VOV4.Sêdang - Môi tiah hiăng tối tung mâu tơdroăng mơ’no hdrối, Tây Nguyên cho tíu ki drêh ngiât le\m la dế trâm tơdroăng pơloăng mơnúa kân, xua a mâu ‘núa prêi ôh tá ai têa, khăng khoăng ó păng ‘nâng. Ki khât mê dế pơkâ ăm mâu kăn [ă khu râ pơkuâ cheăng hnoăng cheăng pêi pro tơdrêng hnối thế pro ton ta ah ‘na rak tơniăn ‘na têa vâ tôh báu klâng, loăng plâi. Mê hâi cho tơdroăng ki hơ’lêh ‘na ‘no liăn cheăng, nếo ngăn x^ng xoăng mơhno túa pêi chiâk, xúa khoa hok kih thua#t vâ rak ngăn, tí tăng kơnho\ng têa vâ xúa tơniăn ton xo\n. Peăng mơ’nui dêi hên [ai tối ‘’Troăng hơlâ ki lâi ăm rơchôa, long têa Tây Nguyên’’ xua khu chêh hlá tơbeăng dêi Rơ’jiu Việt Nam kơpong Tây Nguyên chêh tối ‘na tơdroăng mê.

            Mâu hơnăm achê kố, a Tây Nguyên hlo ai hên túa tôh têa ăm loăng plâi ki kơd^ng têa, laga phá tơ-ê dêi pó, ai pơxúa khât. Ki ma lối a kong pơlê Lâm Đồng, mâu kơpong pêt kơchâi drêh, reăng hên má môi mê cho Đà Lạt, Đơn Dương, Lạc Dương, Đức Trọng [a\ hía hé, hiăng xúa kơmăi kơmok tôh têa môi tiah inôa, xúa kơmăi tu dá tôh xêh têa tâ tá hlo ai hên h^n. Pôa Vũ Đình Phúc, ối a bêng 7, pơlê kong kơdrâm Đà Lạt tối ăm ‘nâi ki châ tơ-[rê dêi tơdroăng xúa kơmăi tu dá tôh xêh têa tâ tá tung 1 hectar reăng: Nah tôh 1 khế mung pái chât ngế pêi cheăng, nôkố tôh môi tiah inoâ bu mung pái ngế pêi cheăng tê, châ kơd^ng phon, kơd^ng liăn ki mung mơngế pêi cheăng kâ, xua mê rơpo\ng hngêi tơniăn tâ.

Pêt kơchâi drêh, reăng [a\ kơphế a kong pơlê Lâm Đồng nôkố ai dâng 15% tung tâi tâng kơxo# vâ chê 40 rơpâu hectar chếi châ xúa mâu túa tôh kơd^ng têa. Pôa Phan Văn Luyến – Kăn [o# kih thua#t Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó (Jun-hong) Junhong Việt Nam tối ăm ‘nâi, ko\ng ti hiăng mơ’no liăn tâp klo\ng tôh têa kơd^ng tung 40 hectar chếi a tơring Lâm Hà, châ tơ-[rê hên khât: Ki châ tơ-[rê dêi tơdroăng tôh têa môi tiah inôa kố, má môi mê cho pin pơkuâ [a\ kơdroh phon rơvât, xua tôh têa môi tiah inoâ tung kơdrum chếi, tôh phon tiô troăng têa mê hlối. Má péa nếo, kơdroh liăn mung mơngế pêi cheăng. Má pái pêi lo tơdâng tơ’mô lơ hên tâ tâng pơchông [a\ rak ngăn tiah hmâ.

            A Dak Lak 5 hơnăm kố nah, Ko\ng ti kơphế Trung Nguyên hiăng tơru\m [a\ kuăn pơlê pêi chiâk deăng vâ xúa kơmăi kơmok tôh têa môi tiah inôa ăm 2 rơpâu hectar kơphế, vâ thăm pêi lo kơphế dâi le\m. Pôa Y Na Ayun rơtế 6 rơpo\ng hdroâng kuăn ngo Rơđế ki ê a cheăm Ea Tul, tơring }ư Mgar châ to\ng kum po rơdâ pêi cheăng tiô túa kố. Kơxo# liăn tâp klo\ng tôh têa môi tiah inoâ rêm hectar cho 50 rơtuh liăn; Ko\ng ti kum liăn tơdế, khu pơkuâ kuăn pơlê pêi chiâk deăng kum 40%, ki ê rơpo\ng mơ’no dêi liăn ing rơpo\ng hngêi 10%. Pôa Y Na Ayun tối ăm ‘nâi: Mâu hơnăm hdrối  mê hía nah, tá hâi tôh têa môi tiah inôa mê pêi châ 1 ta#n 7 tă kơphế. Hơnăm nah cho roh apoăng xúa kơmăi tôh têa môi tiah inôa mê châ 2 ta#n 1 tă, tâk châ péa chât tơlâi kơpêng hr^ng, hơnăm kố kô tâk tơ’nôm.

Tôh ’nhê hên têa

Ko\ng ti tơlo liăn tê mơdró kơmăi kơmok tôh têa Khang Thịnh ối a pơlê kong kân Hồ Chí Minh tê mâu kơmăi kơmok tôh têa môi tiah inoâ. Mâu hơnăm hiăng hluâ, ko\ng ti hiăng tơru\m [a\ kuăn pơlê Tây Nguyên vâ xúa kơmăi kơmok tôh têa kố tung hên [a\ng loăng plâi, môi tiah kơphế, tiu, alâi, kơtếo, kơchâi drêh, reăng [a\ nhâ rui, pơrá châ tơbrê. Pôa Vũ Kiên Trung, kăn pơkuâ Ko\ng ti tơlo liăn cheăng tê kơmăi kơmok tôh têa Khang Thịnh tối: Mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên, mê kong pơlê Lâm Đồng cho kong pơlê ki pêi má môi. Vâ tơ’lêi hlâu tâ xua khu kong têa ê mơ’no liăn cheăng, mê kuăn pơlê pêi chiâk deăng a Đà Lạt vâi hriâm re\ng hlê ple\ng, xúa kơmăi kơmok rơkê. Má péa nếo, a Dak Lak, loăng plâi ki pêt hên cho kơphế, mê ngin xúa kơmăi kơmok tôh têa môi tiah inoâ hlo châ tơ-[rê má môi [a\ [a\ng pêt kơphế. Gia Lai xuân xúa kơmăi kơmok tôh têa môi tiah inoâ tôh dêi tiu châ dâng 600 hectar, [a\ Dak Lak nôkố xuân xúa kơmăi kơmok tôh têa môi tiah inoâ tôh dêi tiu.

            Têa mo\ng rế hía rế iâ, [a\ng deăng pêt loăng plâi đi đo tâk, kuăn pơlê pêi chiâk deăng kơpong Tây Nguyên tô tuăn ‘na tơdroăng têa tôh, tơdrêng hnoăng dêi khu râ kăn pơkuâ cheăng xuân thăm rế hngăm. Tiô tiên sih Lê Ngọc Báu – kăn pơkuâ vie#n khoa ho\k kih thua#t hnê pêi chiâk deăng, pêt kong Tây Nguyên tối, pak^ng tơdroăng tơku\m pêi chiâk deăng kân, thăm xúa ki rơkê dêi kơmăi kơmok tơdâng tơ’mô, a kơpong Tây Nguyên kal hơ’lêh tung mơ’no liăn cheăng mơjiâng rơchoâ long têa, vâ ai têa tôh loăng plâi: Tơnêi têa xuân ai tơdroăng hơ’lêh mơ’no liăn cheăng mơjiâng pro rơchoâ long têa, kơdroh ki ôh tá tơdâng tơ’mô ‘na têa tôh. {a\ kong mêi rêm hơnăm sap 1 rơpâu 800 troh 2000 li, tâng pin ai rơchoâ long têa vâ rak têa sap 10 troh 15%, mê kô bê têa tôh a rơnó tô. Tâng mơ’no liăn cheăng mơjiâng rơchoâ long têa ăm Tây Nguyên vâ pêt loăng plâi ton hâi, kơnâ liăn, mê kô châ tơ-[rê hên tâ tâng pơchông [a\ mơ’no liăn mơjiâng rơchoâ hno têa tôh báu klâng.

            Tiô pơkâ sap ing kố troh hơnăm 2020 [a\ la ngiâ troh hơnăm 2030, mâu kong pơlê Tây Nguyên kal mơ’no liăn mơjiâng nếo [a\ rơnêu 2 rơpâu 370 rơchoâ long têa, [a\ tâi tâng kơxo# liăn lối 58 rơpâu rơtal. Tơdrêng amê ôh tá ai tu\m liăn, kal ai môi troăng hơlâ mơ’no liăn cheăng tơtro tâ. Pho\ giăo sư, tiên sih Đoàn Doãn Tuấn – kăn pơkuâ vie#n pơkuâ ‘na tơdroăng tôh têa, kong prâi, ối tung Vie#n khoa ho\k rơchoâ long têa Việt Nam tối: Tâng ai tơdroăng mơhnhôk pơlê pơla veăng tơlo, pêi pro tơdroăng mê châ tơ-[rê, mê pin kô ai ivá pêi kêi đeăng tơdroăng mơjiâng rơchoâ long têa [a\ pơkuâ châ tơ-[rê. Thăm pơkuâ, kuăn pơlê pêi chiâk deăng thăm pêi lo liăn, [a\ tơdroăng mơhnhôk pơlê pơla veăng pêi tơ’lêi há. ‘Na hơ’lêh tung mơ’no liăn cheăng, pin kô mơhnhôk kuăn pơlê pêi cheăng tơru\m, tơnêi têa, khu tê mơdró [a\ kuăn pơlê. Tơnêi têa [a\ mâu tơdroăng tơkêa pro xing xoăng têa kơd^ng, kô mơ’no liăn tâp troăng klo\ng ki xiâm, troăng klo\ng râ má 1, khu tê mơdró mơ’no liăn cheăng troăng klo\ng râ má 2, má 3, [a\ kuăn pơlê kô mơ’no pêi klâng, roê mâu klo\ng ki tôh têa.

            Ki nhên khât nôkố a kơpong Tây Nguyên  hiăng ai kong pơlê pêi pro tơtro tung hơ’lêh ‘na mơjiâng pro rơchoâ long têa. Ki má lối cho kong pơlê Lâm Đồng mâu hơnăm hiăng hluâ hiăng mơhnhôk lâp pơlê pơla vâ mơjiâng hr^ng rơchoâ long têa ku\n. Sap ing kố troh hơnăm 2020, Lâm Đồng tiô tối hdrối kô chiâ, pong 5 rơpâu 500 to klôh, rơchoâ long têa ku\n, [a\ tâi tâng kơxo# liăn mơ’no 125 rơtal liăn, tung mê kuăn pơlê veăng ‘no tơdế. Túa pêi kố dêi Lâm Đồng châ pôa Hoàng Văn Thắng, Kăn xiâm pho\ pơkuâ ngăn ‘na chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê khe#n kơdeăn, cho má môi ‘na mơ’no liăn mơjiâng rơchoâ long têa a Tây Nguyên: Pak^ng Lâm Đồng pêi cheăng châ tơ-[rê, kong pơlê mơ’no mâu troăng hơlâ ki rơkê, to\ng kum 70% kơmăi vâ kuăn pơlê [a\ pơlê pơla mơjiâng rơchoâ long têa kố, kố cho túa pêi pro ki rơkê tơtro. A tơmiât troăng tơmiât pêi cheăng dêi Lâm Đồng cho rơkê khât, mê cho tâi tâng kuăn pơlê veăng mơjiâng pro rơchoâ long têa. Akố á vâ tối 3 tơdroăng vâ kum tung tơdroăng tôh têa. Má môi, cho tơku\m pêi cheăng kân. Tung túa pêi cheăng, troăng hơlâ, ngin kô kum tơru\m pêi chiâk deăng ó tâ. Má péa cho thâ hơ’lêh tung mơ’no liăn cheăng, ki rơhêng vâ tối cho mơ’no liăn cheăng; mơhnhôk mơ’no liăn cheăng pơla tơnêi têa, khu môi ngế xêh. Má pái, thế pêi pro tơdâng tơ’mô ki rơkê dêi khoa hok, kơmăi kơmok; pơkâ troăng pêi cheăng nếo, tâng ki lâi ôh tá tơtro, mê athế hơ’lêh pêt hdrê loăng plâi ki tơtro tâ. Mê cho tâng vâ pêi hlối kơd^ng têa, mê thế tơdâng tơ’mô [a\ troăng hơlâ ki ê, nếo châ tơ-[rê tâ.

            Cho khât kong tô khăng khoăng pói tơngah kong mêi. Mâu túa pêi cheăng ki hiăng tối ing tơdroăng ki pêi khât [a\ hiăng chôu vế túa ki rơkê tơtro, laga vâ po rơdâ pêi pro cho ôh tá tơ’lêi hlâu. Xua tơnêi tơníu, kong prâi, mâu loăng plâi [a\ túa pêi cheăng rêm ngế phá tơ-ê dêi pó. Xua mê, rơtế [a\ tơdroăng kơnôm ivá kuăn pơlê, tuăn tơmiât rơkê, châ mơhnhôk mâu ngế cheăng khoa ho\k, khu tê mơdró veăng pêi, nếo pói tơngah troh hâi ki tô tuăn xua kong tô khăng khoăng, xua dêi tơná pro.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng