VOV4.Xơ Đăng - Ai môi tơdroăng ki tơviah a kơpong tơnêi Tây Nguyên pơxá inâi plâ ƀlêi trâng Đăk Tô - Tân Cảnh. 50 hơnăm hdrối nah kơpong tơnêi ki kố, ƀă lối 25 rơpâu ngế kuăn pơlê châ tơleăng lê̆m, rĕng tâ 3 hơnăm tâng vâ pơchông ƀă chôu phut tơplâ pro tơleăng lê̆m peăng Hdroh tơnêi têa lâp tơnêi têa tơrŭm chiâng môi lơ 30/4/1975. Tơdế chal hdrối, pơtối chêh ƀai rơhdruê blâ plêi trâng Đăk Tô - Tân Cảnh, Đảng bô̆ mâu kăn, mâu lêng ƀă kuăn pơlê tơring Đăk Tô, kong pơlê Kon Tum hiăng môi tuăn môi mơno rơtế mơnhông tíu tro rong xua tơplâ, mơ-eăm tơkâ luâ tơdroăng pá mơjiâng tơring Đăk Tô rế ton rế kro mơdrŏng.

Pôa Võ Văn Mẹo, hngêi ối a Thôn 1, cheăm Tân Cảnh, tơring Đăk Tô, tíu ki 50 hơnăm hdrối nah cho tíu tơplâ xâ râ ó hơnăm kố hiăng 72 hơnăm, laga xuân ối mo rơdêi ƀă ối tơleăng. Hâi Đăk Tô – Tân Cảnh tơleăng lĕm 24/4/1972, pôa Mẹo dế pêi cheăng tung khu lêng gak kring dêi kong pơlê Kon Tum ai hnoăng cheăng tơplâ mơdât mâu lêng kong têa ê ƀă ‘nhê pháu hnêa lêng kong têa ê ăm vâi ôh tá khên vâ tơplâ xếo. Pôa tối ăm ‘nâi, drêng mê nah Đăk Tô – Tân Cảnh tro tơplâ ‘nhê râ ó, mê ôh tá ai tơmeăm ki klâi xếo ối lĕm, loăng kong chếo tâi xua răng ƀom, ‘mrâm pháu ƀă kơpong cheăm Tân Cảnh ôh tá ai ngế ối.

Pôa Võ Văn Mẹo rơtế mâu rơxông ối nếo cheăm Tân Cảnh vêh lăm pôu tíu tơplâ xâ nah Đăk Tô – Tân Cảnh

Mơ’nui hơnăm 1989, pơlê kân Đăk Tô châ mơjiâng, cheăm Tân Cảnh klâ chiâng cheăm tơniăn krê, pôa Võ Văn Mẹo châ xing xoăng hnoăng cheăng pêi cheăng a cheăm, klêi mê châ rah xo to pro Kăn hnê ngăn Vi ƀan apoăng dêi cheăm Tân Cảnh. 50 hơnăm hiăng hluâ sap ing tơleăng lĕm, Tân Cảnh nôkố hiăng ai hên hngêi kơmăi, xĭ nghiê̆p, rơngiâp mơngiơk ngiât dêi loăng plâi ton hâi, plâi kâ.

Pôa Võ Văn Mẹo phiu ro drêng tối ‘na tơdroăng pơ’lêh dêi pơlê xiâm, tíu hdrối nah ai tơplâ tơplong râ ó:

‘’Nôkố tơdroăng cheăng kâ dêi Tân Cảnh mơnhông mơdêk tâng pơchông ƀă klêi kơ’nâi tơleăng lĕm 1972 troh nôkố cho mơnhông mơdêk ó rơdêi. Tiô á tơmiât ôh tá ‘nâi to lâi hrĭng xôh tâng pơchông nếo tơleăng lĕm. Nôkố troăng klông, klêi mê hngêi trung, hngêi pơkeăng, klêi mê hngêi trăng, kơ koan, xĭ nghiê̆p, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê mơnhông mơdêk tâk cho kân, cho rơdêi’’.

Túa păn chu krúa lĕm djâ tơƀrê cheăng kâ dêi kuăn pơlê thôn 5, cheăm Tân Cảnh

A cheăm Tân Cảnh, tơring Đăk Tô ai môi thôn 5 cho phá tơ-ê, tâi tâng thôn nôkố 312 rơpŏng kuăn pơlê, lối 1.000 pơ’leăng mâ mơngế ƀă sap ing 30 kong pơlê, pơlê kong kơdrâm tung tơnêi têa ‘na tơniăn tíu ối pêi cheăng. Rêh ối, pêi cheăng tung kơpong tơnêi hdrối nah to mơheăm chhá jâ pôa pâ pin nah, kuăn pơlê hlê plĕng ki kơnâ dêi hơniâp lĕm xua mê rŭm môi tuăn, kheăn tối dêi pó, tŏng kum dêi pó rơtế pêi kâ. Tâi tâng thôn nôkố bu u ối 4 rơpŏng kơtiê xua hơnăm hiăng krâ, châi tamo. Ƀă ƀăng deăng tơnêi pêt mơjiâng tơmeăm tơdâng rêm rơpŏng dâng 2 ha, kuăn pơlê thôn 5 ƀeăn ƀĕng, ‘nâi tơdah hriâm tâp, xúa ki rơkê khoa hok tung pêt mơjiâng tơmeăm xua mê pêi lo liăn hên.

Pôa Nguyễn Đình Cường, kăn pơkuâ thôn, tối ăm ‘nâi:

‘’Rơxông cheăng kơmăi kơmok 4.0 ƀă tung thôn tơdah tơdroăng cho rĕng ƀă mơnhông mơdêk rĕng tơtro. Pơtih môi tiah loăng plâi, mơnăn păn, ki má lối cho loăng pêt. Laga mâu loăng plâi kâ xông kân lĕm, xúa khoa hok châ tơƀrê păng ‘nâng, pêi lo liăn, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê cho hôm păng ‘nâng. Tối ‘na tơdroăng pôu râng hnoăng cheăng, tơdroăng rŭm môi tuăn tung kơpong kuăn pơlê rêh ối mê thế tối khên păng ‘nâng lâp Đăk Tô ôh tá ai tíu ki lâi môi tiah thôn 5.

Pơtih hiâm mơno rŭm môi tuăn tung mơjiâng thôn pơlê nếo, rŭm môi tuăn tung pơlê, kơtâu, gak kring tơniăn cho phiu ro păng ‘nâng’’.

Hnê hriâm tơdroăng mơnhông ƀlêi trâng Đăk Tô – Tân Cảnh ăm hok tro

Kơnôm mâu troăng hơlâ tơtro dêi Đảng ƀô̆, khu râ kăn pơkuâ tơring Đăk Tô, mâu hơnăm achê kố tơdroăng cheăng kâ, rêh ối pơlê pơla dêi tơring ai mâu troăng xông tơtêk hôm păng ‘nâng. Kơxô̆ rơpŏng kơtiê dêi tơring tiô pơkâ 2016 – 2020 bu u ối pá kơdâm 5%, tơring hiăng ai 3/8 cheăm châ plah thôn pơlê nếo. Ƀă ki phiu ro tâ mê nếo cho tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo châ pơ’lêh hên.

Pôa A Pái, pơlê Đăk Rao Lớn, pơlê kân Đăk Tô loi tơngah drêng tối ‘na tơdroăng cheăng kâ dêi rơpŏng:

‘’Nôkố a xuân pêt châ 1,2 ha kơphế, ƀă 6 ha kơxu, ƀă 1,5 sao klâng, klêi mê 1 ha pôm loăng. Tối ‘na tâi tâng pêi lo liăn mê tơdah rêm hơnăm 600 troh 700 rơtuh tung hơnăm. Châ tơƀrê thế ai tơdroăng ki hriâm. Tâi tâng kơxô̆ liăn, liăn mơ’no cheăng xuân mơ’no tung tơdroăng hriâm tâp vâ kuăn ‘nĕng hriâm tâp troh tá tui lui. Nôkố ƀă á 4 ngế kuăn kơnốu mê xuân ai tơdroăng cheăng pêi tơniăn’’.

Pôa Sa Phương, Kăn phŏ hnê ngăn Vi ƀan tơring Đăk Tô, tối ăm ‘nâi, tơring Đăk Tô ai 9 cheăm, pơlê krâm ƀă pơ’leăng mâ mơngế vâ chê 49.000 ngế, tung mê hdroâng kuăn ngo châ 50%. Mơnhông tơdroăng ƀlêi trâng Đăk Tô – Tân Cảnh, Đảng ƀô̆, khu râ kăn pơkuâ, khu lêng ƀă kuăn pơlê tơring Đăk Tô hiăng rŭm môi tuăn môi hiâm mơno dế prôk troăng mơjiâng pơlê xiâm Đăk Tô rế hía rế kro mơdrŏng lĕm.

‘’Tơdroăng châ tơƀrê kân má môi mê cho hngêi trăng, troăng klông, tơdroăng hnê hriâm, rak ngăn ivá ăm kuăn pơlê klêi mê tơdroăng tơniăn rêh ối pơlê pơla. Ngiâ méa dêi tơring sap ing Tíu xiâm troh mâu kơpong cheăm pơrá châ pơ’lêh nhên, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê châ tơtêk. Tơring ai 8 cheăm ƀă môi pơlê kong krâm, nôkố ai 4 cheăm ối tung cheăm pá puât má môi. Klêi kơ’nâi mơnhên 4 cheăm ki pá puât má môi tung tơdroăng pêi pro pơkâ thôn pơlê nếo ai môi cheăm pêi châ hlâ cho 19/19 tuá pơkâ ƀă mâu cheăm ki ê châ lối 10 tuá pơkâ’’.

Kơpong tíu xiâm pơlê kong kân Đăk Tô, tơring Đăk Tô hâi kố

Chêh pơtó nếo tơdroăng hơdruê ƀlêi trâng Đăk Tô – Tân Cảnh, loi tơngah a troăng prôk pơ’lêh nếo, mơnhông mơdêk, Pơkâ Hneăng hôp Đảng ƀô̆ tơring Đăk Tô roh má XVII, hneăng hơnăm 2020 – 2025 pơkâ pêi châ tơƀrê, ƀă kơlo tơtêk ki kơnâ pêt mơjiâng tơmeăm tơdâng lối 10%/hơnăm; pêi lo liăn rêm ko mơngế châ lối 57 rơtuh liăn/môi ngế/môi hơnăm a hơnăm 2025; kơxô̆ rơpŏng kơtiê tiô pơkâ nếo kơdroh tơdâng 2,5%/hơnăm; ki vâ iâ má môi 7/8 cheăm châ plah thôn pơlê nếo; pơlê kân Đăk Tô châ mâu pơkâ tíu xiâm tê rôe tê tơdró tơmeăm khoăng má IV. Tung mâu hâi khế 4 mơnhông mơdêk, a tíu tơplâ xâ nah Đăk Tô – Tân Cảnh hơnăm mê nah, tơdroăng hơdruê ƀlêi trâng xuân dế chuât xơtó đi đo troh tá ah.

Khoa Điềm chêh

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng