VOV4.Sêdang - A hơnăm 2015, tơdroăng to\n chêng tơgôu koăng Tây Nguyên châ UNESCO mơnhên tối cho tơmeăm khoăng kơnía git dêi kuăn pơlê. Kố cho tơmeăm khoăng ki kơnía git, cho tơdroăng hâk tơngăm rơtế [ă rêh ối sap ing ton nah troh nôkố dêi hdroâng kuăn ngo Tây Nguyên. Vâ pôi tá hía lôi túa tơlá to\n chêng tơgôu koăng cho kal khât troh tơmeăm kơnía git rôh ton nah [ă ki hlê ple\ng pơtối rak vế, khôi túa, vêa vong [ă ‘na xúa tơmeăm khoăng ki kơnâ kố. Tơxâng hâk mơnê ki hlê ple\ng dêi kuăn pơlê hiăng ‘nâi rak vế, hâk vâ [ă chêng koăng xuân ai tơdroăng rêh ối ki le\m tro dêi hên pơlê pơla. Mâu hâi apoăng lo hơnăm nếo 2016, pin rơtế [ă ngế chêh hlá tơbeăng dêi Rơ’jiu Việt Nam lăm troh a mâu pơlê a kong pơlê Gia Lai, tăng ‘nâi tơdroăng ki hâk vâ dêi kuăn pơlê tung pơtối rak vế khôi túa to\n chêng tơgôu koăng ing [ai chêh ‘’Túa tơlá to\n chêng tơgôu koăng Tây Nguyên: Ivá rêh ối ki rơdêi khât ing pơlê’’.

Tơdroăng ‘na droh rơtăm mơngế hdroâng kuăn ngo Bơhnéa a pơlê Jun, cheăm Yang Bắc, tơring Đak Pơ, kong pơlê Gia Lai tơlo liăn vâ tăng roê chêng koăng, klêi mê, kơnôm mâu ngế vâi krâ ki rơkê hnê túa to\n chêng tơgôu koăng vâ rak vế khôi túa le\m tro dêi hdroâng kuăn ngo tơná, hiăng chiâng tơdroăng ki sôk ro ăm hên ngế a kong pơlê Gia Lai, ki má lối cho mâu ngế hâk git ‘na to\n chêng tơgôu koăng. Tơdroăng kố pơxiâm a dâng 7 hơnăm hdrối nah, drêng khu rơtăm pơlê Jun pơkâ kô tơku\m po ‘na to\n chêng tơgôu koăng dêi pơlê tơná. Mâu rơtăm hơnăm ối nếo a pơlê Jun hiăng mơ-eăm pêi cheăng, mơ’no dêi ivá pêt kơtếo dó inâi ‘’Kơdrum kơtếo droh rơtăm’’ [a\ lăm pêi cheăng vâ tăng liăn ‘măn kơd^ng. Kơxo# liăn ki ‘măn kơd^ng vâ roê chêng koăng, vâ tơku\m po tơdroăng hriâm to\n chêng, tơgôu koăng. Bu klêi kơ’nâi lối 2 hơnăm, ing têa kơxôu, ivá pêi cheăng dêi tơná, mâu droh rơtăm a pơlê Jun hiăng pêt châ 5 hectar kơtếo, pêi lo liăn, ‘măn kơd^ng vâ chê 200 rơtuh liăn. Mâu droh rơtăm hiăng xúa kơxo# liăn kố roê 2 kơtum chêng koăng ton nah. 2 kơtum chêng koăng mê nôkố xuân kơtúa le\m krâu tung kuât a pơlê Jun. {a\ rêm măng t^ng, rêm khế, droh rơtăm tơku\m akố, hriâm to\n chêng, tơgôu koăng [a\ tơdroăng veăng hnê dêi mâu ngế vâi krâ ki rơkê hơnăm hiăng krâ. Ngoh Đinh Nhất, rơtăm pơlê Jun tối ăm ‘nâi ‘na tơdroăng ki tơná rơhêng vâ, hâk git [a\ tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng: Sap ối tơx^n nah troh nôkố á châ mâu ngế vâi krâ ki rơkê tung pơlê hnê to\n chêng, tơgôu koăng, mâu tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng ton nah, tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng ki nếo. Droh rơtăm tung pơlê bố bố xuân hriâm to\n chêng, tơgôu koăng vâ rak vế mâu tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng dêi pâ pôa, meh tăm, [a\ chiâng to\n mâu tơdroăng chêng koăng ki pâ pôa hiăng hnê ‘măn ăm nah. Mâu hâi mơdâm kiâ, lơ hâi leh, mơd^ng, lơ lăm tơ’noăng ulâi ulâ ‘lo, mê khu to\n chêng tơgôu koăng droh rơta\m xuân veăng lăm tơ’noăng.

Klêi kơ’nâi hiăng hriâm tơdroăng to\n chêng tơgôu koăng, droh rơtăm pơlê Jun hiăng rơnêu kuât dêi pơlê. Tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng dêi pơlê rêm roh leh mơd^ng hiăng mơhno tro khôi túa le\m tro môi tiah hdrối nah. Tung kuât, idrâp tâng chêng koăng, kuăn pơlê sôk ro axoâng tung mâu túa kơhnhon xuâng, tiô tơdrá ki ro dêi Tây Nguyên.

Tơdroăng ‘na rak vế khôi túa le\m tro to\n chêng, tơgôu koăng dêi mơngế Jarai a cheăm Ia O tíu tơkăng kong dêi tơring Ia Grai, kong pơlê Gia Lai xuân hlo ivá ó rơdêi dêi khôi túa le\m tro ‘na tơlá to\n chêng, tơgôu koăng tung tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê akố.

Hên rơpo\ng a mâu pơlê xuân ối rak vế mâu kơtum chêng koăng ki kơnía git. Môi tiah rơpo\ng pôa Ksor Hơn, ối a pơlê Mít Nhép. Tung hngêi dêi pôa Hơn ôh tá kân le\m rơdâ tơkéa lâi, laga châ kuăn pơlê khe#n kơdeăn ‘’Rơpo\ng pôa Hơn kro mơdro\ng’’. Tơdroăng ki kro mơdro\ng mê xua rơpo\ng pôa ai rak vế vâ chê 10 kơtum chêng koăng. {a\ pôa Ksor Hơn xuân tơmiât dêi tơná cho kro mơdro\ng khât. Mâu túa chêng koăng ton mê, ôh tá xê to pro pôa chiâng mơngế ki kro mơdro\ng, mê tá mơngế Jarai a pơlê Mit Nhép tá há. Tơdroăng ki kro mơdro\ng mê nôkố, [a\ pôa ối kơnía git tâ kơpôu ro, liăn ngân. Pôa Ksor Hơn tối ăm ‘nâi: Mâu chêng koăng kố, la ngiâ ah, tâng jâ pôa peăng kơdrâi lêk lôi, u ối rak vế chêng koăng kố. Kuăn cháu vâi rak vế, drêng kuăn pơlê ai tơdroăng klâi sôk ro, lơ tơdroăng khéa kho ‘lo, mê to\n chêng tơgôu koăng, pơtih rơpo\ng ki lâi tung pơlê xối Xeăng, kâ kơpôu ro, mê a mơ’no dêi chêng koăng vâ to\n ăm sôk ro. Chêng koăng ôh tá chiâng vâ tê. Xua á cho mơngế ki pơtối rak vế, tâng jâ pôa u ối rêh, vâi cho mơngế ki kal vâ, pin kuăn cháu xuân thế rak vế kế tơmeăm khoăng jâ pôa roh nah.

Tơkâ hluâ pá puât a kơpong tíu tơkăng kong, pôa Rơmah Yơh, krâ pơlê Dăng, cheăm Ia O, 80 hơnăm, tối ăm ‘nâi, chêng koăng hiăng hmâ [a\ kuăn pơlê akố sap ing ton nah. Hâi leh, hâi mơd^ng lơ hâi t^ng kân thế ai to\n chêng, tơgôu koăng, ai drôu xiâm vâ xuâng, sôk ro, vâ tâi tâng kuăn pơlê rêh ối achê [a\ dêi pó, ru\m môi tuăn [a\ dêi pó. Sap ing ton nah, rơpo\ng ki lâi ai hên chêng koăng, mê rơpo\ng ki mê rế kro mơdro\ng [a\ rơpo\ng ki lâi xuân ai chêng koăng, rơpo\ng ki mê ôh tá ai kơxiâp [a\ pơlê. A rơpo\ng pôa Yơh nôkố xuân u ối 2 kơtum chêng koăng. Tung mê, ai môi kơtum chêng koăng Hoanh, ai 11 kơtâ, [a\ môi kơtum chêng Pat, bu môi kơtâ tê. Kố cho chêng koăng ki phá tơ-ê, kơnía git, rơxông hdrối nah, môi chêng Pat thế hơ’lêh 30 to kơpôu. Pôa Yơh sôk ro tơkâ hluâ to lâi rơxông, laga tơdroăng rak vế chêng koăng đi đo châ mâu rơxông mơngế Jarai akố ‘nâi tơtro\ng rak vế, ki má lối cho mâu chêng koăng ki nơnía, chêng koăng ki ton nah. Pôa Yơh, krâ pơlê tối: Kuăn pơlê Jarai a Ia O kố cho kơpong kăch măng rơxông tơplâ xâ Pơhlăng, tơplâ xâ Mih nah. Drêng mê nah, rêm xôh Mih mot plâ kuăn pơlê kơtâu ối tung kong, ai drêng ‘nâ lăm troh a kong têa Kul vâ hmuâ, rơ-iô ó ‘nâng. Drêng kơtâu, hngêi trăng, kế tơmeăm khoăng, chu í, kơpôu ro lôi a hngêi, laga chêng koăng, ki má lối chêng pat, chêng pom cho mâu chêng koăng ki kơnía git, mê kuăn pơlê thế pôu djâ, hmâ hlâ rêh xuân thế râng djâ.

Lo ing cheăm tíu tơkăng kong Ia O, tíu pơtê pơtối ki ngin mê cho a pơlê Mơ Hra, cheăm Tơ Tung, tơring K[ang. Pơlê dêi mâu ngế Bơhnéa tơniăn le\m, pơ-ôu pơ-eăng inâi ngoh khên tơnôu Núp, xuân pro ăm ngin ôh tá kâi hiât khôi túa le\m tro mê. Mê cho môi hâi mơ’nui măng t^ng, kuăn pơlê tơku\m a kuât vâ tơku\m po roh xah hêi to\n chêng tơgôu koăng. A tơdế plông kân kuât, nâ o hơdruê xuâng. Rơtâ tá hngêi, tâng to idrâp to\n chêng, tơgôu koăng. Mê cho drêng mâu ngế vâi krâ rơkê to\n chêng, hơdruê xuâng, tơbâ mâu tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng, mâu tơdroăng hơdruê hdroâng kuăn ngo [a\ hnê mâu vâi hdrêng to\n chêng, tơgôu koăng. Ngăn mâu ngế vâi krâ ki rơkê hnê ăm kuăn cháu dêi tơná, [a\ túa ki vâi droh rơtăm xo vế, nếo hlo [a\ tơdroăng hlê ple\ng mê, cho tơdroăng mơ-eăm, cho ivá ó rơdêi dêi khôi túa, le\m tro dêi hdroâng kuăn ngo Bơhnéa akố. Ai tơmiât môi tiah khôi túa le\m tro akố, rơxông kơ’nâi pơtối hriâm, rak vế khôi túa vâi krâ jâ pôa nah, ôh tá piu lôi khôi túa le\m tro vâi krâ nah, ma luâ rêh tung rơxông nếo. Pôa Đinh Trân, kăn pơkuâ khu to\n chêng, tơgôu koăng pơlê Mơ Hra tối: Sap hơnăm 2008, á veăng hnê to\n chêng tơgôu koăng ăm rơxông nếo [a\ hlo kuăn cháu xuân hâk vâ hriâm, xuân hâk vâ khôi túa to\n chêng, tơgôu koăng, xua mê, á sôk ro. Sap ing jâ pôa troh nôkố, đi đo to\n chêng tơgôu koăng drêng mơdâm kiâ, drêng trohrơnó t^ng kâ kơpôu, [a\ mâu hâi mơd^ng ki ê dêi pơlê. Xua mê, ngin mơ-eăm tơku\m hnê to\n chêng, tơgôu koăng ăm kuăn ‘ne\ng, cháu chái, vâ kuăn cháu ‘nâi to\n chêng tơgôu koăng, tơtro khât ‘nâi hâk git dêi khôi túa hdroâng kuăn ngo tơná.

Tiô xêo dêi kơvâ mơhno mơjiâng túa le\m tro kong pơlê Gia Lai, nôkố lâp kong pơlê u ối lối 5 rơpâu 500 kơtum chêng koăng tung pơlê a mâu pơlê hdroâng kuăn ngo akố. Hên vâi krâ-nho\ng o tung pơlê xuân hiăng [a\ dế mơ-eăm rak vế khôi túa le\m tro to\n chêng, tơgôu koăng. Kơvâ cheăng kong pơlê Gia Lai xuân dế mơ-eăm vâ tâi tâng mâu pơlê mơngế hdroâng kuăn ngo akố pơrá ai chêng koăng, ing mê pơtối rak vế khôi túa le\m tro ki le\m má môi tung pơlê pơla mâu hdroâng kuăn ngo tung kong pơlê. Pôa Phan Xuân Vũ, kăn pơkuâ ‘na mơhno mơjiâng túa le\m tro – tơ’noăng ivá kong pơlê Gia Lai tối ăm ‘nâi: Ai mâu pơlê, vâi u ối rak vế hr^ng kơtum chêng koăng, ki rơhêng vâ tối tơring Ia Grai, ai rơpo\ng dế rak vế châ 5 troh 10 kơtum chêng koăng, mê cho tơdroăng ki kơnía. Laga xuân ai mâu pơlê ki ‘na hiăng hía lối, ki rơhêng vâ tối cho hneăng cheăng kâ ki trâm pá puât. Laga tâng vâ tối sap klêi kơ’nâi Festival to\n chêng tơgôu koăng lâp plâi tơnêi tơku\m po a Gia Lai hơnăm 2009 nah troh nôkố, tơdroăng tê chêng koăng ôh tá ai xếo, kuăn pơlê hiăng ‘nâi tơdroăng kố. Xua mê nôkố, tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng a mâu pơlê pêi pro tro. Kong pơlê xuân dế pro tơ’lêi hlâu vâ mâu pơlê ki hiăng hía lôi tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng, mê to\ng kum roê chêng koăng ăm kuăn pơlê.

Rak vế khôi túa le\m tro to\n chêng, tơgôu koăng ing mâu pơlê, tíu ki khôi túa le\m tro to\n chêng, tơgôu koăng, ing tơdroăng hâk vâ dêi mâu ngế pơkuâ rak khôi túa le\m tro mê, hiăng châ tơ-[rê hên. Ing mê, pro tơdroăng to\n chêng, tơgôu koăng pơtối châ tâng idrâp troh lâp lu tung kơpong Tây Nguyên ki kân rơdâ [ă le\m krip kố.

A Sa Ly chêh [a\ tơbleăng