VOV4.Xơ Đăng - Ing hên hơnăm kố, tơdroăng ki vâi o tá hâi teăm tro hơnăm thâ xo dêi pó a pơlê cheăm dêi hdroâng kuăn ngo iâ mơngế a Tây Nguyên xuân ối pơtối cho tơdroăng ki trâm hên xahpá. Ki rơhêng vâ tối mê cho mâu khu râ, kơvâ cheăng, khu pơkuâ rêm râ bu ‘nâi drêng vâi o mê hiăng xo dêi pó, xua vâi o hơnăm pho#m vâ xông kân ‘’tơmiât tá hâi teăm klê nhên, pêi cheăng kâ tá hâi lo’’ la hiăng ‘’thâ mơjiâng on veăng’’, vâi hiăng pro ngế kơdrâi, ngế kơnốu, pro nôu, pro pâ, đi đo trâm tơdroăng xahpá kơklêa kơtiê - ôh tá châ hriâm ah hdroâng hdrê kuăn ‘ne\ng pơtối thâ xo on veăng drêng hơnăm tá hâi kêi.

Tung kơbong ki kŭn tá hâi châ 8 met karê a ƀuôn Ea Sin, cheăm Ea Sin, tơring Krông Ƀuk, kong pơlê Dak Lak, H’Qui Niê dế mơ-eăm pơlông dêi kuăn tơxĭn 3 hơnăm, a klĭng ối dâp ché ki pro kơdroh tôu xua tơngê. Châ hrế hrối, drêh ngiât, H’Qui ngăn hiăng krâ khât tâng vâ pơchông ƀă hơnăm khât dêi tơná cho 18 hơnăm. Ngế o kơdrâi H’Ngân Niê, 15 hơnăm, xuân ai kuăn tơxĭn hrế hrối ôh tá phá klâi dêi nâ drêng nếo rơnêh kuăn rơmúa châ lối 1 khế. Péa ngế nâ o pơrá xo kơnốu sap ing 15 hơnăm, nôkố khéa hơ’nêng la tơdroăng hiăng trâm ai tiah mê. H’Qui tối:

“Tâng châ rah xo môi hdrôh nếo mê á kô tŏng kum dêi rơpŏng hngêi hdrối, mê ah nếo xo kơnốu, rĕng xo kơnốu mê xơpá khât, kuăn ‘nĕng xua ôh tá chiâng păn roăng, ôh tá ai liăn ngân vâ ‘rêh, mê nôkố hiăng trâm ôh tá chiâng pro tiah lâi xếo”.

Ngế o kơdrâi H’Ngân khéa hơ’nêng tối:

“Á dế hriâm lâm 6, xua hngêi xơpá mê á xo kơnốu. Hlo mâu vâi pú lăm hriâm, mê á xo kơnốu ai kuăn, păn kuăn, kong măng hrăng ôh tá châ koi mê á khéa khât”.

H’Ngân Niê păn roăng kuăn dế tung pơla 15 hơnăm

Tơmiât hên ‘na tơdroăng ki trâm tơdjuôm dêi mâu hơnăm ki ối kŭn a Dak Lak xo kơnốu drêng tá hâi teăm kân.Tơdroăng rêh ối ôh tá kal tơmiât troh tơdroăng mâu ngế ki krâ  ‘na tơdroăng rêh ối, tơdroăng pêi hiăng tro pơtê. Mâu vâi o ki ối kŭn pơtối ai mâ môi tiah hiăng tơdjêp tơpâ tơdroăng rêh ối dêi mâu vâi o, sap ing ối tơxĭn mê drêng troh hiăng krâ.

O H’Thơ Mlô (kot mâ hơnăm 2004) a ƀuôn Ea Pông, cheăm Ea Sin, tơring Krông Ƀuk, nôu dêi ngế ‘nĕng tá hâi châ 3 hơnăm tối:

“Tâng rơpŏng hngêi á ôh tá pá puât chía niân môi tiah rơpŏng hngêi ki ê mê á xuân ối lăm hriâm môi tiah mâu vâi pú ki ê há. Ai drêng ‘nâ trâm vâi lăm hriâm mê á xuân lo têa mâ, xuân hlo mâu vâi pú lăm hriâm châ xâp hmân ếo lĕm, á xuân rơhêng vâ châ môi tiah vâi há”.

