VOV4.Xơ Đăng - Mâu kong pơlê a kơpong Tây Nguyên dế mot tung rơnó mê hngê ƀă tiô tơdroăng tối tơbleăng dêi mâu kơ koan séa ngăn ‘na hyôh kong prâi, mê hơnăm kố, kong tô mêi ôh tá tro tơdroăng, mêi kô hên tâ hơnăm ki ê. Tơdroăng kố dế pro hên mâu kong pơlê a Tây Nguyên tô tuăn drêng hên hĕng mâu rơchôa, hno têa a Tây Nguyên tro tơ’nhê.

Klêi kơ’nâi to lâi rôh kong mê kân apoăng rơnó, long têa hngêi kơmăi Dak Sak, tơring Dak Mil, kong pơlê Dak Nông ivá têa chiâng hdoăng lối 7 rơtuh met khô̆i têa, hiăng vâ chê pêng. Long têa kố hdrối nah hiăng tro  têa lo tơkâ luâ rơchoâ ki ó ƀă châ ‘mâi rơnêu kơtăn kố 30 hơnăm. Tung plâ rôh mê troh nôkố, long têa ki kố ôh tá châ séa ngăn, tơtro ƀă ai túa pơkâ ‘mâi rơnêu.

Pôa Nguyễn Trương, kăn pơkuâ tíu cheăng Dak Mil, Kŏng ti long, rơchoâ têa Dak Nông ăm ‘nâi, long têa Dak Sak nôkố ai hnoăng cheăng rế kal khât tâ hdrối nah, xua tơrŭm hên hĭn mâu long têa, hngêi kơmăi on tơhrik nếo châ mơjiâng pro a peăng hdroh. Hiăng troh rôh athế ai túa pơkâ ‘mâi rơnêu long têa kố vâ rak tơniăn:

“Tâng long têa kố trâm tơdroăng xía vâ mê gá kô tơdjâk troh 5 to cheăm, tơring Dak Mil cho 3 to cheăm, ƀă tơring Krông Nô cho 2 to cheăm, tá hâi tối troh mâu long, rơchoâ têa a peăng hdroh, hngêi kơmăi hên”.

Long, rơchoâ Dak Sak hiăng tơ’nhiê ôh tá ai túa pơkâ ‘mêng bro

Xuân môi tiah mê, long têa Dak Pin a cheăm Quảng Sơn, tơring Dak Glong, châ pro sap ing lối 20 hơnăm hdrối. Rak lối 600 rơpâu met khô̆i têa dêi long têa kố tro tơhnah tơhnâp, kô mơni kô ôh tá tơniăn. Tíu ki mơ’no têa, tíu ki pro ƀă ƀê tong hiăng tơ’nhiê.

Tiô Khu ngăn chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê kong pơlê Dak Nông, kong pơlê ai lối 260 to long, rơchoâ têa, tung mê Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu mơjiâng pro long, rơchoâ têa rak ngăn lối 250 to long, u ối cho xua Vi ƀan hnê ngăn mâu tơring, pơlê kong kơdrâm rak ngăn. Troh nôkố, ai 18 to long têa hiăng tơ’nhiê ó. Lê Viết Thuận, kăn hnê ngăn Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó mơjiâng pro long, rơchoâ têa kong pơlê Dak Nông ăm ‘nâi, tơdroăng ki ôh tá tơniăn kố ki hên tung kơxô̆ lối 250 to long, rơchoâ têa xua tíu pêi cheăng kố rak ngăn. Tung mê, ki tôu tuăn má môi cho long, rơchoâ têa ki krâ kơvâ, ƀă kŭn, châ pro sap to lâi chât hơnăm hdrối:

 “Rơchoâ long têa a Dak Nông cho mâu rơchoâ, long ki kŭn ƀă hiăng ton lối 20 hơnăm tơngi klêng. Rơchoâ, long têa  klêi kơ’nâi 5 hơnăm tơngi klêng vâi athế lăm séa ngăn mê nếo châ ‘nâi tung rơchoâ, long gá tro mot têa, tơhnâp trêi lơ rơheăng ƀê tong, tơ’nhiê há lơ ôh. Mê á kố péa hrĭng to lâi chât to rơchoâ, long têa hiăng châ séa ngăn tíu lâi. Mê tơdroăng xía vâ drêng lâi ôh tá ‘nâi mê pin athế chiu yoh”.

Achê ƀă Dak Nông cho kong pơlê Dak Lak ai 785 to rơchoâ, long têa. Nôkố xuân ai lối 300 to long, rơchoâ hiăng tro tơ’nhiê, hên mâu rơchoâ, long dêi mâu long ki ‘măn têa hiăng tro tơ’nhiê, tơhnah tơhnâp trâu mot tung dế, mâu têa hiu mot tung rơchoâ. Pôa Nguyễn Hoài Dương, Kăn pơkuâ Khu ngăn chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê Dak Lak ăm ‘nâi, xua liăn iâ mê kong pơlê nếo xoăng liăn vâ ‘mâi ‘mêng bro, ‘mâi rơnêu châ 77 to rơchoâ, long têa ki hên cho rơchoâ, long ki kŭn.

Kơxô̆ liăn kong pơlê ôh tá ai hên, tơdroăng ki ‘mêng bro, ‘mâi rơnêu long têa ki hên cho athế pâ ing tơnêi têa tŏng kum, mê tơdroăng ki xiâm vâ rak vế tơniăn ăm mâu rơchoâ, long têa tung rơnó mê hngê xuân athế hbrâ rơnáu sap ing kong pơlê. Ƀă mâu rơchoâ, long ki kân, tơdroăng ki tơ’nhiê ó, kong pơlê rế pơkâ mơ’no troh Khu xiâm ngăn chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê, Chin phuh hriăn ngăn tŏng kum ‘mâi rơnêu, ‘mêng bro tung la ngiâ.

 “Klêi khế hơnăm xúa mê hên rơchoâ, long têa hiăng tơ’nhiê ó, mơni kô trâm tơdroăng xía vâ ôh tá tơniăn tung rơnó kong mê hngê, têa lân lu. Kố cho tơdroăng ki kân, tung pơla mê, kơxô̆ liăn dêi kong pơlê dế ôh tá ai. Xuân pơkâ thế Tơnêi têa tơmâng ngăn, ‘no liăn vâ ‘mêng bro, ‘mâi rơnêu mâu long têa ki hiăng tơ’nhiê”.

Kong mê, têa lân lu ôh tá ‘nâi hdrối, hên long, rơchoâ têa a Tây Nguyên dế tung tơdroăng ki hlo ôh tá tơniăn

Lâp kơpong Tây Nguyên nôkố ai dâng 2 rơpâu to long, rơchoâ. Mơni kô ôh tá tơniăn a mâu long têa a rơnó kong mê hngê hiăng châ Khu xiâm ngăn chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê tơbleăng hdrối hên hơnăm kố. Tung rôh lăm séa ngăn long têa a Tây Nguyên ki achê kố, pôa Nguyễn Văn Tỉnh, khu xiâm rak ngăn rơchoâ, long têa ăm ‘nâi, a hên kong pơlê, tung rơnó mê hngê, a mâu long têa ki ‘nâ bu nếo tối troh tơdroăng ki mơ’no têa đi đo, mơ’no tiô tơdroăng ki kơchuâ chêh tơmiât troh túa ki rơchoâ tro tơhnah.

Tung pơla mê, ki hên mâu long, rơchoâ pơrá tung tơdroăng ki ôh tá tơniăn, malối cho mâu long, rơchoâ châ bro ƀă tơnêi hiăng hên hơnăm. Kố cho tơdroăng ki rơ-iêo tung rơnó kong mê hngê têa lân lu ƀă mâu kong pơlê Tây Nguyên kal tơtrŏng:

 “Ngin tôu tuăn mâu long, rơchoâ têa cho long têa ki krâ kơvâ ƀă kŭn, ƀă rơchoâ ki tâp vâi pro ƀă tơnêi ƀă châ mơjiâng pro sap ing ton nah ƀă mâu kơxô̆ liăn ‘no xuân môi tiah kơmăi kơmok ôh tá rak tơniăn tro tiô pơkâ. Tơ’nôm ƀă tơdroăng ki hên ôh tá ai liăn vâ ‘mêng bro. ‘mâi rơnêu rơchoâ, mê ki dâi lĕm dêi rơchoâ long ôh tá châ rak tơniăn”.

Kong prâi pro hơ’lêh dế rế hía rế ôh tá tơniăn, tơdroăng kong mê têa kân lân lu rế hía rế ôh tá ‘nâi hdrối, tung pơla mê lối hrĭng to long rơchoâ a Tây Nguyên ối tung tơdroăng ki mơni kô ôh tá tơniăn, thăm nếo tro tơhnah, pro tơ’nhiê kân ăm kơpong peăng hdroh. Tung pơla tơkôm liăn ngân dêi Tơnêi têa vâ ‘mâi rơnêu,’mêng bro, mâu kong pơlê tung kơpong kal hbrâ rơnáu pêi pro túa pơkâ rak tơniăn long, rơchoâ vâ rĕng châ ‘nâi ƀă pơkâ mơ’no mâu tơdroăng ki tơbleăng tơdrêng ăm kuăn pơlê.

Công Bắc chêh

Katarina Nga tơplôu ƀă tơbleăng