VOV4.Sêdang - Ô vâi krâ-nho\ng o [ă pú hmâ! A kơpong kong ngo hmốu Tủa Chùa, kong pơlê Điện Biên, mâu kue#n pơlê ngăn pôa Vì A Hao cho ngế ki rơkê ‘na chêh xo chư, thâo hrik rơkong tơpui dêi hdrông mơngế Mông. Pôa Hao ôh tá xê to ngế thái ki hnê rơkong tơpui, chư chêh ăm hên mâu kue#n pơlê, kăn [o#, hok tro, mê ối cho ngế ki kơhnâ khât tung tí tăng hrie#n ple#ng, chêh xo ‘na khôi túa, vêa vong dêi hdrông kue#n ngo tơná vâ hnê tối ăm kue#n cháu la ngiâ. Bích Thủy, ngế chêh hla tơbeăng tung Rơ’jíu Việt Nam a kơpong Tây Bắc ai [ai chêh tối ‘na pôa.

Cho hdrông mơngế kue#n Mông Drêh, kot mâ [ă xông kân a Sính Phình, tơring Tủa Chùa, pơlê xiâm dêi hdrông kue#n ngo tơná, xăp ing ối tơx^n nah, pôa Hao hiăng châ mơhriâm rơkong tơpui, chư chêh dêi hdrông mơngế Mông [ă mâu khôi túa, vêa vong, mơhno mơjiâng túa le#m tro dêi hdrông mơngế kue#n ngo tơná ki hiăng mot tung mơheăm pôa, tơkéa vâ tối, mê cho tơdroăng ki hiăng mot tung hơ’neh kéa, tue#n ngôa, mơheăm chá tung pôa. Pôa Hao tối ăm ‘nâi: Môi pâ, xua tơná a kơdôu mơ-eăm, kơhnâ khât tung mơhriâm, ki ê nếu a chía tơ’lêi hlâu xua ai tơmeăm khoăng ki vâ lăm troh tơpui tơno, chêh xo, thâo hrik mâu rơkong tơpui dêi vâi krâ-nho\ng o tung hên pơlê cheăm, mê a khoh châ mơhriâm ple#ng [ă chôu vế rơkong tơpui, chư chêh dêi hdrông kue#n ngo tơná. Tâng chiâng chêh chư Mông mê nếu chiâng chêh tối tu\m têk troh tơdroăng ki tơmiêt tơche#ng, hiâm mơno púi vâ dêi mơngế Mông, xua mê, a hâk git chư Mông păng ‘nâng. Ing mê, a púi rơhêng vâ mâu kue#n mue#n, cháu chái, xun mơtiah rêm ngế Mông athế rơkê chư chêh dêi hdrông kue#n ngo tơná.

Xông kân hdrah pôa lăm mơhriâm a hngêi trung trung hok sư phăm, klêi mê, troh a đăi hok sư phăm, ing mâu hlá mơ-éa ki hrie#n ple#ng ‘na mơhno mơjiâng túa le#m tro dêi hdrông mơngế Mông, klêi mê, hiăng ‘nâi ple#ng tu\m mâu túa cheăng [ă pêi mâu kơvâ cheăng, mơtiah: kăn [o# ngăn [urô hnê mơhriâm dêi tơring, klêi mê, pro Kăn pho\ hngêi trung râ má 2 cheăm Sính Phình, kăn pho\ hngêi trung kue#n ngo ai tíu kâ ối pơtê dêi tơring, kăn pho\ pơkuâ ngăn tíu xiâm hnê mơhriâm mâu tơdroăng cheăng, pôa rơthăm rế châ mơhriâm, hrie#n ple#ng, hlê rơkê tơ’nôm hên ‘na chư chêh, rơkong tơpui, khôi túa, vêa vong, mơhno mơjiâng túa le#m tro dêi hdrông mơngế kue#n ngo.

Hnăm 1996, pôa hiăng châ Khu kăn xiâm pơkuâ ngăn ‘na hnê mơhriâm pơcháu tơplôu rơkong Mông lo nâl Xue#n. Hnăm 2006, pôa châ Khu kăn xiâm pơkuâ ngăn ‘na hnê mơhriâm pơcháu thế chêh chư dêi hdrông mơngế Mông ăm mâu kăn [o#, mâu ki cheăng ăm tơnêi têa vâ mơhriâm; veăng hnê mơhno, pơtâp mâu túa ki vâ hnê chư, tơpui rơkong hdrông mơngế Mông a Hà Nội [ă Lào Cai. Xăp hnăm 2001 nah troh nốkố, pôa cho thái hnê chư, tơpui rơkong Mông ăm hên lâm mơhriâm, hnê mâu kue#n pơlê, kăn [o#, mâu lêng, hok tro dêi mâo kong pơlê, tơring, cheăm tung kong pơlê. Tiêu pôa Hao tối: Mơhriâm rơkong, chư chêh dêi Mông ôh tá pá, xua chư chêh mê chêh bố bối tiah chư Latinh. La tâng vâ mơhriâm rơkê, mê ngế ki mơhriâm mê athế kơhnâ khât tung rơbot chư, mơhriâm mâu ‘noăng chư ki nếu. Rế mơhriâm rế há la hmâ trâm hlo, tơpui tơno, hlê ple#ng, pêi cheăng tung tơdroăng ki ai khât, tung mê, mơdoh chơ phut lăm pôu kue#n pơlê. Klêi mơhriâm pin hiăng chiâng chêh chư, chiâng tơpui. Chêh, pơchuât, tơpui ga ôh tá pá. Laga, ki xiâm dêi tơdroăng chêh tối mê, kal athế đi đo mơhriâm mâu ‘noăng chư ki nếu, hlê ple#ng hên mê nếu ‘nâi nhên ki xiâm dêi tơdroăng ki vâ tơpui tơdjếi, pơto pơtih mê.

Ai hên mâu kăn [o#, mâu lêng, hok tro, sinh viên klêi kơ’nâi to lâi khế hnăm mơhriâm xua thái Hao hnê, vâi hiăng hlê ple#ng, ‘nâi klê  rơkong tơpui, chư chêh dêi hdrông mơngế Mông. Ngoh Đỗ Hồng Thái, kăn [o# tơring Tủa Chùa xun veăng mơhriâm rơkong tơpui, chư chêh dêi hdrông mơngế Mông, xua thái Vì A Hao hnê tung pơla 6 khế. Troh a chơ phut kố, ôh tá xê bố ‘nâi tơpui rơkong kue#n ngo, chiâng chêh nâl hdrông mơngế Mông, mê ngoh hiăng chân vâ tơpui tơno [ă vâi krâ-nho\ng o tung mâu pơlê cheăm. Ngoh Thái tối ăm ‘nâi: Poâ Hao ai túa ki hnê tơtro, hlê ple#ng hên tơdroăng, malối ‘na khôi túa, vêa vong, mơhno mơjiâng túa le#m tro, rơkong tơpui, chư chêh dêi hdrông mơngế Mông, hlê ple#ng trâu rơhngế ‘nâng, túa ki hnê dêi pôa tơ’lêi re#ng chôu vế, hlâu vâ rơbot, chúa ton. Tơdroăng ki mơhriâm ga ai pơxúa kân khât [ă môi ngế kăn [o# ki hmâ đi đo lăm troh a mâu kơpong pơlê, tơring, cheăm dêi hdrông mơngế kue#n ngo: Klêi kơ’nâi châ mơhriâm a lâm hnê rơkong tơpui, chư chêh dêi hdrông mơngế Mông xua thái Vì A Hao hnê, ngin hiăng hlê ple#ng tơ’nôm ‘na chư chêh, rơkong tơpui dêi mơngế Mông, vâ kum ăm tơdroăng ki hnê tối ăm mâu pơlê cheăm rế hía rế châ po rơdâ, trâu rơhngế tâ. Drêng lăm troh a pơlê cheăm, ngin xun hiăng tơpui tơno, chêh chư vâ hnê ăm kue#n pơlê hlê ple#ng tơ’nôm hên tâ.

Tôu tue#n drêng hlo hên khôi túa, tơlá, ‘na mơhno mơjiâng túa le#m tro dêi hdrông kue#n ngo rế hía vâ rế hía lôi, xua mâu vâi krâ hdrối nah bố tơpui tối to [ă rơkong, tung pơla mê, mâu rơxông nếu nôkố iâ hlê ple#ng, mơhé hiăng hluâ 60 hnăm, pôa xun ối mơdoh chơ phut vâ trâm tơpui tơno [ă khu vâi krâ ki ‘nâi, rơkê klê ‘na mâu chư chêh, mâu khôi túa, vêa vong dêi hdrông mơngế kue#n ngo, pôa pơtối thâo xo, chêh ‘măn, tung mê, ai hên mâu tơdroăng ki pơto pơtih, topui tơdjếi, khôi túa, vêa vong dêi hdrông mơngế kue#n ngo hiăng châ pôa chêh ‘măn, mơjiâng chiâng kơxop mơ-éa ki hbo, chiâng tơmeăm khoăng ki kal git khât, mơtiah ‘’Rơhdruê pơto pơtih ‘na tơdjâ troăng’’, ‘’Khôi túa ‘mé kiâ dêi hdrông mơngế Mông’’ [ă hía hé. Ngế ki lâi vâ mơhriâm rơkong tơpui, chư chêh dêi hdrông mơngế Mông lăm troh a pôa, pôa kôm vâ hnê tối kơhnâ khât ăm vâi ki mê tê kơtê, ôh tá xo lie#n ngân. {ă pôa Vì A Hao, mê cho hiâm mơno ki phiu ro, rơthăm tâ tung hiâm mơno rế púi vâ chiâng veăng ‘no dêi ivá mơno tơná tung veăng kring tơrâk ‘na khôi túa, vêa vong, rơkong tơpui, chư chêh, mơhno mơjiâng túa le#m tro dêi hdrông kue#n ngo ăm rơxông kue#n cháu la ngiâ ah: Mâu khôi túa, vêa vong dêi hdrông kue#n ngo Mông ga ai hên túa pơrá phá dêi rơpó. Hdrối nah, mâu vâi krâ bố hnê tối, pơchân kheăn ăm kue#n cháu [ă rơkong tê. La tiah mê kôm tro hía lôi, ôh tá kâi châ rak vế krá tơnie#n. Ai chư Mông mê kôm chiâng chêh tối tâi tâng mâu tơdroăng vâ hnê ‘măn ăm kue#n ‘ne#ng cháu chái la ngiâ ah. {ă hiâm tue#n ngôa tơmiêt tơche#ng, a kơdôu mơ-eăm chêh ‘măn mâu tơdroăng ki mê mơjiâng chiâng hlamơéa vâ hnê tối ăm kue#n cháu tung la ngiâ ah.

{ă mâu tơdroăng ki veăng kum dêi tơná, Vì A Hao châ rah xo mot cheăng tung Khu Văn hok Nghe# thuât dêi kong pơlê Điện Biên xăp hnăm 2008. Pôa xun ối châ hên khu pơkuâ ngăn diâp hên [âng, hlá kơdeăn kheăn dêi kong pơlê [ă kơvâ hnê mơhriâm. La ki kơnía má môi, pôa đi đo châ vâi krâ-nho\ng o mơnê nhuo#m, vâi hmâ kheăn pôa cho ngế ki rơkê kơnía dêi hdrông mơngế Mông.

Nhat Lisa tơplôu