VOV4.Sêdang - Hơnăm kố, drêng pơreăng COVID-19 xông tâ tú ó a kơpong Tây Nguyên, tiô tơdroăng ƀă tơdroăng ki ai khât nôkố, mâu kơvâ cheăng ƀă Khu râ kăn pơkuâ mâu kong pơlê a Tây Nguyên hriăn plĕng tơkŭm po tơdroăng tơbâ 52 hơnăm Hâi Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng kơtê hiâm, pro ti lâi ăm tơtro, kơjo mơ’no tung um tiô troăng măng internet. Tơdroăng tơkŭm po mâu tơdroăng thế rak tơniăn tiô pơkâ mâu troăng hbrâ mơdât pơreăng COVID-19 dêi tíu cheăng, tơring, cheăm, pơlê. Mơhé mê, kuăn pơlê mâu hdroâng mơngế Tây Nguyên đi đo tơmiât ‘na Pôa ƀă tơdroăng nhuô̆m pâ tá hiâm mơno ‘na hnoăng kân kĭn dêi Pôa ƀă kuăn pơlê Tây Nguyên.

*** Jâ H’Dung Du (kot mâ 1960), ối a ƀuôn Yukla 1, cheăm  Dak Liêng, tơring Lak, kong pơlê Dak Lak tâ phiu ro hlối hâk tơngăm xua châ lăm hriâm a peăng Kơnhŏng. Jâ H’Dung hơmuăn, hơnăm 1092, pơla dế ai tơdroăng tơplâ kân, jâ ƀă péa pái ngế pú tung pơlê châ lăm a Peăng Kơnhŏng tơnêi têa hriâm a Hngêi trung hnê ăm mâu hok tro Peăng hdroh tơnêi têa xô̆ 3 a kong pơlê Bắc Thái Nguyên (cho kong pơlê Thái Nguyên nôkố).

Jâ  H’Dung Du (ối ‘nâi pa ngiâ peăng hơ-ếo) ƀă mâu vâi pú tung hâi ki hriâm hngêi trung hok tro peăng Hdroh tơnêi têa xô̆ 3, hơnăm 1972

Kố xuân cho rôh mâu hok tro peăng Hdroh tơnêi têa ki má mơ’nui châ lăm troh a peăng Kơnhŏng tơnêi têa vâ hriâm hdrối hâi peăng Hdroh tơnêi têa hâi châ tơleăng lĕm. Kơ’nâi lối 3 hơnăm hriâm a peăng Kơnhŏng, troh khế 9 hơnăm 1975, tơnêi têa hiăng châ tơleăng lĕm, jâ châ vêh dêi a pơlê ƀă pơtối hriâm a hngêi trung hnê kuăn ngo kong pơlê Dak Lak (nôkố cho Trung tâm yăo duk thường xuyên kong pơlê Dak Lak).

Jâ H’Dung Du  vêh lăm ngăn Hà Nội  a hơnăm 1982

Plâ tung pơla hriâm a peăng Kơnhŏng, mơhé tung pơla xơpá xua peăng Kơnhŏng hlối thế mơjiâng ƀă kring vế hnoăng cheăng tơplâ ƀlêi dêi Kăch măng hlối thế veăng kum hên ăm tíu tơplâ peăng Hdroh, la tuăn pâ ƀă tơdroăng veăng kum dêi mâu lêng ƀă kuăn pơlê ƀă mâu hok tro peăng Hdroh tơnêi têa đi đo tơtô, ‘nâi hơ-ui pâ dêi rơpó. Malối, tung pơla hriâm a hngêi trung, jâ tâng hên vâi hơ’muăn tối ‘na Pôa Hồ ƀă mâu tơdroăng ki pâ pôa dêi tơnêi têa ƀă kuăn pơlê. Mâu thái cô đi đo hnê tối ăm hok tro thế tơrŭm môi tuăn dêi rơpó, thế pâ dêi rơpó ƀă thế ‘nâi veăng kum dêi rơpó môi tiah rơkong Pôa Hồ hiăng hnê.

“Mơhé hâi châ trâm Pôa Hồ la ƀă hiâm mơno ‘nâi pâ dêi Pôa mê Pôa hiăng pâ hên kơ vâi o ing peăng Hdroh tơnêi têa ki lăm troh a peăng Kơnhŏng hriâm. Tuăn mơno hơ-ui pâ mê cho kơnía git ‘nâng, tơdroăng ki pâ mê gá rơtế môi tiah mơheăm hơ’nêh. Tâi tâng mâu vâi o mâu hdroâng mơngế Peăng Hdroh tơnêi têa mê, pakĭng mê ối châ hriâm chiâng mơngế mê xo ah hmôi kô ai pơxúa. Ing mê, mâu hok tro peăng Hdroh tơnêi têa ngin hâk ro ƀă phiu niu”.

*** Pôa Hồ đi đo ối ƀă pin rêm hâi tung rêm tơdroăng hmâ ƀă mơngế Tây Nguyên, mê cho chiâk deăng, cho a rêm rơpŏng hngêi. Jâ Khuen, 79 hơnăm, ối a ƀuôn Tơ Lơ, cheăm Ea Na, tơring Krông Ana, kong pơlê Dak Lak đi đo pâ ‘na um méa yĕp kơxu, hngêi trá hlá xá tíu Pôa Hồ ối, achê ƀă tơdroăng rêh ối ƀă tơdroăng pêi cheăng dêi Pôa Hồ, tâ tơdroăng ki ôh tá pơkrip, tiah kuăn pơlê laga ai hiâm mơno ki lĕm păng ‘nâng dêi môi ngế kăn xiâm pơkuâ, hiâm mơno pin kơbố xuân pâ mơnê Pôa ƀă rơrêk hiâm mơno pâ nhuô̆m, xua rêh ối tiah kuăn pơlê. Jâ Khuen tối:

‘’Á đi đo nhuô̆m mơnê hnoăng dêi Pôa Hồ. Laga tơdroăng cheăng dêi Pôa hiăng pro ăm hdroâng mơngế, tơnêi têa. Ing rơxông tơplâ troh drêng tơnêi têa châ tơleăng lĕm, hơniâp ro Pôa đi đo rơtế tơnêi têa troh drêng kơtê hiâm, hía lêk lôi. A roh Têt tơniăn krê hơnăm mê nah, ngin xuân ối cho mâu vâi hdrêng, um méa ‘na Pôa pêng păm tơdroăng pâ nhuô̆m. Tâi tâng vâi krâ pơrá pâ, pâ mơnê Pôa Hồ hên ‘nâng’’.

*** Troh a Kon Tum, mot a mâu pơlê Rơteăng, Bơhnéa, Jêh -Triêng, Jaarai, Brâu, Rơ Măm… xuân hlo hlá cờ Đảng, Tơnêi têa ƀă um Pôa Hồ châ kơtúa a mâu tíu krip nhoăm tung kuât dêi pơlê. Um mê xuân tơ’lêi hlo, tơ’lêi trâm drêng lăm pôu hngêi vâi krâ - nhŏng o  tung pơlê. Ƀă mâu hdroâng kuăn ngo tung kong pơlê Kon Tum, Đảng, Pôa Hồ hiăng djâ ăm tơdroăng ki lĕm má môi ăm kuăn pơlê. Drêng tơnêi têa tro tơklâ, xua tơdroăng tơplâ, Đảng, Pôa Hồ krếo hên ngế kuăn pơlê rơtế xông pơlâ vâ pro tơleăng lĕm. Drêng mê tơnêi têa châ hơniâp lê̆m, Đảng, Pôa Hồ tơmâng kum tơdroăng rêh ối kuăn pơlê. Hnhâng kơxái on tơhrik, pro troăng, hngêi trung, hngêi pơkeăng nôkố hiăng troh mâu kơpong hngế hngo, kơtiê xơpá má môi. Xuân ti mê, kuăn pơlê mâu hdroâng kuăn ngo a Kon Tum môi tuăn tiô Đảng, tiô Pôa Hồ. Kot mâ tung mâu hơnăm tơnêi têa hiăng tơleăng lĕm, ngoh A Đi, môi ngế kuăn dêi hdroâng kuăn ngo Rơteăng nôkố 39 hơnăm, nôkố pro kăn phŏ hnê ngăn Đảng ủy cheăm Đăk Tờ Re, tơring Kon Rẫy ăm ‘nâi, khoh châ hriâm kơnôm châ Đảng tơmâng tŏng kum,  hnê ngoh mê ngoh nếo hlê plĕng môi tiah hâi kố ƀă mơnê khât ‘nâng tơdroăng mê. Ngoh A Đi xuân loi khât xua ai Đảng, tơnêi têa pơkuâ hnê mơhno tung pơla ai pơreăng kân COVID-19 kô châ mơdât tung la ngiâ.

“Sap nôkô tơnêi têa tơrŭm chiâng môi, kơnôm ai Đảng, Pôa Hồ, hâi kố, tâi tâng kuăn pơlê ing rơxông ối nếo ta troh mâu hơnăm hiăng krâ đi đo pơtối rak vế ki môi tuăn, ‘nâi hơ-ui pâ dêi rơpó, pâ dêi pơlê tơnêi têa, tơmâng khât troh tơdroăng pêi cheăng kâ, mơnhông cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê hiăng châ phâi tơtô, hơniâp ro. A kô mơhnhôk kuăn pơlê pơtối rak vế ki môi tuăn dêi rơpó, mơ-eăm tâ nếo tung pêi chiâk pêi deăng, mơnhông cheăng kâ dêi rơpŏng hngêi, ôh tá lôi ăm kuăn xơpá, kơklêa kơtiê.

Rêm rơpŏng hngêi, rêm hngêi thế mơ-eăm hnê tối ăm dêi kuăn ‘nĕng - cháu chái mơ-eăm hriâm tâp vâ rơkê, thế ‘nâi xúa pêi pro tơdroăng ki lĕm, ki tro ăm tơná, rơpŏng hngêi ƀă pơlê pơla. A loi khât kơ tơdroăng pơkuâ dêi Đảng, ƀă tơdroăng pêi pro rŭm môi tuăn dêi kuăn pơlê tung lâp tơnei têa ƀă mâu kong têa tung lâp plâi tơnêi, tung la ngiâ ôh tá ton xếo, pơreăng COVID-19 kô rĕng kâi châ mơdât’’.

*** Ƀon Sa Pa, cheăm Thuận An, tơring Dak Mil, kong pơlê Dak Nông ai lối vâ chê 90% vâi krâ mơngế M’Nông rêh ối. Mâu hơnăm hiăng hluâ, kơnôm châ Đảng ƀă Tơnêi têa tơmâng mơ’no liăn mơjiâng pro troăng kơxái on tơhrik, troăng kân, hngêi trung, hngêi pơkeăng cheăm xua mê tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ rế hía rế xông tơtêk. Pôa Y B’Linh Ding, ối a ƀon Sa Pa, cheăm Thuận An, tơring Dak Mil tối ăm ‘nâi:

“Vâi krâ tung pơlê đi đo pâ mơnê hnoăng Pôa Hồ drêng châ tơniăn lĕm, tơniăn ăm hdroâng mơngế. Kơnôm Đảng ƀă Tơnêi têa tơmâng mơ’no liăn mơjiâng pro troăng kơxái on tơhrik, troăng kân, hngêi trung, hngêi pơkeăng cheăm xua mê tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê rế hiá rế pơ’lêh nếo. Kuăn ‘nĕng châ hriâm tung mâu hngêi trung kân lĕm rơdâ. Kuăn pơlê châi tamo troh a hngêi pơkeăng cheăm, hngêi pơkeăng kân vâ pơlât châ Tơnêi têa tŏng kum theh ƀaoh hiêm khăm pơlât. Troăng klông hiăng châ tôh ƀê tông troh a mâu pơlê kum vâi krâ prôk lăm tơ’lêi hlâu. Hên pơlê rế hía rế xông tơtêk, cheăng kâ mơnhông mơdêk, tơdroăng rêh ối kuăn pơlê hiăng tơ’lêi, hiâm mơno châ po rơdâ rế hiá rế rơkê plĕng’’.

*** Tơdrêng ƀă kuăn pơlê ki ối tung lâp tơnêi têa tơdah Têt Tơniăn lĕm, tung mâu hâi ki kố, kuăn pơlê mơngế Bơhnéa a mâu pơlê ki achê hơngế tung kong pơlê Gia Lai pêng hên tơdroăng pâ trôh kơ Pôa Hồ, Pôa Hồ cho ngế ki hiăng djâ tơniăn lĕm ăm kuăn pơlê hdroâng mơngế Việt Nam. Ngoh Ka Pui Hgom, mơngế Bơhnéa, buôn Thong Ƀ, cheăng Ia Hrú, tơring Čư Pưh, kong pơlê Gia Lai, tối:

‘’Pin hơnăm ối nếo, ôh tá ‘nâi ‘na Pôa hên môi tiah rơxông jâ pôa pin, mâu rơxông ki hdrối nah. Drêng kŭn nah, a ‘nâi pôa hlo ing mâu um, troh drêng hiăng kân tâ, a hlo pôa ing ngăn mâu phim, ƀă ing mâu phim mơđah mê hiăng kum ăm a hlê ‘na Pôa hên tâ. A hơnăm ối nếo, la a mơnê kơ Pôa xua ai Pôa tơnêi têa nếo châ hơniâp tơniăn môi tiah hâi kố. Troh nôkố tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê hiăng phâi tơtô, ngế ki lâi xuân hiăng rêh ối ro kơnôm ai Pôa. Ôh tá xê to a mê vâi kuăn pơlê mơngế Bơhnéa hâk pâ kơ Pôa”.

Gương - A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng