VOV4.Xơ Đăng - Péa pái hơnăm achê kố, kơphế Việt Nam pơxiâm ‘no liăn pêt rak ngăn châ khu rôe kơphế lâp plâi tơnêi tơmâng, malối cho mâu hngêi kơ-óu a mâu kong têa ki pơkâ kơtăng ‘na ki pêi lĕm. Tơdroăng mê xuân pói tơngah rế châ tê  troh lâp lu dêi kơphế Việt Nam tối tơchoâm ƀă Dak Lak tối krê. Kố cho tơdroăng ing pêt kơphế xăng troh plâi ngeăm dêi mâu ngế ki hâk vâ pêt djâ kơphế Việt Nam troh râ lâp plâi tơnêi.

Rơtế ƀă inâi cho tíu cheăng 4 hơnăm đi đo ai tơmeăm ối tung top 3 roh tơ’noăng kơphế ki má môi Việt Nam, mâu tơmeăm dêi Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Minudo Farm-Care Dak Lak ối châ hên ngế rôe, kơ-óu, uâ liê tung tơnêi têa, tung kong têa ê rah xo mâu kơphế ki xú hŏm, ki má môi châ hâk vâ hên má môi.

Vâ ai tơdroăng ki phá tơ-ê kố, pôa Lê Đình Tư, Kăn pơkuâ Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu Minudo Farm-Care tối, kố cho tơdroăng châ tơƀrê dêi tơdroăng ki mơ’no pêt mơjiâng kơtăng tung tâi tâng tơdroăng pro, mê ki xiâm cho mâu ngế pêt mơjiâng ki má môi. Amê ai tơkŭm tâi tâng tơdroăng môi tiah: hdrê kơphế tơtro ƀă kong prâi, tơnêi tơníu, rak ngăn tiô troăng hưh cơ troh tơdroăng krí xo ai krí rah ƀă kơ-ốu, uâ, chôu ‘măn ilĕm. Amê pơkâ mâu ngế cho hâk vâ păng ‘nâng ƀă kơphế.

‘’Drêng pêi tiô pơkâ Rainforest Alliance (kong mêi, kong tô) thế rak ngăn nhên drêng rơvât phon. Ti lâi pro dâi lĕm môi tiah lâi? Gá xuân môi tiah tơdroăng mơhno pá kong dêi kuăn mơngế há. Gá thế ai tŭm trếo piê kơhiâm mê nếo kơhiâm, vêh thế pro kong prâi hyôh tô hngíu cho hên. Rơnó tum kong tô ó môi tiah lâi, kong hngíu môi tiah lâi tâi tâng thế tiô 1 pơkâ nhên’’.

Pơkâ pơklât tung tơdroăng krí, têng, kơ-óu, uâ mơdiê xăn kơphế ki má môi bu krí plâi drêng hiăng tum

Pơkâ troăng nhên sap ing apoăng troăng prôk dêi Khu tơrŭm cheăng cho pêt kơphế ki má môi xua mê Khu tơrŭm cheăm Ea Tân, tơring Krông Năng hiăng đi đo mơ-eăm ti tăng troăng prôk nếo ai tơdroăng ki châ tơƀrê ‘na ki dâi lĕm. Khu tơrŭm cheăng mơnhên, kuăn pơlê pêi chiâk deăng cho mơngế ki apoăng pơkâ ki dâi lĕm ăm tâi tâng mâu tơdroăng pêi vâ pro mơdêk ki kơnâ, xua mê hiăng tơdjêp ƀă kuăn pơlê vâ mơdêk ki dâi lĕm.

Khu tơrŭm cheăng hiăng rơtế 2 – 3 hơnăm rơtế kuăn pơlê pêi chiâk deăng kêi đeăng mâu troăng pêi ƀă troăng kơ-óu, uâ xăn kơphế má môi. Pôa Nguyễn Trí Thắng, Kăn pơkuâ khu tơrŭm cheăm Ra Tân tối ăm ‘nâi: vâ pro kơphế ki má môi krá tơniăn mê kal ai tơdroăng châ achê tơtro ing apoăng. Mê cho hriâm mâu tơdroăng ki vâ pêi pro, tơrŭm mơjiâng pro tro troăng, mơjiâng pro mâu tơmeăm ki dâi lĕm má môi, dâi lĕm tơniăn:

‘’Tơkâ hluâ 4 rơnó, tơdroăng rơtế prôk dêi kuăn pơlê ƀă khu tơrŭm cheăng tung tơdroăng pêt mơjiâng kơphế ki má môi rế hía rế rŭm krá tơniăn tâ, vâi hlo nhên hnoăng cheăng dêi vâi ƀă kơphế ƀă vâi hlo ki pơxúa dêi kơphế ki má môi djâ ăm ing mê pakĭng mâu rơpŏng hiăng rơtế prôk ƀă ngin mê mâu ngế rơtâ tá xuân vâ veăng há’’.

Troăng pơkâ kơtăng tung têng kơphế ki má môi

Tiô pôa Trịnh Đức Minh, Kăn hnê ngăn khu tơrŭm pêi kơphế Ƀuôn Ma Thuột, kơphế ki má môi bu châ 1 – 2% tung tâi tâng kơphế lâp plâi tơnêi, ki hên cho Arabica. Nôkố hiăng ai mâu kong têa rôe xúa kơphế ki má môi Robusta xua mê Việt Nam kô tơkâ hluâ pá puât ai roh tơ’lêi pêt mơjiâng tơmeăm kố.

Ki nhên khât, tung 2 – 3 hơnăm kố, mâu tơmeăm châ ai mơ-éa mơnhên ‘’Kơphế ki má môi Việt Nam’’ xua Khu tơrŭm pêt kơphế Ƀuôn Ma Thuột tơkŭm po pơrá châ mâu khu kơ-ốu, uâ pơliê xăn kong têa ê kheăn kơdeăn ƀă rôe rĕng má môi. Kố xuân cho tơdroăng châ tơƀrê apoăng dêi mâu tơdroăng mơ’no ivá pêi, mơ’no liăn cheăng mơjiâng ing pêt mơjiâng troh têng, kơ-óu, uâ pơliê xăn ƀă tê tơmeăm.

Pôa Trịnh Đức Minh tối:

‘’Pêi kơphế ki má môi kố môi tiah troăng pêi ki kal vâ tăng kong têa ki tê vâi rôe ƀă yă kơnâ tâ. Mâu kơphế ki má môi mê mâu khu ki pêt mơjiâng kơphế ki má môi vâi hiăng tơkŭm po rôe dêi kuăn pơlê ƀă yă kơnâ tâ tâng pơchông ƀă vâi tê kơphế ki tê mơdró tiah hmâ. Kal ai tăng tíu tê rôe kơphế ki má môi vâ kơnâ tâ’’.

Roh tơ’noăng kơphế ki má môi Việt Nam châ pơ-ôu pơ-eăng kơphế ki dâi lĕm

Dak Lak cho tíu pêt mơjiâng hên dêi kơphế Robusta, hiăng tê vâ chê 60 kong têa, kơpong ƀă tê rơpâu tâ̆n. Hên kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu tơrŭm cheăng, khu tê mơdró hiăng mơ’no liăn, xúa khoa hok kih thuât tung pêt mơjiâng ƀă têng, kơ-óu, uâ pơliê xăn tơmeăm ki má môi. Khu xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng ƀă mơnhông mơdêk thôn pơlê xuân hiăng kĭ Tơdroăng tơkêa bro pêt mơjiâng kơphế ki má môi Việt Nam hneăng hơnăm 2021 – 2030; krê kong pơlê Dak Lak kô pêt mơjiâng kơphế Robusta ki má môi, ƀă tâi tâng ƀăng deăng lối 1.000 ha a hơnăm 2025 ƀă troh hơnăm 2030 dâng 2.120 ha, tơmeăm ki tiô tối hdrối dâng 1.500 tâ̆n.

Troăng djâ kơphế Việt Nam chiâng kơphế ki má môi trâm hên pá puât, drêng tối khê̆n ki păng ‘nâng kơphế ki má môi cho ối nếo ƀă mơngế pêi kơphế tung tơnêi têa. Rơtế amê, mâu troăng hơlâ ăm pêt mơjiâng kơphế ki má môi tá hâi châ tơmâng tro kơlo. Laga ƀă mâu tơdroăng hiăng châ tơƀrê, mâu ngế ki tá hiâm mơno ƀă kơphế ki má môi xuân loi tơngah khât ƀă troăng prôk la ngiâ.

Tơdroăng loi tơngah kố ôh tá xê to p’hlêh hlê plĕng, troăng ki châ achê vâ pơ’lêh ki kơnâ dêi kơphế mê ối kum tăng liăn krá tơniăn ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê pêi chiâk deăng.

Hương Lý chêh

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng