VOV4.Êđê - Klei brei ]an pra\k ho\ng mnga ktro\ truh leh ti du\m [uôn sang kr^ng taih kbưi hla\m kr^ng Dap kngư, na\ng hu^ hyưt êdi. Mnuih [uôn sang ti du\m boh [uôn nao ]an pra\k ho\ng mnga ktro\ nga\ kơ lu mnuih amâo lo\ dưi tla w^t. Hla\k êjai ana\n, phung brei ]an le\ đ^ mdro\ng pral êdi leh [ơ\ng pra\k mnga brei mnuih [un ]an. Anei jing brua\ êdah êdi hla\m yang [uôn, hla\m brua\ duh mkra ktu\ng ba du\m klei amâo h’^t ênang hla\m yang [uôn.

Go\ êsei Ksor Dư, djuê ana Jarai, ti [uôn Thim, să Phú Cần, kdriêk Krông Pa, ]ar Gia Lai, tuôm mâo 1 ha 2 sào lăn hma, amâo mâo mdro\ng ôh, [ia\dah ăt djăp huă [ơ\ng rông ba go\ êsei 10 ]ô mnuih. Thu\m 2014 leh ana\n thu\n 2015, kyua k[ah prăk duh bi liê, `u ]an 10 êklăk prăk mơ\ng 1 ]ô mnuih ghan mnia giăm [uôn ]ia\ng pla hbei [lang. Ho\ng prăk mnga 5% hlăm 1 mlan, truh knhal jih thu\n 2016, ênoh prăk ana leh ana\n prăk mnga giăm 90 êklăk prăk. Kyua 2 thu\n anei yan pla mjing amâo mâo boh mnga, Ksor Dư amâo mâo prăk tla prăk mnga, sơnăn phung ghan mnia kp^ mă lăn tla nư. Hd^p ho\ng bruă ngă lo\ hma, ara\ anei lui] lăn, go\ êsei kno\ng thâo hiu mă bruă mưn ]ia\ng hd^p jih hruê. Grăp blư\ bơ\k bâo nao ]an prăk phung ghan mnia, ]an prăk mnga ktro\, `u [uh ngê` ai tiê, kyua `u yơh, go\ êsei gơ\ le\ hlăm klei dleh dlan:

“Lăn ana\n kâo siă suôr êdi, kâo ru\ mkra mơ\ng sui leh. Kno\ng êbeh 1 thu\n di`u mă lăn, kâo ênguôt êdi [ia\dah si lo\ ngă. Mo# kâo la] ih đăm djiê ôh, brei di`u mă yơh, mgi dih mâo prăk lo\ w^t blei lăn. {ia\dah ti nao mâo mă prăk, nao ngă bruă mưn du\m leh m’mâo. Ênguôt êdi, ênguôt s’năk, [ia\dah si thâo lo\ ngă”.

Bruă phung ghan mnia brei ]an prăk ho\ng mnga ktro\ mâo lu ti du\m boh [uôn mnuih [uôn sang djuê [ia\ mơ\ng kdriêk Krông Pa, ]ar Gia Lai. 1 hlăm du\m mta phu\n ana\n jing kyua mnuih [uôn sang dleh dưi ]an prăk mơ\ng knơ\ng prăk knu\k kna.

Ho\ng knơ\ng prăk dlăng ba yang [uôn kno\ng brei ]an ho\ng du\m go\ êsei [un leh ana\n giăm [un, [ia\dah prăk ăt kăn djăp lei ]ia\ng mnuih [uôn sang duh bi liê kơ bruă duh mkra. Hlăk êjai ana\n, mnuih [uôn sang păt dah amâo dưi ]an ôh prăk mơ\ng du\m knơ\ng prăk mnia mblei. 1 kdrê] kyua jih jang mnuih [uôn sang amâo mâo ôh hră lăn du\m ênhă lăn pô mâo. Mta mkăn kyua du\m knơ\ng prăk mnia mblei adôk hu^ tơdah brei ]an prăk ti kr^ng taih kbưi, kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\, kyua bruă bi brei ]an ăt bi t^ng kơ boh mnga hrui w^t leh ana\n răng kơ klei truh tơl.

Dleh dưi ]an prăk mơ\ng knơ\ng prăk knu\k kna ngă kơ mnuih [uôn sang nao kơ phung ghan mnia. Ayo\ng Ksor Breng, khua g^t gai bruă Đoàn êdam êra să Phú Cần, kdriêk Krông Pa brei thâo; anei jing mta phu\n, phung ghan mnia ênưih kp^ mnuih [uôn sang. Mnuih [uôn sang bi tu\ ư du\m ênoh prăk mnga ktro\ mb^t ho\ng du\m klei kp^ mkăn: “ Mnuih [uôn sang ngă lo\ hma tu\ lu klei k[ah yơh. Anôk ]h^ mnia, phung ghan mnia di`u [ơ\ng 2 hnư. Hnư tal 1 drei ]an prăk di`u sơnăn di`u mă prăk mnga leh. Leh ana\n pô ]h^ mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma di`u lo\ kp^ ênoh dơ\ng, kyua pô ]an prăk di`u leh. Bi tơ dah pô ]h^ ti êngao năng ai gơ\ ênoh srăng đ^ h^n, [ia\dah pô ]h^ ti êngao pô tu\ lu klei lui] liê h^n, kyua di`u srăng t^ng prăk mnga mkăn mơh kơ pô”.

Mta mkăn, bruă ]an prăk phung ghan mnia ho\ng mnga ktro\ jing kyua mnuih [uôn sang ka mâo klei thâo săng. Lu mnuih nao ]an kno\ng thâo, 1 êklăk prăk, sơnăn prăk mnga mơ\ng 30 – 50  êbâo prăk hlăm 1 mlan, [ia\dah ka t^ng prăk mnga mơ\ng 3 – 5% hlăm 1 mlan, jing mơ\ng 36 – 60% hlăm 1 thu\n. Tơdah yan pla mjing amâo mâo hrui w^t boh mnga, amâo mâo prăk tla prăk mnga, k[^n kno\ng 2 thu\n, prăk mnga lo\ jing ana, sơnăn kno\ng prăk mnga đ^ h^n kơ prăk ]an tal êlâo. Anei jing mta phu\n, lu mnuih 1 thu\n ]an lui] du\m pluh thu\n tla prăk mnga ăt kăn jih lei, knhal tui] bi ]h^ lăn, ]h^ sang tla nư kơ phung ghan mnia.

Klei năng mđing, kyua k[ah klei thâo săng, lu mnuih amâo t^ng dlăng ôh sơnăn nao ]an prăk, đađa ]an prăk phung ghan mnia ho\ng ênoh lu. Mse\ si ayo\ng A Lê Tung, [uôn Thim, să Phú Cần, kdriêk Krông Pa, jing go\ êsei [un sơnăn mâo Knơ\ng prăk dlăng ba yang [uôn brei ]an 20 êklăk prăk ]ia\ng mkra sang dôk. Klei m^n mkra w^t sang bi hrô ho\ng klei m^n ru\ mdơ\ng sang mrâo, sơnăn ayo\ng Tung ]an prăk am^ ama, djuê găp ho\ng ênoh 200 êklăk prăk, ]an thiăm prăk phung ghan mnia 150 êklăk prăk. Sang dưi ru\ mdơ\ng pro\ng siam, amâo mse\ ho\ng sang go\ êsei [un ôh, [ia\dah wưng anei ayo\ng bo\ ho\ng klei dôk hyưt ho\ng brua\ tla nư, boh nik gơ\ nư phung ghan mnia. Ho\ng hnơ\ng prăk mnga 3% hlăm 1 mlan, grăp thu\n `u bi tla êbeh 50 êklăk prăk. Hlăk êjai ana\n, ênoh hrui w^t mơ\ng go\ êsei kno\ng jưh knang kơ 1 ha 4 sào lăn pla hbei, amâo thâo ôh hbil be\ `u dưi tla jih nư ana\n:

“Kâo ]an ti wa\l krah Phú Túc anei đui]. Hlăm 1 êklăk, prăk mnga 30 êbâo hlăm 1 mlan. Pô dleh dlan sơnăn gơ\ ]an, dưi tla jih he\ prăk mnga amâo dah h’a^ ka dưi thâo ôh. Kâo ăt dôk hyưt, ara\ anei amâo thâo ôh ya bruă ngă ]ia\ng mâo prăk tla nư, thâo yơh thu\n anei ]an lu đei. Ara\ anei ung mo# amâo thâo ôh ya bruă ngă mâo prăk tla nư, amâo thâo ya be\ thu\n dưi tla jih nư”.

Hluê si klei t^ng yap mơ\ng Kahan ksiêm kdriêk Krông Pa, ]ar Gia Lai, kluôm kdriêk ara\ anei mâo 88 go\ êsei ghan mnia brei êbeh 3 êbâo go\ êsei mnuih [uôn sang ]an prăk ho\ng ênoh yuôm êbeh 80 êklai prăk, prăk mnga lu êdi mơ\ng 3 – 5% hlăm 1 mlan. Đại uý Trần Xuân Hoàng, K’iăng khua Êpul kriê dlăng klei Êđăp ênang, Kahan ksiêm kdriêk Krông Pa brei thâo; anôk bruă mko\ mjing ksiêm dlăng bruă brei ]an prăk ho\ng du\m go\ êsei ghan mnia, phat mkra du\m ]ô mnuih, lo\ dơ\ng mta\ kơ du\m go\ êsei ghan mnia [ua\n rơ\ng hluê ngă djo\ du\m mta hdră bhiăn knu\k kna k]ah mtru\n.

Khă gơ\ klei “]an prăk mnga ktro\” ngă lu klei truh tơl kơ yang [uôn, boh nik gơ\ ho\ng mnuih [uôn sang djuê [ia\, [ia\dah hluê si Đại uý Trần Xuân Hoàng, anei jing klei dua nah ]o\ng bi tu\ ư sơnăn dleh phat mkra. }ia\ng mkhư\ gang klei anei, bruă ngă yuôm bhăn êdi ana\n jing mtô mblang ]ia\ng mđ^ h^n klei mnuih [uôn sang thâo săng: “Kyua amâo dưi ]an prăk knu\k kna, amâo mâo prăk duh bi liê, sơnăn mnuih [uôn sang nao kơ phung brei ]an prăk ho\ng mnga ktro\ ]ia\ng mâo prăk duh bi liê. Mơ\ng klei ksiêm dlăng, sơnăn Kahan ksiêm kdriêk mko\ mjing leh hdră k]ah mtru\t mjhar mnuih [uôn sang hlăm kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ ]ia\ng mtô mblang kơ mnuih [uôn sang klei truh tơl mơ\ng bruă brei ]an prăk mnga ktro\ lehana\n du\m mta k]ah mtru\n mơ\ng hdră bhiăn knu\k kna djo\ tuôm kơ klei anei ]ia\ng mnuih [uôn sang amâo mâo lo\ ]an prăk mnga ktro\ dơ\ng ôh”.

Bruă mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti du\m boh [uôn nao ]an prăk phung ghan mnia ho\ng mnga ktro\ ti kdriêk Krông Pa, ]ar Gia Lai mâo lu thu\n ho\ng anei. Si la] he\, anei jing bruă ngă hu^ hyưt êdi ho\ng du\m boh [uôn, ngă kơ mnuih [uôn sang ti kr^ng taih kbưi dleh dưi tlaih kơ klei [un [in kyua nao ]an prăk mnga lu đei.  Mta mkăn dơ\ng, bruă phung ghan mnia, anôk ]h^ mnia klă s^t jing êpul mnia mblei prăk, [ia\dah ka mâo ôh du\m hdră kriê dlăng, ngă kơ di`u tui si ]ia\ng duah mâo [ơ\ng pro\ng mơ\ng mnuih [un [ia\dah amâo mâo ya klei kp^ kpiêt ôh./.