Jâ Phạm Ngọc Diệp, kăn ƀô̆ ngăn ‘na pơ’leăng mâ ai kuăn preăng kuăn iâ cheăm Ea Sin, ăm ‘nâi, jâ khéa hơ’nêng khât ‘na tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm a cheăm, la ôh tá ‘nâi pro tiah lâi vâ mơdât. Xua ki khât, drêng châ ‘nâi mâu ngế ki xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm mê vâi hiăng xo dêi pó ƀă hiăng ai kuăn. Thăm nếo, tá troh drêng mâu on veăng hơnăm ối nếo lăm pro hlá khai san ăm dêi kuăn mê khu kăn pơkuâ nếo ‘nâi.

“Ai mâu rơpŏng ki ‘nâ drêng châ ‘nâi mê lăm troh mơhnhôk mê ai mâu vâi muăn ki ‘nâ hiăng mơ-êa. Ai mâu ki ê mê cheăm xuân lăm troh, la drêng hnê tối mê vâi ôh tá vâ hmâng, hmuâ lăm u ê, tơdroăng ki mơhnhôk kố gá chiâng trâm xơpá hên khât”.

Drêng mâu kăn ƀô̆ rak ngăn pơ’leăng mâ mơngế ‘nâi mâu ngế ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm mê mâu vâi o hiăng chiâng mâu nôu, mâu pâ dêi mâu kuăn ‘nĕng

Tiô thak sih Lý Thị Say, ngế ki rak ngăn cheăm 2 (Vi ƀan hdroâng kuăn ngo), tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm đi đo cho ƀai toán ki xơpá tung kơpong hdroâng kuăn ngo. Rêm hơnăm, Chin phuh hiăng kum ôh tá iâ liăn ngân ăm tơdroăng ki hnê tối vâ kơdroh iâ tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm, la pêi pro ôh tá tơƀrê môi tiah tơdroăng ki rơhêng vâ. Tiô thak sih, mơdât tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm mê châ tơmâng ngăn khât sap ing hngêi trung, kế tơmeăm xúa ki kal ‘na kơdrâi, kơnốu, ‘na luât, ƀă mâu hnoăng cheăng klêi kơ’nâi xo on veăng, vâ mâu vâi o hlê ƀă rah xo tro ăm tơdroăng rêh ối dêi tơná.

Xuân mơdêk hnoăng cheăng dêi tơdroăng hnê hriâm ‘na kơdrâi, knốu xo on veăng rơpŏng hngêi tung hngêi trung, jâ Hoàng Thị Thu Hoài, Tíu xiâm ngăn pơkeăng pơlât tơring Krông Ƀuk tối tiah kố, kơvâ hnê hriâm kal khên tơnôu tâ, tơdroăng ki mơdât xo on veăng ta hâi tro hơnăm nếo chiâng vâ pêi pro mâu tơdroăng ki ai khât:

“Pin hlo tiah kố tơdroăng hnê hriâm ‘na kơdrâi kơnốu ăm vâi hdrêng a hngêi trung maluâ hiăng tơbleăng la tơdroăng ki hnê hriâm mê tá hâi châ đi đo ƀă ki hên môi tiah tung pơla hnê hriâm pin tá hâi tối tơdrăng, tối tơdrêng. Ƀă mâu hơnăm ki kố hên ngế tơtrâ cho tơdroăng ki tơbleăng ăm ki hlê plĕng ‘na tơdroăng ối ƀă dêi rơpó môi tiah mâu tơdroăng rak ngăn ivá klêi rơnêh kô ai mâu tơdroăng ki hlê plĕng tơtro tâ.

Xua mê ki mơdêk hnê hriâm ‘na kơdrâi, kơnốu tung hngêi trung râ má péa xuân cho kal khât”.

Xo dêi rơpó a hơnăm ki vâi tối kâ tá hâi phâi, tơmiât tá hâi troh mê ki hên mâu on veăng ki xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm rêh ối xơpá, ôh tá châ hriâm, tơdjâk ‘mêi troh ivá. Tâng ôh tá ai troăng hơlâ pơkâ tơƀrê vâ kơdroh tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm, tơdroăng ki kơklêa kơtiê hmôu pơ ối kơklêa kơtiê – ôh tá châ hriâm – xo on veăng tá hâi tro hơnăm kô ối trâm đi đo a mâu kơpong hdroâng kuăn ngo dêi Dak Lak.

Nam Trang chêh

Katarina Nga tơplôu ƀă tơbleăng