VOV4.Xơ Đăng - Môi tiah ngin hiăng tối, tơdroăng ki tơnêi to kơnâ a mâu kong pơlê Tây Nguyên dế pro tơ’nhiê mâu túa pơkâ kơphô̆, ngo ngối, gu pro tơbăng mâu ngo ngối, têa plông, pro tơ’nhiê kong kế ki chiâng xêh. Rế tô tuăn tâ cho hên ƀăng tơnêi kong ki chiâng xêh xuân tro vâi ko ‘nhiê, pro tơnêi Farm (tơnêi tíu pêt mơjiâng, păn roăng kế tơmeăm). Tơnêi kong thăm nếo chiâng tíu dêi mâu ngế pro tơdroăng ôh tá tơniăn, rế ko ‘nhiê, rế hdi xo, rế tê, pro ôh tá tơniăn ‘na gak kring ƀă ‘măn chôu mâu tơdroăng ôh tá tơniăn má môi.

‘’Nôkố a dế ối a long Ea Rớt kố, achê hlối troăng kân tơdrăng le\m dêi Nha Trang, Khánh Hòa - {uôn Ma Thuột. Quay um ăm pó ngăn ngo kŭn pá tá, mâu tíu ki kố xo ah hmôi cho mâu tíu ki vâ mơjiâng chiâng hên tơmeăm khoăng. Ngế ki lâi kal vâ krếo á, á kô djâ pó prôk ngăn’’.

Mê âi cho môi iâ um xup tơbleăng ‘na tơnêi tơníu châ đăng tung măng xah hô̆i Facebook. Mâu [ăng tơnêi kong pakĭng long hngêi kơmăi Ea Rớt, tíu hơngế hơngo chê tíu tơkăng kong tơring Ea Kar ƀă Krông Bông, kong pơlê Dak Lak plâ to lâi khế kô hiăng chiâng tơnêi ki châ mâu ngế tê mơdró tơnêi tăng rôe tơnêi. Tơdroăng tối ‘na môi tíu tơdjêp troăng prôk tơnêi peăng kơnhŏng long ƀă troăng kân tơdrăng le\m {uôn Ma Thuột - Nha Trang rế pro yă tơnêi a kố to kơnâ ó.

Tơring tơkăng kong Ea Súp cho môi tung mâu tíu ki dế hên ngế tê tơnêi ôh tá tro luât a Dak Lak. Tơnêi kong châ tơbleăng tê oh tá kơtôa

Ai hên [ăng kong ki ngăn le\m, hiăng châ há yă troh rơtal liăn/ha. Mâu [ăng tơnêi ki ai tíu ôh tá le\m to lâi, péa pái hơnăm hdrối bú pá xôp 100 rơtuh liăn/ha mê nôkố hiăng troh tơdế rơtal liăn tung môi ha, oh tá bê vâ tơmâng ‘na ki ôh tá tơniăn, ôh tá ai têa mŏng, hơngế ing têa tíu mê cho tơnêi kong.

A Ea Sup, ôh tá tơdjâk troh troăng kân tơdrăng le\m, tơdroăng  tơkêa, tơnêi kong a tơring kơpong kố dế to kơnâ. Cho tơring ki ối tung kơpong ki xâu xía, tíu têa hmâ lân lu dêi kong pơlê Dak Lak, tơdroăng pêi chiâk deăng trâm xơpá, la xuân ối mâu ki ai liăn ing mâu kong pơlê, pơlê kong kân troh a Ea Sup tê mơdró a mâu [ăng tơnêi ki péa pái chât troh hrĭng ha.

Kuăn pơlê a cheăm Sa {ung, tơring Ea Sup ăm ‘nâi, yă tơnêi kong akố hiăng to kơnâ luâ péa, pái hdroh tâng vâ pơchông ƀă peá pái hơnăm hdrối: 

“Tiô riân ai 150-200 rơtuh liăn/ha, tơnêi kong, kŏng ti ki mê. Tơnêi ki mê ôh tá hmiân xua ôh tá ai híu môi kơtâ hlá mơ-éa ki lâi vâ mơnhên, hmôu pơ rôe tê xêh hmâng to lo vâ’’.

Tơnêi rơdâ, yă rơpâ, tê rôe tơ’lêi ƀă mâu hlá mơ-éa chêh ƀă kong ƀă bú ‘’tiê hơ’ngrăng kŏng tê’’ vâ ‘nâi nhên tíu tơkăng, hiăng pro ăm Ea Sup nôkố cho môi tíu ki dế ôh tá tơniăn ‘na tơdroăng tê tơnêi hmâng vâ a Dak Lak. Tung tơring xuân nếo châ hlo ai vâi ko ‘nhiê kong ki kân má môi tung hên hơnăm achê kố a Tây Nguyên ai vâ chê 400 ha kong tro ko ‘nhiê, hdi tơnêi kong. Thăm nếo, ối ăm hlo Ea Sup ai mâu khu ki ‘mêi tơkŭm kong ƀă kơxô̆ ki hên vâ tê hmâng vâ ôh tá tro luât.

Tung mâu kong pơlê a Tây Nguyên, tơnêi kong a kong pơlê Lâm Đồng kơnâ khât, malối cho a pơlê kong kơdrâm Đà Lạt

Pôa Ngô Văn Thắng, Kăn phŏ hnê ngăn Vi ƀan tơring Ea Sup ăm ‘nâi, tơring dế tơkŭm tơplâ, tăng rup ƀă mơdât mâu ki ai xôi nếo, ki rơ-iô kố: 

“Ôh tá xê to ai xôi hdi tơnêi hmâng vâ, mê ối ai tơdroăng tê mơdró, hêak pơloi. Mâu kuăn pơlê ing tíu ki ê troh rôe hâi ‘nâi xiâm tơnêi mê ti lâi la mâu ki ‘mêi xuân tơkŭm ối tê ăm ƀă tơhrâ kô pro hlá mơ-éa mơnhên xo tơnêi a mâu kơpong tơnêi kong ki hdi xo”.

Tơdrêng ƀă Dak Lak, tơnêi to kơnâ xuân pro tơdroăng ko ‘nhiê kong, hdi tơnêi lâp lu mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên. A cheăm Nậm N’Jang, tơring Dak Song, kong pơlê Dak Nông, pôa Phạm Quang Nam, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an cheăm tối ăm ‘nâi:

“Cheăm dế tơrŭm ƀă mâu kơvâ cheăng dêi tơring, mâu kơ koan cheăng kơvâ ki mê, kŏng an tơring, khu rak ngăn kong, po mâu tơdroăng tơkêa bro, troăng rơhlâ séa ngăn, pơxâu phak mâu ki ai xôi tung tơdroăng gu tơnêi kong vâ tê mơdró, tê ăm mâu ki ê, tê hmâng vâ ôh tá tro luât’’.

Tung kơxô̆ mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên, tơnêi kong a kong pơlê Lâm Đồng ai pơxúa má môi, malối tơnêi kong a pơlê kong kơdrâm Đà Lạt. Bú tung péa pái hơnăm, hên tíu tơnêi kong a pơlê kong kơdrâm yă tơnêi hiăng to kơnâ châ chât hdrôh. Pôa Võ Danh Tuyên, kăn phŏ pơkuâ ngăn ‘na chiâk deăng ƀă mơnhông thôn pơlê dêi kong pơlê Lâm Đồng ăm ‘nâi, pro mâu tơdroăng hdi tơnêi ƀă pơtối hdi tơnêi pêi chiâk vâ tê pơxúa ăm dêi tơná krê:

“Tơdroăng hdi tơnêi kong, tơdroăng mê pro chiâng tô tuăn hên, ƀă chiâng tơhôu dêi rơpó tung kuăn pơlê pơla hdrối kố nah. Bú riân tung pái khế apoăng hơnăm 2022, kong pơlê hiăng ai 57 hdroh hdi tơnêi kong, tơnêi 19,2ha. Tâng pơhông ƀă hơnăm 2021 mê khéa hơ’nêng khât xua rôh ki mê tâk troh 78% ƀă tơnêi ki tâk ai 85%’’.

Ki rơhêng vâ tối cho tơnêi kong tro hdi hmâng vâ ƀă mâu tơdroăng tê rôe, tê ăm ôh tá kơtôa, malối tơbleăng tung măng xah hô̆i, la tơdroăng pêi pro ‘na tơleăng mơnhên pơxâu phak dêi mâu tơring kong pơlê hrá ‘nâng. Ai môi péa tiu ki ‘nâ, mơhé mâu khu râ, kơvâ cheăng tối kô veăng tơmâng pơxâu phak kơtăng, la mâu tơdroăng ko kong hdi tơnêi, tê mơdró tuá ki mê xuân ối hlo, la vâi pơkí kơtôa ó khât.

Tơdroăng mê xuân ăm hlo, hnoăng rak ngăn a mâu kong pơlê lot ‘nâng ôh tá hlê, ôh tá pôu râng dêi hnoăng cheăng tơná, hâi pêi pro tro tiô mâu tơdroăng pơkâ dêi Đảng ƀă Tơnêi têa ‘na rak ngăn kong.

Công Bắc chêh

Gương tơplôu ƀă tơbleăng