Po ngăn [ai 2 akố:  http://vov4.vov.vn/Xodang/chuyen-muc/ai-2-nhe-poka-pei-pet-nhe-poka-kocho-te-modro-oh-ta-kai-chel-lian-chen-rote-oi-c178-291935.aspx

Kong pơlê Gia Lai nôkố ai 100 rơpâu ha loăng kơxu [a\ pêi lo liăn tung hơnăm 2018 dâng 3 rơtuh liăn/ha. Thế mơnhên, ki châ tơ-[rê xúa tơnêi môi tiah mê cho iâ. Pôa Võ Ngọc Thành, Kăn hnê ngăn Vi [an kong pơlê Gia Lai tối ăm ‘nâi, tung kong pơlê Gia Lai hiăng ai mâu khu tê mơdró uâ mơdiê [a\ tê ngi kong têa ê kơchâi, plâi pôm tơru\m [a\ kuăn pơlê pêi chiâk deăng mơjiâng kơpong mơjiâng pro tơmeăm tơku\m apoăng hiăng châ tơ-[rê cheăng kâ châ hên. {a\ kố châ ngăn cho troăng prôk nếo, xúa châ tơ-[rê [a\ng pêi chiâk deăng a Gia Lai.

‘’Rêm ha pêt sik, plâi [ơr, plâi gutá ăm pêi lo liăn rơkê dâng 150 rơtuh troh 200 rơtuh rêm ha loăng plâi. Pêi xúa kơmăi kơmok uâ mơdiê [a\ tê ngi kong têa ê cho tơdroăng to\ng kum kân ăm kơchơ tê mơdró. Nôkố ko\ng ti Đồng Giao ai kơchơ tê tơmeăm ngi kong têa ê kân rơdâ troh 51 kong têa tung lâp plâi tơnêi, ai tá mâu kong têa ki kơtăng khât tung rôe tơmeăm khoăng môi tiah {ih, Nhuk, Israel [a\ Hàn Quốc [a\ hía hé’’.

Pôa Nguyễn Văn Tiến, Ngế pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê, Khu pơkuâ cheăng kâ Tơnêi têa tối: kong têa tê rôe kơxu pá vâ pơ’lêh kân tung pơla kố ah. Tơdrêng amê, dế ai hên loăng plâi châ tê hên. Xua mê, mâu kong pơlê Tây Nguuyên kal séa ngăn [a\ vêh rak ngăn, pêt loăng kơxu, kơjo mâu kơpong bê têa tôh vâ pơ’lêh pêt mâu loăng plâi ki ê tiô tơdroăng kal vâ dêi kơchơ tê mơdró nôkố.

‘’Mâu [a\ng kơxu tung tơdroăng vêh pêt mê ai tu\m têa, ai ivá vâ mơnhông mâu kơpong hngêi kơmăi kơmok mê xuân pơkâ vêh séa ngăn vâ mơdêk châ tơ-[rê xúa tơnêi. Hên loăng plâi nôkố pêi lo châ hên, pêi lo liăn tung môi ha châ 400 – 500 rơtuh liăn drêng pêt loăng plâi kâ, kơchâi plâi pôm, ối ai mâu [a\ng pêt sầu riêng tro a rơnó yă kơnâ môi ha châ 1 rơtal 500 rơtuh liăn. Mê cho mâu tơdroăng kal séa ngăn [a\ tá pơkâ mơjiâng thôn pơlê nếo, kơchơ tê mơdró [a\ hlối mơjiâng mâu kơpong kơmăi kơmok’’.

Xúa ki rơkê khoa hok kih thuât, mơhnhôk mơ’no liăn cheăng, mơjiâng mâu kơpong pêi chiâk deăng xúa kơmăi kơmok rơxông nếo hlối xúa kơmăi kơmok uâ mơdiê cho troăng prôk ôh tá păng lôi tung nôkố. Pôa Bùi Quang Tuấn, Ngế pơkuâ cheăng kâ Việt Nam, ối tung kơ koan xiâm Hàn lâm khoa hok xah ho#i Việ Nam, kơpong Tây Nguyên kô chiâng vâ mơnhông pêi chiâk deăng xúa kơmăi kơmok rơxông nếo kơnôm ai tơnêi kân, tơku\m pêi pro vâ mơjiâng mâu tơmeăm khoăng ki dâi le\m, kơnâ liăn.

Pêi chiâk deăng hlối xúa kơmăi kơmok uâ mơdiê cho troăng prôk ki tơtro, tơniăn ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng ôh tá klêh tung tơdroăng mơjiâng pro hên tâ kal vâ, yă chu rơpâ. Pôa Đinh Gia Nghĩa, Pho\ pơkuâ Grup pơkuâ Đồng Giao tối ăm ‘nâi, nôkố, Grup pơkuâ dế tơru\m [a\ kuăn pơlê pêt mâu kơchâi, plâi, pôm tiô hnê mơhno, k^ tơkêa rôe tâi tâng mâu tơmeăm [a\ tơkêa yă sap ing apoăng. Tiô pơkâ, Grup pơkuâ Đồng Giao vâ mơjiâng tơ’nôm mâu hngêi kơmăi uâ mơdiê kơchâi, plâi, pôm a Tây Nguyên vâ mơdêk ki kơnâ mâu tơmeăm pêi chiâk deăng a kơpong tơnêi kố.

‘’Ngin tối mơnhên, la ngiâ tung 5 – 10 hơnăm nếo, Tây Nguyên kô cho kơpong pêi pêt tơku\m mâu kơchâi, plâi, pôm tơku\m kân dêi lâp tơnêi têa. Ki rơhêng vâ tối mâu plâi krui kơxái, plâi [ơr, sik, priêt [a\ hía hé. Troăng mơnhông cho tung 1-2 hơnăm la ngiâ ngin kô mơjiâng tơ’nôm 1 troh 2 toăng hngêi kơmăi tung kơpong Tây Nguyên kố [a\ ivá mơjiâng pro dâng 150 troh 200 rơpâu ta#n/hơnăm’’.

Pôa Lê Quốc Doanh, Ngế xiâm pho\ pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê tối ăm ‘nâi, tung pơla achê kố, Việt Nam hiăng k^ tơkêa châ hên pơkâ tê mơdró tơ’lêi hlâu [a\ mâu kong têa tung lâp plâi tơnêi. Tâng mâu tơmeăm pêi chiâk deăng ing uâ mơdiê châ tơtro tiô pơkâ, tơtro tiô pơkâ ‘na ki dâi le\m kô châ tơ-[rê cheăng kâ hluâ tiô pơkâ pêi chiâk deăng:

‘’Tung pơla kố nah [a\ tơdroăng mơ-eăm kân dêi Chin phuh, mâu khu xiâm, kơvâ cheăng xua mê pin hiăng k^ hên tơdroăng tơkêa tê mơdró tơ’lêi hlâu, ki rơhêng vâ tối cho tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng tung mê ai tiêu. Pin thế ‘nâi roh tơ’lêi hlâu [a\ troăng pêi tơtro tiô pơkâ tâ vâ tơtro tiô pơkâ dêi mâu kong têa ki rôe tơmeăm pin’’.

Vâ pêi pro châ tơ-[rê mâu tơdroăng ki tối a kơpêng mê tơtro, khoa hok, pơkâ troăng pêi, xúa châ tơ-[rê [a\ng tơnêi pêi chiâk deăng a Tây Nguyên, pôa Vương Đình Huệ, Ngế pro xiâm pho\ hnê ngăn tơnêi têa tối, Khu xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê kal tơru\m [a\ mâu kong pơlê Tây Nguyên hriăn ple\ng pơkâ vêh pêt loăng plâi [a\ pêi chiâk deăng xúa kơmăi kơmok rơxông nếo, uâ mơdiê [a\ tơdroăng kal vâ dêi kơchơ tê mơdró tung tơnêi têa xuân môi tiah lâp plâi tơnêi.

‘’Tây Nguyên tối tơdjuôm mâu hơnăm achê kố yă mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng kô kơdroh ó, kơdroh đi đo ing kơxu, pơ’leăng tiêu [a\ tá kơphế nếo xua mê tâng ôh tá vêh pơ’lêh pêt loăng plâi cho pá ‘nâng. Thế ai 1 tơdroăng hriăn ple\ng pơkâ kân vâ vêh pơ’lêh pêt loăng plâi tơtro dêi Tây Nguyên. Mê mâu tơdroăng môi tiah vêh pơ’lêh tơnêi kố tơnêi tá loăng plâi kố loăng plâi ki tá nếo kâi tơleăng xiâm kối ki pá puât’’.

Laga, vâ tơdroăng vêh pêt loăng plâi a Tây Nguyên châ tơ-[rê, xiâm kối tơru\m tung pêi chiâk deăng thế krá tơniăn [a\ hnoăng pơkuâ rơkê dêi tơnêi têa./.

Lê Bình chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng