VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ nho\ng o [ă pú hmâ! Tiu séa ngăn achê pơla kố, tơnêi ki pêt kong a 5 to kong pơlê kơpong Tây Nguyên hiăng kơdroh vâ chê 360 rơpâu ha tâng vâ pơchông [ă tơdroăng ki séa ngăn a hơnăm 2008 nah. Kơxo# ki ôh tá tơdâng kố, môi pâ cho xua tơdroăng ki ôh tá ‘nâi nhên dêi túa pơkâ pro roh hdrối mê, môi pâ xua kuăn pơlê ko ‘nhiê kong, hdi tơnêi pêi chêk deăng, ki ê nếo cho tơdroăng ki hơ’lêh xiâm dêi tơdroăng xúa tơnêi kong vâ pêi pro mâu tơdroăng pơkâ ‘na cheăng kâ. Rak ngăn kong, dế ối chiâng hnoăng cheăng ki apoăng châ pơkâ [ă mâu Khu xiâm kơvâ cheăng tíu xiâm tơnêi têa [ă mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên. Pó vâi krâ nho\ng o kô tơmâng.

Kong tât khía {uôn Đôn, kong pơlê Dak Lak, hlo rơbông tung chiâk pêt pôm loăng, chiâk pêt alâi nếo klêi lâk, đô. Pông tơnêi kân rơdâ lối 2 ha, hbrâ rơnáu vâ pêt a rơnó rơxa\m la ngiâ, poâ Y Tri Niê, ối a cheăm Krông Na, tơring {uôn Đôn tối ăm ‘nâi, xua tiah lâi kuăn pơlê chiâng ko kong tât khía, ôh tá bê tơmâng mơhé kơvâ cheăng hiăng hôu:Tối tơchuôm kuăn pơlê akố hiăng tro pơxâu phâk hên, [a\ peăng khu gâk ngăn kong xuân hiăng hôp, pơtâng tối hên xôh, laga kuăn pơlê hmếo ối pêi. Tâng tơnêi têa ôh tá ăm kuăn pơlê, mê kuăn pơlê akố kô kơklêa, tâng kơklêa chiâng ai tơdroăng lăm tong hơ’ve#ng kế tơmeăm tung kong dêi vâi ki ê.

            Tiu poâ Y Dhăm Ê`uôl, kăn pho\ hnê ngăn kong pơlê Dak Lak tối, kong loăng tung kong pơlê kố hiăng tro ko ‘nhiê hên, xua kuăn pơlê ôh tá ai tơnêi pêi chiâk deăng mê chiâng ko loăng bro chiâk deăng, ki má lối kuăn pơlê hdrông kuăn ngo peăng kơnho\ng troh ối a kong pơlê, nôkố châ 16% pơ’leăng mâ mơngế. Ki ê, troăng rơhlâ tung kơvâ gâk ngăn kong hiăng ôh tá tơtro, pro tá mâu ngế gâk ngăn kong [a\ mơngế ki rêh ối achê kong, tơdroăng rêh ối ôh tá tơniăn le#m. Xua mê tá hâi châ 10 hơnăm, [a\ng kong dêi kong pơlê Dak Lak hiăng kơdroh 86 rơpâu ha, ki xâp hơngiâp dêi kong sap 51% chu kơdroh u ối 38%; vâ chê 30 rơpâu ha kuăn pơlê hdi xo pro chiâk deăng. Poâ Y Dhăm Ê`nuôl, ăm ‘nâi: Dak Lak măng t^ng ki lâi, khế ki lâi đi đo hlo mơngế lăm tung kong ko ‘nhiê kong. Kong [a\ tơnêi tơdjâk troh tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê, tơdroăng tăng kế kâ, klêi mê tơdroăng ôh tá ai tơnêi pêi chiâk deăng, tá tíu ối [a\ kuăn pơlê xe#n ối hmâng vâ. {a\ pak^ng mê, u ối troăng rơhlâ: mơngế rêh kơnôm to ho\ng kong, veăng pơkuâ gâk ngăn kong, liăn mơhá ôh tá tu\m vâ rêh kâ ối. Ngin nôkố ai 15 ko\ng ti gâk ngăn kong, tá hâi riên mâu khu pơkuâ kong tât khía, loăng kong pro tơmeăm khoăng, hên khế hên hơnăm ôh tá ai liăn khế, nho\ng o ôh tá bê liăn vâ rêh ối, xua mê tơdroăng pơkâ gâk ngăn kong cho pá puât.

            Pak^ng tơdroăng rế hên ngế ko ‘nhê kong pro chiâk deăng [a\ troăng rơhlâ ôh tá teăm tơdrêng [a\ nôkố, poâ Nguyễn Đức Luyện, kăn pho\ hnê ngăn Vi[an kong pơlê Dak Nông tối, kong tro ko ‘nhê tung ton hơnăm, xua kơvâ cheăng ôh tá pêi cheăng kơtăng. Ngế pơkuâ kong xâu tro pơxâu phâk xua mê ôh tá khên tơbleăng khât ‘na [a\ng kong ki tro ko ‘nhiê; mâu kăn gâk ngăn kong hiâm mơno ôh tá tơdrăng le#m. Poâ Nguyễn Đức Luyện, tối: A tơmiât xiâm kối má môi kal tơleăng kơtăng, mê cho tơdroăng rah xo kăn [o#. Mâu roh ko ‘nhiê kong hdrối nah ôh tá châ tơleăng, xua kăn [o# tơdah tơnêi kong, ai tê tơnêi, ai djâ tung tơdroăng ko ‘nhiê kong ki hiăng roê, ki rơhêng vâ tối pro pơxúa ăm dêi tơná xêh, pro phá tơ-ê [ă tơdroăng pơkâ kơxo# 135, ăm dêi pó hmâng vâ, xua mê ôh tá chiâng vâ tơleăng, pơcháu ko\ng an xuân ôh tá chiâng vâ mơnhên.

            Xêo lâp kơpong Tây Nguyên, [a\ng kong nôkố hiăng kơdroh vâ chê 360 rơpâu ha tâng pơchông [a\ séa ngăn a hơnăm 2008 nah. Laga kong pơlê hía hên kong cho Gia Lai cho 135 rơpâu ha, Dak Lak 86 rơpâu ha, Kon Tum 73 rơpâu ha. Tiu poâ Nguyễn Bá Ngãi, kăn pho\ pơkuâ gâk ngăn kong tối, xiâm kối kong chiâng tro ko ‘nhê hên a kơpong Tây Nguyên cho tơdroăng thâ re#ng hơ’lêh pêi cheăng ki ê tung [a\ng kong, mê chiâng ai tơdroăng ko ‘nhê kong vâ pro chiâk deăng, kếo xo loăng vâ tê [a\ hía hé: Xua thâ mơnhông cheăng kâ a kong pơlê, mê tơdroăng po rơdâ pêi pro mâu tơdroăng pơkâ hơ’lêh [a\ng kong vâ pêi ki ê, ki málối hơ’lêh [a\ng kong pêt kơsu hên h^n, ôh tá tiu tơtro tiu mâu pơkâ dêi tơnêi têa, ki xiâm kối cho pro kơdroh 128 rơpâu 500 ha kong, châ 35,8% tung tâi tâng [a\ng kong tro kơdroh.

            Bu tung 7 hơnăm, sap hơnăm 2006 troh hơnăm 2013, lâp kơpong Tây Nguyên ai 700 tơdroăng pơkâ châ ăm phêp mơ’no liăn [a\ tâi tâng [a\ng kong lối 215 rơpâu ha. Hên tơdroăng pơkâ po rơdâ pêi pro ôh tá châ tơ-[rê, chiâng ai tơbriât tơnêi tơníu, tơbriât ko ‘nhê kong vâ châ chiâk deăng. Tơdroăng kố nếo châ mơdât sap a mơ’nui hơnăm 2011, drêng Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh hnê mơhno ‘na thăm pêi pro mâu túa thâ tơdrêng tung gâk ngăn kong, mơdât ko ‘nhiê kong [a\ rup mâu ngế ki xiăn  pâm mâu ngế gâk ngăn kong; tơdrêng amê, pơtê mâu tơdroăng pơkâ pro chiâk deăng tung [a\ng tơnêi kong. Mâu kong pơlê Tây Nguyên hiăng xo tơvêh mâu tơdroăng pơkâ pêt kong [a\ [a\ng deăng lối 10 rơpâu ha, laga xuân pơtối hía kong.

            A roh hôp Khu hnê mơhno tơnêi têa ‘na túa gâk ngăn kong hneăng hơnăm 2011 – 2020 tơku\m po a kong pơlê Dak Lak mơ’nui măng t^ng kố nah, poâ Hoàng Trung Hải, Ngế pro xiâm pho\ hnê ngăn tơnêi têa tối rơdêi, mâu khu xiâm kơvâ cheăng rơtế mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên thế mơnhên xiâm kối vâ ai túa tơtro. Tung mê, kal tơku\m rah xo mâu ngế gâk ngăn kong tơdâng tơ’mô, sap troăng rơhlâ nếo, rah xo mơngế ki gâk ngăn kong ki rơkê, tơleăng kơtăng mâu ngế ki ko ‘nhiê kong, thăm tơbleăng luât, kum kuăn pơlê a kơpong ki pá puât tung tơdroăng rêh ối [a\ hía hé. Ai tiah mê ‘nôi, Tây Nguyên nếo gâk ngăn kong [a\ pêt kong krá tơniăn. Poâ Hoàng Trung Hải tối: Tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê a kơpong ai kong cho kal má môi vâ pin tơku\m ăm vâi gâk ngăn kong; mê tơdroăng kố Đảng, Tơnêi têa hiăng ai hên troăng rơhlâ, ki rơhêng vâ tối cho troăng rơhlâ kum ăm mơnhông mâu kơpong hdrông kuăn ngo, kơpong hơhngế hơhngo, mâu tơdroăng kơdroh kơklêa, xăm kơtiê, thôn pơlê nếo xuân thế tơku\m pêi a kơpong kố. Mâu túa ki pin kal pêi ăm ga tơdâng tơ’mô, tiah mê kô kum kơdroh tơdroăng ko ‘nhiê kong’’.

A Sa Ly tơplôu