VOV4.Xơ Đăng - Hiăng sap ing ton nah, mơngế M’nông a mâu tơring, cheăm ối tung kong pơlê Dak Nông ai tơdroăng tơrŭm achê pơla hdroâng mơngế, hdroâng hdrê ƀă vâi krâ nhŏng o a kong pơlê Mondulkiri, kong têa Kul. Rơtế ƀă khôi túa lĕm tro vâi môi tiah dêi rơpó, mâu tơdroăng cheăng lăm pôu nhŏng o, tê mơdró kế tơmeăm dêi vâi krâ nhŏng o péa pâ hiăng chiâng kơxái ki tơdjêp, kum tơbêng tơrŭm tơroâ pơla péa kong pơlê Dak Nông – Mondulkiri tối krê ƀă péa hdroâng kuăn ngo Việt Nam – Kul tối tơdjuôm.

Tây Nguyên hiăng mot rơnó mêi. Kơpong tơkăng kong Thuận An, tơring Dak Mil, kong pơlê Dak Nông to mơngiơk drêh ngiât dêi rơdâ kơphế, tiu ƀă mâu loăng plâi kâ. Cô hnê chư la hiăng pơtê xua hơnăm hiăng krâ, rêm hâi jâ H’Plơ (hdroâng kuăn ngo M’Nông) xuân ối to lăm a chiâk deăng rơtế ƀă kuăn cháu. Pơchốu kŏng peăng kong têa Kul, jâ tối ăm ‘nâi mê cho pơlê xiâm, ối tung cheăm Bu Sra, tơring Pechr Chenda, kong pơlê Mondulkiri.

Hơnăm 1970 drêng châ 10 hơnăm, jâ H’Plơ rơtế ƀă dêi rơpŏng lăm a Việt Nam rêh ối, hriâm tâp ƀă chiâng cô yăo mơngế M’Nông apoăng a ƀon Sar Pa, cheăm Thuận An, tơring Dak Mil, kong pơlê Dak Nông. Drêng hiăng pơtê hnê xua hơnăm hiăng krâ, jâ H’Plơ pơtối châ rah xo pro Kăn pơkuâ hnê ngăn Chi ƀô̆, hlối pro Kăn pơkuâ Măt trâ̆n ƀon Sar Pa. Ôh tá xê to pêi kêi đeăng tơtro hnoăng cheăng, jâ ối tá hiâm mơno vâ rak vế khôi túa lĕm tro dêi hdroâng kuăn ngo tơná, ing tơdroăng hnê tối ‘na khôi túa chêng koăng, teăn ếo pơtâk, hơdruê ƀă châ mơnhên cho Nghê̆ nhân ưu tú.

Tiô jâ H’Plơ, khôi túa lĕm tro dêi mơngế M’nông a Dak Nông ai tơdroăng ki tơdâng ƀă vâi krâ kuăn pơlê a kong têa Kul.

‘’Tơdroăng rêh ối dêi mơngế M’nông a Việt Nam ƀă kuăn pơlê mơngế M’nông a peăng kong têa Kul, ‘na tơdroăng ôu kâ rêh ối ƀă ếo pơtâk xuân môi tiah dêi pó. Pơtih ếo pơtâk hdroâng kuăn ngo, kơpĕn pơrá môi tiah dêi pó. Vâi vê prế, teăn ếo, pơtâk, rơneăm um môi tiah mơngế M’nông akố; bu phá rơkong tơpui hngăm tâ, ƀă mơngế M’nông akố tơpui hiâ tâ. Mơngế M’nông akố cho M’nông Preh ƀă mơngế M’nông a kong têa Kul cho M’nông Biêp’’.

Krâ pơlê Y Yăm pơchân tối kuăn cháu rak vế khôi túa lĕm tro hdroâng kuăn ngo

-Cho mơngế Việt Nam xiâm rêi Kul, hiăng hên xôh vêh lăm pôu pơlê xiâm, ki tâ lĕm dêi jâ tung mâu roh lăm pôu mê cho ki klâi?

’’Mê cho tơdroăng tuăn pâ dêi péa tơnêi têa; peăng tá kong têa Kul peăng kố cho tơnêi têa Việt Nam. Pâ ‘nâng môi xôh á lăm pôu, vâi krâ nhŏng o diâp ăm pơtâk teăn tiô khôi hmâ mơngế M’nông peăng tá. Vâi ối diâp ăm á môi plâ hmân ếo pơtâk teăn. La ngiâ, á pơtối lăm pôu, á xuân djâ hên kơxuô tơmeăm vâ mơhno tuăn pâ. Mê cho kế kâ, tơmeăm kâ môi tiah ká khăng, po, ƀô̆t ngot, mâu kế râm kơchiâ tiô khôi vâi krâ nah. Kuăn pơlê peăng tá ối pá puât tâ pin kố. Ƀă tơdroăng tuăn pâ ƀă ai ivá mê hbrâ vâ kum dêi pó; tâng ai kơxuô tơmeăm mê diâp ăm; ai drêng ối ăm kơpôu ro, ai liăn mê ăm liăn’’.

Pôa Y Lót, Kăn pơkuâ ƀon Bu Dak, cheăm Thuận An, tơring Dak Mil (kong pơlê Dak Nông tối ăm ‘nâi:  tơrŭm cheăng nhŏng o dêi mơngế M’nông ƀă mơngế Kul hiăng ai sap ing ton nah. Péa ƀon Bu Dak ƀă Sar Pa nôkố ai lối 150 rơpŏng kuăn pơlê ai nhŏng o hdroâng hdrê ƀă vâi krâ kuăn pơlê a tơring Pechr Chenda, kong pơlê Mondulkiri.  Tơdroăng prôk lăm, lăm pôu nhŏng o, trâm mâ mơhno khôi túa lĕm, tê tơmeăm dêi vâi krâ kuăn pơlê đi đo châ kơ koan cheăng a kơpong tơkăng kong pro tơ’lêi hlâu.

Kăn pơkuâ thôn cho pôa Y Lót mơnhên hiâm mơno rŭm môi tuăn dêi kuăn pơlê 2 pâ tơkăng kong Việt Nam – Kul rế hía rế tơrŭm, tŏng kum dêi pó mơnhông mơdêk cheăng kâ – rêh ối pơlê pơla ƀă gâk kring tơkăng kong hơniâp lĕm, tơrŭm.

‘’Tơrŭm cheăng pơla kuăn pơlê a peăng Kul ƀă mơngế M’nông a peăng kố hiăng ai sap ing ton nah, ôh tá xê nếo ai nôkố, tơdroăng tuăn pâ cho lĕm tro, ki má lối mơhno tơdroăng tơrŭm môi tuăn. Bu kal ai tối tơbleăng tơdroăng ro khéa, mơdâm kiâ, ôu pơkoăng, vâi krâ kuăn pơlê 2 pâ hbrâ troh lăm pôu dêi pó. Ƀă tơdroăng mơnhông mơdêk cheăng kâ xuân môi tiah mê, péa pâ ai tơdroăng tơpui tơno ‘na loăng plâi môi tiah kơxu, kơphế, tiu. Péa pâ pơrá tơpui tơno, hriâm ‘na pêi cheăng pêt mơjiâng tơmeăm.

Peăng tá ki klâi xuân lĕm, rơkê tâ mê hnê mơhno peăng kố. Mâu hơnăm hdrối, mơngế peăng kong têa Kul tá hâi ai krui kơxái, mơngế M’nông peăng kố ‘nâi pêt ƀă tê châ liăn, xua mê hnê mơhno ăm kuăn pơlê peăng tá pêt châ tơƀrê. Ƀă mơngế M’nông peăng kố châ Đảng, Tơnêi têa tơmâng tŏng kum, châ khu tơrŭm cheăng, khu pơkuâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng hnê mơhno kih thuât pêt, kơ’nâi mê hnê mơhno ăm kuăn pơlê a peăng tá. Nôkố vâi krâ kuăn pơlê peăng tá cheăng kâ mơnhông mơdêk’’.

Pôa Y Yăm – Krâ pơlê ƀon Bu Dak, cheăm Thuận An hơnăm kố hiăng hluâ 90 hơnăm xuân ối hleăng lĕm. Kơdrâi pôa jâ U Druynh – hơnăm kố hiăng vâ châ 90 hơnăm, xuân cho ngê̆ nhân teăn ếo pơtâk hdroâng kuăn ngo cho ngế hên hơnăm má môi a cheăm Thuận An. Drêng toh chôu, jâ hmâ teăn mâu kên, pơtâk vâ pro tơmeăm tơbâ, tơdrêng amê, hnê ăm rơxông ối nếo, rak vế khôi túa lĕm tro hdroâng kuăn ngo.

Krâ pơlê Y Yăm tối, tơrŭm nhŏng o hdroâng hdrê dêi mơngế M’nông a Thuận An ƀă vâi krâ kuăn pơlê peăng kong têa Kul ai sap ing ton nah. Mơhé rêh ối a 2 tơnêi têa, laga khôi túa lĕm tro cho ôh tá pơ’lêh; vâi krâ kuăn pơlê ối rak hiâm mơno rŭm môi tuăn, vâ mơjiâng tơkăng kong hơniâp lĕm tơrŭm ƀă mơnhông mơdêk.

‘’Hdrối nah, pơreăng COVID tá hâi xông tâ tú, mê drêng ai ngế tamo châi lơ ôu pơkoăng, vâi krâ 2 pâ hmâ troh kơ-êng. Rêm roh ai tơdroăng cheăng ki kal, vâi krâ kuăn pơlê ôh tá păng lôi xua tơdroăng tuăn pâ xuân rak sap ing ton nah troh nôkố. Tá nôkố xuân tiah mê, kuăn muăn cháu chái ôh tá chiâng pro hía tơdroăng tuăn pâ vâi krâ kuăn pơlê, nhŏng o hdroâng hdrê 2 pâ. Kuăn muăn cháu chái la ngiâ thế đi đo prôk lăm, kơ-êng dêi pó.

Môi tiah rơpŏng á, ai kuăn muăn a ƀon Bu Sra, tơring Pechr Chenda, rêh ối peăng mê sap hơnăm 1985 xuân ối rak tơpui tơno lăm pôu dêi pó. Hdroâng hdrê peăng kong têa pú hmâ ôh tá hiât lôi tơdroăng tuăn pâ mơheăm chhá. Tŭm tơdroăng rêh ối mơhno khôi túa lĕm tro tiô khôi túa lĕm tro mơngế M’nông ối rak môi tiah ton nah’’.

Tơdroăng tơrŭm nhŏng o hdroâng hdrê pơla mơngế M’nông a kong pơlê Dak Nông ƀă vâi krâ kuăn pơlê a kong pơlê Mondulkiri ai sap ing ton nah xuân ối rak ing rơxông kố troh rơxông ki ê. Mâu tơdroăng lăm pôu dêi nhŏng o, trâm mâ mơhno khôi túa lĕm tro pơla 2 pâ hiăng chiâng kơxái ki ôh tá hlo ƀă mâ, kum tơdjêp krá tơniăn hiâm mơno hơniâp lĕm, tơrŭm a kơpong tơkăng kong Việt Nam – Kul.

Quốc Học – Y Sưng Phê Jâ chêh

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng