VOV4.Êđê- Hŏng lu alŭ wăl hlăm kluôm ala, duh mkra mnia blei ti lăn Dap Kngư dôk tuôm hŏng lu klei dleh dlan kyua ênoh blei mnơ̆ng dhơ̆ng bi liê đĭ.  Hŏng bruă lŏ hma, klei lông dlăng lu hĭn kyua hbâo pruê, kdrăp mnơ̆ng mâo hnơ̆ng đĭ lu hĭn dua blư̆. Čiăng hgao klei lông dlăng, êngao kơ păn kjăp dŭm klei găl mơ̆ng klei kuôl kă mnia blei lu ala čar čiăng mđĭ mkra mjing, ƀĭng ngă lŏ hma leh nanăn anôk bruă duh mkra ti Lăn Dap Kngư lŏ bi mklă ênoh yuôm pô, pral dua dŭm anôk ba čhĭ, mkra mjing dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng leh anăn hnơ̆ng čuăn jăk djŏ guôp čiăng mđĭ klei bi ktưn hlăm ala čar.

Jing anôk duh mkra kphê, hlăm knơ̆ng bruă kphê Việt Nam, ƀiădah knơ̆ng bruă kphê 721, čar Daklak, lŏ mâo klei mđĭ kyar hŏng anăn knăl “Braih 721, jăk hŏng grăp boh sang”, leh mâo mă lu klei pah mni hnơ̆ng jăk mơ̆ng thŭn 2015 truh kơ ară anei, jing leh boh mnga bruă lŏ hma kdlưn hĭn gưl ala čar ti Daklak. Hŏng 250ha lăn pla mdiê, duh bi liê dơ̆ng mơ̆ng bruă ruah mjeh, truh kơ bruă rah pla lehanăn hrui wiă, tăp kwă lehanăn čhĭ mnia, grăp yan mdiê mơ̆ng knơ̆ng bruă mâo mnga mơ̆ng 120 - 150 êklăk prăk/ha. Trịnh Xuân Tài, Khua knơ̆ng bruă brei thâo, bi mlih mơ̆ng bruă pla mdiê, čhĭ mdiê truh kơ bruă pla mdiê, mkra mjing lehanăn čhĭ braih, amâo mâo djŏ knŏng đru kơ knơ̆ng bruă dưi dôk kjăp êjai găn wưng dleh dlan lehanăn lŏ mâo klei dưi duh kơ 200 ha kphê leh khua:

Hmei pla mdiê kơ anei, jing anôk mâo lu mdiê. Mơ̆ng thŭn 2015, hrô kơ čhĭ mdiê, snăn hlŏng mkra anôk kwă tăp mdiê. Mđrăm hŏng anăn, jing pla mjing mdiê, lehanăn tăp kwă mdiê. Snăn ară anei lŏ mâo klei tŭ dưn jăk snăk, kyuadah hlăm grăp thŭn dưi mâo wiă hlăm dua yan. Êjai anăn, duh kơ kphê hlăk hlê rŭ leh kñăm lŏ pla mrâo, ƀiădah ăt dưi mâo ba wĭt mơh mơ̆ng bruă pla mdiê lehanăn tăp kwă mdiê.

Ƀuh klei jăk, mơ̆ng klei găl tui duah hdră êlan hjăn kơ pô kñăm rŭ mjing bruă knuă djŏ guôp, mâo đru leh lu phung pla mjing ti să Ƀuôn Čuah, kdriêk Krông Knô, čar Daknông kpưn đĭ kơ mdrŏng. Phạm Xuân Lai, k’iăng khua kiă kriê Êpul hgŭm bruă lŏ hma Ƀuôn Čuah brei thâo, mâo dua tlâo thŭn hŏng anei ti ƀuôn Čuah pătdah amâo lŏ mâo ôh mnuih pla mjing mjeh mdiê hơăi mang. Jih jang 770 ha lăn lŏ ti să, bi pla mjing mdiê jăk hŏng mjeh ST24; ST25. Boh sĭt brei ƀuh, hŏng lăn jăk jing kbiă hriê mơ̆ng djah čư̆ pui Ƀuôn Čuah, hlăm dua mta mjeh anei mboh jăk mâo truh 10tôn kơ dlông/ha. Mdiê jăk, “Mâo djăp pioh yua” snăn čhĭ hŏng ênoh yuôm mơh mâo ba wĭt prăk mnga dŭm êtuh êklăk prăk/thŭn, khădah ênoh bi liê kơ bruă duh tal êlâo jing yuôm dưn mơh:

Rơ̆ng bi mâo hnơ̆ng jăk boh mnga, thâo bĭt anôk pla mjing, snăn ênoh čhĭ yuôm yơh. Msĕ si drei ƀuh leh, mdiê mrâo wiă ară anei ênoh čhĭ mơ̆ng 8 êbâo 1, truh 8 êbâo 2/kg. Êdeh ôtô hlăm grăp kdrăn lŏ mâo leh mơ̆ng 2 - 3 boh êdeh dôk kăp dŭ mdiê, êdeh hlăk dôk kăp nao blei mdiê.

Êjai anăn braih mơ̆ng Lăn Dap Kngư hlăk đĭ yuôm hlăm klei čhĭ mnia hlăm ala čar, snăn boh kroh, jing mnơ̆ng hlăk bluh đĭ hlăm alŭ wăl ăt kpưn đĭ pral truh mâo čhĭ kơ ala tač êngao. Dŭm pluh êbâo ha anôk pla boh kruĕ hruĕ, pla mtei, tei nan, boh suai lehanăn boh durian, mâo mbĭt hŏng anôk mkra mjing, đŭng hruh, mâo leh ênoh đĭ lu kơ ênoh lehanăn klei tŭ dưn. Đinh Gia Nghiã, Khua kiă kriê knơ̆ng bruă duh mkra mnia mblei braih hŏng ala tač êngao ti čar Gialai brei thâo, boh kroh leh mkra mjing mơ̆ng knơ̆ng bruă hlăk dôk ti hnơ̆ng đĭ kyar hĭn 100% mkă hŏng wưng anei thŭn dih. Jing anôk hlăk duh bi liê kdrăp mă bruă mrâo mrang, pŏk mlar krĭng pla mjing, kñăm bi mâo djăp boh mnga pioh čhĭ kơ ala tač êngao:

 Ară anei hmei hlăk duh bi liê kơ kdrăp mă bruă, boh nik hlăm bruă mkra mjing boh mnga, mơ̆ng anăn čiăng bi mâo boh mnga jăk leh hrui pĕ, kñăm dưi ba čhĭ truh kơ Mi, lehanăn kơ EU. Hmei ăt hgŭm hŏng phung pla mjing čiăng rơ̆ng mâo anôk pla mjing hơĭt, đĭ kyar, rơ̆ng dưi mâo djăp boh mnga kơ sang mkra mjing hơĭt hlăm klei mă bruă.

Yan mdiê ti Ƀuôn Čuah

Mbĭt hŏng lu klei găl mrâo, klei găl mơ̆ng bruă pla kphê mơ̆ng sui ti Lăn Dap Kngư hlăk hlê dơ̆ng mlih mrâo mơh ară anei, mđĭ leh ênoh tŭ dưn hŏng hlăm brô 150 ha jing krĭng pla mjing mâo leh klei bi hgŭm plah wah phung duh mkra - Êpul hgŭm bruă lehanăn phung ngă lŏ hma, bruă pla kphê jăk djăp ênoh čuăn dlông rŏng lăn, ênoh čhĭ kơ ala tač êngao yuôm hĭn mơh jing mơ̆ng 50 truh 250 dolar/tôn. Hjăn ti čar Daklak lehanăn Daknông mâo jing leh dŭm pluh êbâo ha kphê pla pluă hŏng dŭm mta ana boh kroh msĕ si ana măkka, boh durian, mâo ênoh ba wĭt lu hĭn êbeh dua blư̆ hlŏng truh 10 mkă hŏng bruă pla hjăn kphê.

Tui si Phạm Tuấn Anh, khua knơ̆ng bruă lŏ hma Daknông, klei kpưn đĭ mơ̆ng bruă lŏ hma Daknông lehanăn dŭm čar ti Lăn Dap Kngư, amâo mâo djŏ knŏng kơ klei tŭ dưn bruă duh mkra ôh ƀiădah lŏ mâo klei tŭ dưn hlăm klei bi mguôp kjăp hlăm bruă hgŭm dưi mâo anăn:

Ară anei phung duh mkra mđing kơ klei si srăng ngă čiăng dưi mâo klei bi hgŭm kjăp hŏng phung ngă lŏ hma, hlăm klei đru kơ digơ̆ klei bhiăn mă bruă kjăp hlăm klei bi mbha klei tŭ dưn mâo. Phung ngă lŏ hma amâo mâo djŏ knŏng thâo duh mkra pla mjing đuič ôh, ƀiădah lŏ čuăl mkă hdră mđĭ ênoh tŭ dưn mơ̆ng boh mnga digơ̆ mâo, mtăp mđơr hlăm klei bi mnia mblei.

Boh dủian Lăn Dap Kngư hlăm hdră ba čhĭ kơ ala tač êngao

Ară anei phung duh mkra mđing kơ bruă knuă mă sơăi, anăp mđing kơ klei mkŏ mjing bruă knuă nao hlăm klei kjăp hŏng phung pla mjing, êjai mâo klei bi mguôp yuôm bhăn djŏ hŏng klei bhiăn hgŭm bi kah mbha boh mnga mâo. Phung ngă lŏ hma amâo mâo djŏ knŏng hlăm klei pla mjing đuič ôh, ƀiădah lŏ thâo čoh čuăn kơ ênoh ênil boh mnga pô mâo, mtăp mđơr hlăm klei bi mnia mblei. Tal dua, jing bruă lŏ hma amâo mâo djŏ knŏng mđing kơ klei bi mnia mblei đuič ôh, ƀiădah lŏ tui duah lu klei tŭ dưn mkăn, sitôhmô jing ngă bruă hiu čhưn ênguê hlăm bruă lŏ hma, ngă dŭm anôk bi hmô, anôk lông ngă bruă, lehanăn lu klei tŭ dưn mkăn.

Thŭn 2022, hlăk dôk hlăm dŭm mlan knhal jih thŭn, khădah tuôm hŏng lu klei dleh dlan, kyua ênoh ênil klei bi liê tal êlâo jing yuôm, ƀiădah bruă lŏ hma ti Lăn Dap Kngư ăt mâo klei tŭ dưn jăk. Klei bi mnia mblei hŏng ala tač êngao mâo leh lu mta mnơ̆ng mơ̆ng bruă pla mjing mơ̆ng dua boh čar Daklak, lehanăn Gialai đĭ mơ̆ng 40 truh êbeh 100%, mkă hŏng wưng anei thŭn dih. Boh durian čar Daklak, Lâm Đồng, Daknông, Kontum tŭ jing leh hŏng êlan mnia mblei phŭn, mjing leh klei găl prŏng kơ anôk čhĭ mnia hŏng China êbeh kơ 4 êklai dolar, jing lŏ mđĭ leh ai ktang kơ bruă lŏ hma ti Lăn Dap Kngư. Dŭm boh sang mkra mjing, dŭm anôk đŭng hruh boh mnga, lehanăn krĭng bi hgŭm bruă pla mjing plah wah mnuih ngă lŏ hma hŏng Êpul hgŭm bruă lehanăn phung duh mkra, hlăk dôk ngă bruă mđrăm mbĭt, lŏ dơ̆ng mđĭ bruă lŏ hma pla mjing ti Lăn Dap Kngư gĭr găn bi dưi djăp mta klei amâo mâo jăk./.

VOV Tây Nguyên/Pô mblang Y-Khem