VOV4.Sêdang - Klêi kơ’nâi kăch măng khế 8 châ [lêi trâng, tơnêi têa Việt Nam Yân chuh Ko\ng hoa hiăng mơjiâng, Pôa Hồ hiăng hnê mơhno thế tơku\m re\ng tơku\m po rế tơtro roh tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i. Pôa Hồ hiăng k^ luât kơxo# 14 hâi lơ 8 khế 9 hơnăm 1945 [a\ luât kơxo# má 51 hâi lơ 17 khế 10 hơnăm 1945 ‘na tơku\m po tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i. Ing luât mê, roh tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i apoăng dêi Việt Nam Yân chuh Ko\ng hoa hiăng châ tơku\m po tâ ph^u a hâi lơ 6 khế 1 hơnăm 1946 [a\ châ tơ-[rê.

            Hâi lơ 2 khế 9 hơnăm 1945, a plông kân Ba Đình, a ngiâ chât rơpâu ngế kuăn pơlê kong xiâm, Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng teăng mâ Chin phuh pơtân tơku\m po kân krip pơchuât mơ-éa tơbleăng châ tơniăn le\m, tơbleăng [a\ kuăn pơlê [a\ lâp plâi tơnêi: Tơnêi têa Việt Nam Yân chuh Ko\ng hoa châ mơjiâng. Mơ-éa tơbleăng châ tơniăn le\m mơnhên: ‘’Tơnêi têa Việt Nam ai hnoăng châ tơniăn le\m, [a\ ki păng ‘nâng hiăng mơjiâng môi tơnêi têa tơniăn le\m. Tâi tâng hdroâng mơngế Việt Nam kho\m mơ-eăm tá hiâm mơno, tá châ [a\ kế tơmeăm khoăng vâ rak tơniăn le\m mê’’.

            Việt Nam hiăng chiâng môi tơnêi têa tơniăn le\m. Chin phuh pơtân dêi tơnêi têa Việt Nam Yân chuh Ko\ng hoa nếo mơjiâng cho kơ koan pơkuâ tơnêi têa ki xiâm, pôu râng hnoăng cheăng hnê mơhno lâp kuăn pơlê pêi pro mâu hnoăng cheăng ki thâ tơdrêng ‘na kal kí, tơpui kâ [a\ kong têa ê, ‘na cheăng lêng, cheăng kâ, mơhno mơjiâng túa le\m tro, rêh ối pơlê pơla, tơkôm troh hâi tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i vâ mơjiâng môi Chin phuh, tơtro tiô luât.

            Tơdroăng tơbleăng luât, mơjiâng Chin phuh cho môi tung mâu hnoăng cheăng ki má môi vâ khu kăn thăm pôu râng dêi hnoăng pơkuâ. Xua mê, hâi lơ 3 khế 9 hơnăm 1945, cho môi hâi klêi kơ’nâi tơnêi têa kăch măng mơjiâng, tung roh hôp apoăng dêi Chin phuh pơtân, Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng hiăng pơkâ thế Chin phuh ‘’Tơku\m po rế re\ng rế tro roh tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i. Tâi tâng kuăn pơlê kơnốu kơdrâi 18 hơnăm pơrá ai hnoăng tâ ph^u, ôh tá pơrah mơngế kơtiê, kro mơdro\ng, loi t^ng, tiô khôp, hdroâng hdrê kuăn ngo kố, kuăn ngo ê [a\ hía hé’’.

            Hâi lơ 8 khế 9 hơnăm 1945, Kăn xiâm hnê ngăn Chin phuh pơtân tơnêi têa Việt Nam Yân chuh ko\ng hoa mơ’no luât kơxo# 14 – SL pơkâ kô po roh tâ ph^u rah xo Khu kăn xiâm Kuo#k ho#i. Luât chêh nhên: ‘’Pro tiô pơkâ dêi kuăn pơlê tâ ph^u hâi lơ 16, 17 khế 8 hơnăm 1945 a kơpong tơleăng le\m, mơnhên tơnêi têa Việt Nam tiô troăng kuăn pơlê pơkuâ hnoăng cheăng [a\ Chin phuh kuăn pơlê lâp tơnêi têa kô xua kuăn pơlê dêi tơnêi têa tơku\m po hneăng tâ ph^u, tâi tâng kuăn pơlê ai hnoăng tâ ph^u’’.

            Luât hiăng mơnhên kal tâ ph^u rah xo kăn pơkuâ, tơdrêng amê, mơnhên pin ai tu\m luât, ai tu\m hnoăng vâ tơku\m po tâ ph^u rah xo Kăn pơkuâ. Luât má 2 dêi luât pơkâ: ‘’Tâi tâng kuăn pơlê Việt Nam, tá kơnốu, [a\ kơdrâi, sap 18 hơnăm tơngi klêng ai hnoăng tâ ph^u, bu to mơngế ki pơkâ ôh tá ăm ai hnoăng tâ [a\ mâu mâu ngế ki tuăn hiâm ôh tá tơniăn le\m’’.

            Pơtối mê, hâi lơ 26 khế 9 hơnăm 1945, Chin phuh pơtân tơbleăng luât kơxo# 39 –SL, ‘na mơjiâng Vi[an pơkuâ ‘na tơdroăng tâ ph^u; luât kơxo# 51 – SL hâi lơ 17 khế 10 hơnăm 1945 tơ’nôm troăng má 11,  chương 5 dêi luât kơxo# 51, vâ pro tơ’lêi hlâu ăm kuăn pơlê tâ ph^u.

            Tơdroăng hbrâ tâ ph^u rah xo kăn pơkuâ, tơku\m thâ re\ng drêng ai mâu ngế ki ‘mêi tung tơnêi têa [a\ kong têa ê ti tăng troăng vâ ‘nhiê tơnêi têa, tơdroăng kal kí, cheăng kâ, rêh ối pơlê pơla trâm hên pá puât, nếo tơplâ xâ a peăng hdroh tơnêi têa, hlá tơleăng mâu hnoăng cheăng ki thâ tơdrêng rêm hâi pơkâ mơ’no, hlá pêi pro tiô troăng hơlâ pơtê mơ’no lêng tơplâ a peăng kơnho\ng; tơdrêng amê, rế xông tơplâ vâ tơtrâ mơdât mâu ngế ki ‘mêi ‘nhiê tơnêi têa pin.

            Tơdroăng Chin phuh pơtân tơbleăng mâu luât hiăng mơhno tơdroăng mơ-eăm vâ tơku\m po tâ ph^u rah xo kăn pơkuâ apoăng châ [lêi trâng.

            Xua tơdroăng tơnêi têa phá tơ-ê, roh tâ ph^u kố ôh tá xê to roh mơhnhôk kal kí, mê ki nhên cho môi roh tơplâ ‘na kal kí, tơplâ khu râ [a\ hdroâng kuăn ngo a râ ki ó khât, ôh tá tơniăn le\m [a\ kơtăng khât.

            Mâu khu chêh hlá tơbeăng ki tơtrâ, tơpui ‘mêi Việt Minh, kơbông krếo mơdât tơdroăng tâ ph^u rah xo kăn pơkuâ. Vâ tơtrâ mơdât mâu ngế ki ‘mêi, ‘nhiê tơnêi têa, mê hlá tơbeăng Cứu Quốc – kơ koan pơtâng tối dêi Măt tra#n Việt Minh hiăng xông tơtrâ mơdât, hnê mơhno kuăn pơlê, mơhnhôk kuăn pơlê veăng tung roh tâ ph^u rah xo Kăn Kuo#k ho#i. Xua roh tâ ph^u rah xo kăn cho pêi pro hnoăng tơniăn le\m, kuăn pơlê pơkuâ dêi hnoăng cheăng, bu ai tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i, nếo ai roh vâ ăm kuăn pơlê rah xo mơngế teăng mâ ki rơkê le\m tro khât [a\ môi tuăn dêi tâi tâng kuăn pơlê, xuân bu ai roh tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i nếo ai môi kơ koan ki ai hnoăng kân má môi, ai hnoăng pơkuâ tơnêi têa Việt Nam, luât tơbleăng nhên hnoăng dêi kuăn pơlê [a\ Chin phuh, mê nếo kâi tơleăng mâu tơdroăng ki nhôm dêi pó tung khu kăn pơkuâ kuăn pơlê. Môi tiah Pôa Hồ Chí Minh hiăng mơnhên: ‘’Roh tâ ph^u rah xo kăn Kuo#k ho#i cho môi roh ăm tâi tâng kuăn pơlê tâ ph^u rah xêh mâu ngế kăn ki rơkê, ai hiâm mơno le\m tro, pôu râng tơdroăng cheăng tơnêi têa [a\ hía hé, roh tâ ph^u tơniăn le\m, tơdâng tơ’mô; cho kuăn pơlê pơkuâ dêi hnoăng cheăng, ru\m môi tuăn’’.

            Rế vâ re\ng troh hâi tâ ph^u, mâu hâi ki mê cho sôk ro khât. Tơdroăng tâ ph^u rah xo kăn pơkuâ sôk ro a mâu tíu ki mê, châ chêh tung mâu mơ-éa tơbeăng, thăm pro tơdroăng cheăng kal kí, sôk ro dêi lâp tơnêi têa, tơmiât troh hâi lơ 6 khế 1 hơnăm 1946.

            Hâi lơ 6 khế 1 hơnăm 1946, roh tâ ph^u rah xo Kăn Kuo#k ho#i apoăng hiăng tơku\m po tung lâp tơnêi têa, tá mâu kơpong ki dế ai tơplâ a peăng hdroh tơnêi têa, peăng tơdế tơnêi têa [a\ kơpong Tây Nguyên [a\ hía hé. A Hà Nội, 91,95% kuăn pơlê dêi 74 kơpong tung pơlê kong kân [a\ 118 pơlê pá kong pơlê kong kân hiăng tâ ph^u sôk ro, tơdâng tơ’mô. Klêi tơ-[rê, 6 tung kơxo# 74 ngế kăn hiăng châ rah xo to pro kăn Kuo#k ho#i. Pôa Hồ Chí Minh hiăng ai kơxo# ph^u vâ hên má môi, 98,4%.

            Tung lâp tơnêi têa, ai 89% tung tâi tâng kuăn pơlê tâ ph^u, ki hên châ 80%, ai hên tíu châ 95%. Lâp tơnêi têa hiăng rah xo châ 333 ngế kăn Kuo#k ho#i, tung mê, ai 10 ngế kăn cho kơdrâi [a\ 34 ngế kăn cho hdroâng kuăn ngo.

            Roh tâ ph^u rah xo Kăn apoăng dêi Việt Nam hơnăm 1946 châ tơku\m po tiô pơkâ kuăn pơlê pơkuâ dêi hnoăng cheăng, rơkê má môi, tơdâng tơ’mô, kuăn pơlê lăm tâ dêi ph^u [a\ tâ ph^u pơkí, tơku\m po tâ ph^u châ tơ-[rê. Kuo#k ho#i apoăng dêi tơnêi têa Việt Nam Yân chuh Ko\ng hoa châ mơjiâng. Kuo#k ho#i hiăng rah xo khu kăn cheăng tung Chin phuh, pơkâ ăm Việt Nam môi luât kuăn pơlê pơkuâ dêi hnoăng cheăng, châ tơ-[rê, mê cho mơnhên troăng mơnhông tơtêk apoăng ‘na luât, kuăn pơlê pơkuâ dêi hnoăng cheăng dêi tơnêi têa Việt Nam.

            Kuo#k ho#i Việt Nam châ mơjiâng, rế châ tơ-[rê rế cho tơdroăng pơkâ ki kal dêi kăch măng. Kuo#k ho#i châ mơjiâng drêng roh tơplâ hdroâng kuăn ngo hơkăng ó. Mê cho Kuo#k ho#i tơniăn le\m hdroâng mơngế, môi tuăn tơnêi têa [a\ ru\m môi tuăn lâp kuăn pơlê. Kuo#k ho#i hiăng tơku\m mâu kăn dêi pái kơpong peăng kơnho\ng – peăng tơdế - peăng hdroh tơnêi têa, cho tơdroăng mơ-eăm dêi kuăn pơlê lâp tơnêi têa. Kuo#k ho#i hiăng ai khu kăn teăng mâ ăm mâu rơxông mơngế Việt Nam pâ nhoa#m tơnêi têa rơxông mê nah, tơku\m mâu kăn dêi tâi tâng kơvâ, mâu khu râ, mâu râ kuăn pơlê pơla, sap ing kong nhân, kuăn pơlê, kơnốu, kơdrâi troh mâu khu tư san, khu tê mơdró, mâu ngế ki rơkê [a\ mâu khu pêi cheăng ‘na mơhno khôi túa le\m tro ki châ pơ-ôu pơ-eăng, ai teăng mâ mâu khu pơkuâ tơdroăng khôp tung lâp tơnêi têa Việt Nam, tâi tâng mâu hdroâng kuăn ngo, dêi tâi tâng mâu ngế cheăng tung Đảng [a\ khu cheăng kal kí [a\ hía hé.

            Châ tơ-[rê dêi roh tâ ph^u, mơnhên troăng ki mơnhông tơtêk dêi tơnêi têa kăch măng Việt Nam, po môi rơxông nếo, rơxông tơnêi têa pin ai môi Kuo#k ho#i, môi Chin phuh môi tuăn, môi luât ki rơkê [a\ môi khu kăn pơkuâ rơkê, teăng mâ mâu kuăn pơlê Việt Nam ‘na tơpui tung tơnêi têa, [a\ kong têa ê. Roh tâ ph^u cho vâ mơnhên tơnêi têa Việt Nam Yân chuh ko\ng hoa tơtro tiô luât, kuăn pơlê pơkuâ dêi hnoăng cheăng – tơnêi têa dêi kuăn pơlê, xua kuăn pơlê [a\ pơxúa ăm tơná kuăn pơlê, châ kuăn pơlê pơcháu hnoăng cheăng pơkuâ tơnêi têa, tơku\m po tâi tâng kuăn pơlê xông tơplâ xâ, tơleăng mâu tơdroăng tơru\m dêi Việt Nam tung lâp plâi tơnêi.

            Châ tơ-[rê dêi roh tâ ph^u xuân mơnhên tơdroăng loi tơngah dêi Đảng [a\ Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng, pâ nhoa#m tơnêi têa dêi kuăn pơlê; tơdrêng amê, xuân cho mơhno tơdroăng pói vâ dêi kuăn pơlê [a\ ivá ó rơdêi dêi khu ru\m môi tuăn lâp kuăn pơlê.

            Châ tơ-[rê dêi roh tâ ph^u rah xo Kăn xiâm pơkuâ, môi tiah Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng hiăng tối tung hneăng hôp má môi dêi Kuo#k ho#i apoăng, châ tơ-[rê, xua ‘’hiăng pleăng dêi hnoăng cheăng, jâ pôa nah hiăng xông tơplâ xâ, mê cho tơdroăng môi tuăn, khên tơnôu, mơ-eăm dêi tâi tâng kuăn pơlê Việt Nam, tơdroăng môi tuăn dêi lâp kuăn pơlê, tá mâu ngế krâ, mơngế ối ku\n, tâi tâng mâu khu pơkuâ tơdroăng khôp, kuăn khôp, tâi tâng mâu kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo dêi Việt Nam, ru\m môi tuăn chiâng môi khu, pleăng dêi hnoăng cheăng ôh tá xâu rơ-iô, pơkuâ rak tơdroăng tơniăn le\m ăm Tơnêi têa./.

A Sa Ly chêh [a\ tơbleăng