{ă kuăn pơlê a pơlê Kram, cheăm Rờ Kơi, tơring Sa Thầy, kong pơlê Kon Tum tơdroăng ki mâu ngế hơnăm ối nếo kơdrâ lo pơtê hriâm vâ xo on veăng ôh ti xê cho tơdroăng ki tơviah. Hơnăm 2018, Y Khẩn, 16 hơnăm dế cho hok tro hriâm lâm 10 hngêi trung râ má pái hdroâng kuăn ngo ai tíu kâ koi ối pơtê dêi tơring pơtê hriâm vâ xo kơnốu.

Kơtăn ôh tá hngế ing hngêi Y Khẩn, o Y Mùi hơnăm kố bu nếo xiâm mot tung hơnăm 16 mê hiăng ai kuăn tơx^n. Tơdroăng rêh ối nôkố dêi péa ngế o ki pro kơdrâi, pro nôu drêng dế ối a hơnăm ki pho#m vâ xông kân gá pá khât. On veăng Y Khẩn ối a hngêi dêi peăng nôu. Ôh tá ai tơnêi pêi kâ, ôh tá ai cheăng pêi, Y Khẩn hmâ ối to a hngêi mê dôh ga lăm pêi cheăng vâi păn rak tâi rơpo\ng. {ă Y Mùi dôh ga tro hlôp tung tơdroăng ki pâk chik, lôi dêi hngêi trăng prôk lu li. Péa ngế nôu kuăn Y Mùi athế rêh ối kơnôm ing nôu pâ tơdroăng rêh ối pá puât khât. Hơ-ui khât drêng hmâng Y Mùi tối ‘na tơná [ă dế pú tiah kố:

‘’A cheăm Rờ Kơi kố xuân ai ngế pơrá hơnăm [ă á 2003 inâi cho Nhàn nôkố tá hâi mơhum dêi kuăn. Tung pơlê Kram á xuân ai kuăn tơx^n hơnăm ối iâ tâ á xuân xo hdrối tâ á hiăng ai kuăn. Kơnốu gá xuân hiăng hên hơnăm tâ gá ai 1 hơnăm. Kuăn prế ki mê hơnăm kố hiăng châ 5 khế. Kuăn ối tơx^n, ôh tá hlê ple\ng, hâk vâ tơdroăng ki xah hêi, ôh tá ‘nâi tơmiât, ôh tá hlê ple\ng mê chiâng re\ng xo dôh tiah mê’’.

Môi tiah Y Mùi, tiâ tơdroăng ki kơ-êng tiah lâi re\ng xo on veăng tung pơla hơnăm ối iâ tiah mê la luât ăm phêp, mâu nôu pâ dêi mâu vâi kuăn ‘ne\ng pơrá ai tơdjuôm rơkong tiâ: ‘’Pin hâk, pin vâ mê pin xo dêi rơpó’’. Tơdroăng ki tiâ ôh tá tơmiât môi tiah mê hiăng tơdjâk troh hên tơdroăng ki ôh tá tro ki mâu on veăng hơnăm ối nếo ôh tá hâi ple\ng tâi. Tung pơla mê, mâu ngế ki hiăng krâ, mâu khu pơkuâ ngăn tơring, cheăm tá hâi mơdêk khât hnoăng cheăng, pôu râng tung tơdroăng ki hnê khe\n, mơdât sap ing apoăng. Pôa A Tuân, Pơlê Đăk Lúp, cheăm Đăk Nên, tơring Kon Plong ai kuăn ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm ăm ‘nâi:

‘’Rơpo\ng ôh tá ai liăn ngân vâ ăm kuăn ‘ne\ng lăm hriâm. Vâi bú vâ dêi rơpó nếo, mê nôu pâ athế pơkoăng ăm. ‘Nâi tiah lâi. Kuăn ‘ne\ng tơná ôh tá ăm xo mê xâu trâm tơdroăng ki kố, tơdroăng ki tá, lăm prôk lu li lơ lôi dêi nôu pâ lăm prôk ối u ê mê chiâng ăm xo’’.

{ă ngoh A Khom, pơkuâ pơlê Kram, cheăm Rờ Kơi, tơring Sa Thầy tối, tung hơnăm 2018 ai 3 on veăng xo dêi pó tá hâi tro hơnăm môi tiah kố:

‘’Tơring hôp, thôn hôp xuân tối tơbleăng hên la vâi vâ dêi rơpó xuân xo dêi rơpó mê thôn xuân ôh tá ‘nâi pro tiah lâi. {ă mâu on veăng ki xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm mê, xua re\ng xo kơdrâi, xo kơnốu, mê re\ng ai kuăn tơdroăng cheăng kâ gá chiâng xơpá’’.

Riân ngăn dêi Khu pơkuâ ngăn hdroâng kuăn ngo a kong pơlê Kon Tum ăm hlo, bu krê tung hơnăm 2018 tung kong pơlê Kon Tum ai 172 khu ki xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm. Mâu on veăng ki xo dêi pó a hơnăm ki ‘’kâ tá teăm phâi, tơmiât tá hâi teăm troh’’ maluâ tơdroăng ki vâ ôh tá pơklât thế xo dêi pó ki hên pơrá trâm tơdroăng ki ôh hơniâp le\m. Klêi kơ’nâi pơkoăng, mâu vâi o athế pôu râng hnoăng cheăng ki hngăm hngo dêi môi rơpo\ng hngêi, tơkâ luâ ivá ki hlê ple\ng [ă pôu râng hên tơdroăng ki ôh tá hơniâp ro tung rơpo\ng tâng ôh tá kâi chiu mê prế on veăng ki mê cho tơlôi dêi rơpó.

Pá tâ nếo cho ôh tá iâ mâu on veăng trâm tơdroăng ki kơklêa kơtiê, tơdroăng cheăng ôh tá tơniăn. Tối ‘na xiâm kối chiâng khoh trâm tơdroăng ki tung cheăm ai 11 on veăng xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm, jâ Bùi Thị Việt, kăn pho\ hnê ngăn Vi [an cheăm Đăk Nên, tơring Kon Plong ăm ‘nâi:

‘’A kố vâi krâ nho\ng o xuân tơmiât rơpo\ng ki lâi ai kơdrâm kuăn mê rế ai hên ngế ki pêi cheăng. Mê vâi krâ nho\ng o drêng ai kuăn ‘ne\ng bu nếo pơxiâm xông kân hiăng rơhêng vâ pơchôu ăm o\ng mế vâ ai ngế ki pêi cheăng. Má péa nếo, cho tơdroăng ki tá hâi hlê ple\ng dêi vâi krâ nho\ng o tung tơmiât mê vâi krâ nho\ng o tá hâi ‘nâi hdrối tơdroăng ki ôh tá tro tung tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm’’.

Pêi pro tiô tơdroăng ki hnê mơhno dêi Chin phuh, hơnăm 2015 kong pơlê Kon Tum mơjiâng tơdroăng pơkâ ‘’Kơdroh tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm [ă xo on veăng ối môi mơheăm chhá tung kơpong hdroâng kuăn ngo hneăng hơnăm 2015 – 2020’’. Klêi kơ’nâi 4 hơnăm tối tơbleăng pêi pro tơdroăng pơkâ kố ăm hlo, tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm [ă xo on veăng ối môi mơheăm chhá a tơring, cheăm kố hlo hiăng kơdroh.

Ki nhên cho a hơnăm 2017, lâp kong pơlê ai 351 ngế ki xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm [ă 3 on veăng xo dêi rơpó ối môi mơheăm chhá, mê troh hơnăm 2018 kơdroh ối 172 on veăng ki xo dêi rơpó tá hâi tro hơnăm [ă 1 on veăng xo on veăng ối môi mơheăm chhá. Laga, tiô pôa Kpă Thành, kăn pơkuâ Hdroâng kuăn ngo kong pơlê Kon Tum, vâ kơdroh tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm kal pơtối pêi pro hên troăng hơlâ:

‘’Mơdêk hnoăng cheăng tối tơbleăng tung tâi tâng troăng hơlâ pơkuâ tơdroăng kal kí. Tung mê mâu râ Đảng, khu kăn pơkuâ râ tơring tơmâng ngăn, mơdêk hnoăng cheăng hnê mơhno tối tơbleăng pêi pro troh a mâu pơlê, cheăm. A mâu tôh tiâ mơnhên a mâu thôn, pơlê kal kơhnâ tung tơdroăng ki mơhnhôk, tối tơbleăng ăm kuăn pơlê pêi pro tro. Hnoăng cheăng tơru\m pơla rêm râ, mâu kơvâ cheăng malối cho mâu kơ koan tho\ng ta#n chêh hlá tơbeăng tung tơdroăng ki tối tơbleăng ki xiâm xuân môi tiah pơkâ ăm ngăn mâu um vâ kuăn pơlê ‘nâi nhên tiô túa pêi pro ki tro, [ă hlo tơdroăng ki ‘mêi dêi tơdroăng ki xo dêi on veăng tá hâi tro hơnăm’’.

Kong pơlê Kon Tum dế mơ-eăm vâ tah lôi tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm lo ing tơdroăng rêh ối tung pơlê pơla. Laga, vâ pêi pro châ tiô pơkâ dêi Chin phuh troh hơnăm 2025 kô kâi mơdât tơdroăng ki xo on veăng tá hâi tro hơnăm [ă xo on veăng ối achê môi mơheăm chhá tung kơpong hdroâng kuăn ngo mê tơring, cheăm ối ai hên tơdroăng ki kal pêi. Xua kố ôh ti xê cho tơdroăng ki kâi pêi pro tơdrêng mê đi đo pâ thế ai tơdroăng ki veăng to\ng kum, đi đo dêi rêm râ, kơvâ cheăng xuân môi tiah sap ing tơdroăng ki rơkê ple\ng dêi rêm ngế kuăn pơlê tung pơlê, cheăm.

Khoa Điềm chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng