VOV4.Sêdang - Châ khât păng ‘nâng gá, mâu tơdroăng ki ôh tá mơhúa hiăng trâm, drêng ai mâu ngế pêt hdrê loăng mak-ka hiăng hên hơnăm, la ôh tá ai plâi, kơ’mu\an plâi la gá bu iâ, thăm nếo ôh tá châ tơ-[rê ki klâi. Mơgêi hên h^n mâu [ai chêh ‘na ‘’Loi tơngah hdrê loăng mak-ka a Tây Nguyên: khât lơ ôh tá xê khât?’’ cho [ai: ‘’Pôi tá ăm hdrê loăng mak-ka pro ăm pin chiâng che#n’’.

            Môi tung mâu kơdrum mak-ka ôh tá ai plâi dêi rơpo\ng poâ Vũ Tá Trọng, ối a cheăm Dak Nia, pơlê kong krâm Gia Nghĩa, kong pơlê Dak Nông hiăng troh hơnăm má 6. Lối 500 xiâm loăng mak-ka pêt tơvât tung kơdrum kơphế, rơnó ki lâi xuân tơhnhâ reăng hên, laga ôh tá ai plâi hên. Ôh tá kơnôm châ liăn laih ing loăng plâi kố, poâ Vũ Tá Trọng tô tuăn ôh tá ‘nâi la lâi nếo châ xo tơvêh dêi liăn mơ’no pêt rak ngăn: Hơnăm nah xuân châ krí iâ, tối tơchuôm châ to lâi k^ pơ’leăng plâi, laga ki hên klêi kơ’nâi krí xo, ‘măn vâ kâ tê, ôh tá tê lơ pro ki klâi ôh. Ôh tá châ ki klâi, tơhnhâ reăng hên laga ôh tá keăn ai plâi. Tiô tối hơnăm kố bu châ to lâi chât kilố.

Poâ Hồ Gấm, kăn pho\ pơkuâ pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Dak Nông tối ăm ‘nâi: klêi kơ’nâi séa ngăn a cheăm Đức Minh, tơring Dak Mil, mâu kơdrum mak-ka hiăng pêt kơtăn kố 9 hơnăm plâi ôh tá kơtốu hên: Tối cho plâi kơtốu hên, 50 troh 70 kílô môi xiâm, ki nhên khât ôh tá ai. Môi tiah a Đức Minh – Dak Mil: xiâm loăng hiăng châ 10 hơnăm, plâi tá hâi châ 1 kilố, tiah lâi vâ châ tơ-[rê? Pêt sap hơnăm 2006, nôkố xuân tá hâi ai plâi. Nôkố hdrê dêi Khu xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng hiăng ai 3 hdrê châ mơnhên [a\ 7 hdrê cho hdrê ki dâi le\m. Tung kơxo# hdrê mê, hdrê ki lâi ga tơtro a rêm kơpong dêi Dak Lak mê xuân tá hâi ‘nâi nhên. Tâng tiah mê pin pêt drêng môi hdroh 10 túa hdrê, tâng ôh tá plâi mê kếo tah? Xua mê thế tơtro\ng, séa ngăn nhên nếo hdrối vâ pêt.

            Vâ tơleăng mơnhên tơdroăng ki kuăn pơlê pêi chiâk pêi deăng rơhêng vâ ‘nâi ple\ng [a\ loăng plâi mak-ka, kơvâ pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng kong pơlê Kon Tum hiăng séa ngăn [a\ mơnhên: xiâm loăng plâi mak-ka bu tơtro [a\ kơpong Măng Deăng – Kon Plông [a\ mâu cheăm ối tung tơring Tu Mrông [a\ Đak Glei. Laga troh nôkố, xuân tá hâi ‘nâi nhên ‘na tơdroăng xông kân, plâi kơtóu lơ ôh [a\ pơreăng xông kâ ‘nhiê loăng plâi kố, xua mê, poâ Trần Văn Chương, kăn pho\ pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê dêi kong pơlê Kon Tum pơchân tối tiah kố: Ngin pơchân kuăn pơlê thế pêt tơvât tung [a\ng kơphế vo#i lơ kơphế ché. Tâng pêi pêt to loăng ki kố thế tơmiât ngăn nhên, xua loăng mak-ka ton vâ ai plâi, mê nôkố ôh tá ‘nâi plâi kơtóu lơ ôh, [a\ la ngiâ hôm ai tíu tê lơ ôh? Tâng tơbriât dêi pó pêi cho rơ-iô khât.

            Tiên sih Y Ghi Niê, kăn hnê ngăn khu tơru\m cheăng khoa ho\k kih thua#t kong pơlê Dak Lak, cho kăn pơkuâ ‘na khoa ho\k – kơmăi kơmok kong pơlê, cho môi tung mâu ngế mơnúa pêt plâi mak-ka a kong pơlê Dak Nông [a\ Dak Lak mơnhên tối, thế pêt iâ tê vâ mơnúa, ôh tá chiâng tơbriât dêi pó pêt hên môi tiah dế kố. Poâ Y Ghi Niê tối, mak-ka cho loăng plâi re\ng tơdjâk drêng kong prâi ôh tá tơniăn, drêng tơhnhâ reăng, bu kal môi roh mêi ku\n lơ kong tô kô hía lu\p tâi tâng: Tối cho loăng plâi ki pêi lo liăn hên [a\ Tây Nguyên cho ôh tá tơtro, xua ôh tá xê alâi xuân chiâng vâ pêt loăng plâi kố, [a\ tá hâi ai tíu tê pơ’leăng plâi kố. Xua mê thế choâ ‘lâng pêt vâ xo vế túa ki rơkê tơtro, pôi tá tơbriât dêi pó pêt hên. Pin ối pâ môi rơxông păn kơnái kong vâi, kơpáu [a\ pêt loăng yo\ [âu. Nôkố ôh tá ai kơbố vâ roê, mê tro lu\p ó. Mê nôkố [a\ plâi mak-ka, pin pơ-ôu pơ-eăng, tơpui laga ôh tá xê tiah mê khât. Laga mơni la ngiâ kuăn pơlê chiâng mơngế ki che#n liăn.

            Tung roh pêi cheăng a Tây Nguyên achê kố, klêi kơ’nâi séa ngăn a kơdrum mơdâ hdrê loăng mak-ka a cheăm Quảng Tân, tơring Tuy Đức, kong pơlê Dak Nông, poâ Hoàng Trung Hải, Ngế pro xiâm pho\ hnê ngăn tơnêi têa pin pơkâ thế: kal tơbleăng ăm kuăn pơlê ‘nâi vâ drêng rah hdrê, xua mơ’no liăn cheăng hên tiah mê, hía 8 hơnăm, thăm nếo 10 hơnăm nếo châ krí xo plâi, mê ôh tá rah xo tơtro hdrê kô rơ-iô khât: Tơnêi têa hiăng ai hnoăng hnê mơhno troăng prôk, nôkố khu tê mơdró thế pêi tơtro tơdroăng tăng tíu tê ăm kuăn pơlê, tơdroăng ki kố pin thế pêi pro. Pơla khu tê mơdró, mơngế khoa ho\k [a\ kuăn pơlê krá tơniăn. Pơtih kơpong tơnêi môi tiah mê, tơnêi tơníu môi tiah mê tơtro [a\ loăng plâi ki lâi, [a\ hdrê loăng ki lâi kô tơtro. Tâng tơbriât dêi pó pêt, tơmiât chiâng pêi pêt mê pêt, mê la ngiâ kô mơ’nhiê tê kơtê kô tro lu\p kân.

            Tiô séa ngăn dêi vie#n khoa ho\k kih thua#t pêi chiâk deăng – pêt kong Tây Nguyên, [a\ng loăng plâi mak-ka a kơpong kố nôkố hiăng lối 2 rơpâu hectar, tung mê, ki hên tơku\m a mâu kong pơlê Dak Lak, Dak Nông [a\ Lâm Đồng.

Vâ ai môi hectar plâi mak-ka, kal kơxo# liăn lối 20 rơtuh liăn vâ roê hdrê. Klêi mê thế rơvât phon, rak ngăn tung 6 troh 10 hơnăm nếo ‘nâi loăng lơ ai plâi lơ ôh, pơla kố cho ton. Tơdrêng amê, ôh tá ‘nâi hôm ai tíu tê lơ ôh. Pro tiah lâi vâ kuăn pơlê ôh tá che#n liăn xua pêt loăng plâi mak-ka? Tơdroăng kơ-êng kố ahdrối vâ châ mâu khu xiâm, kơvâ cheăng ki tơdjâk ti tăng túa tơleăng, mê kuăn pơlê xuân kal xo vế túa ki rơkê tơtro ing tro lu\p tung pêi chiâk deăng tiô ‘’tơbriât dêi pó pêi pêt’’ hdrối mê. Mê cho drêng kơphế kơnâ mê tơbriât dêi rơpó pêt. Drêng kơxu dế to kơnâ mê vâi ko tah loăng plâi ki ê, kếo kong vâ pêt kơxu. Tú pêi cheăng kố hiăng pro kuăn pơlê chiâng che#n liăn, pro pá tung mơnhông cheăng kâ rêh ối pơlê pơla dêi hên rơpo\ng [a\ tá tơdroăng cheăng kâ mâu kong pơlê tung kơpong.