Klei ]ih tal 1: Klei ka djo\ hla\m brua\ mưn yua dliê

VOV4.Êđê - Lui] gia\m 200 êbâo ha dliê hla\m 5 thu\n lehana\n ênha\ adôk a\t lu] pral mơh, mb^t ho\ng ana\n jing du\m klei truh bi mdjiê mnuih kyua bi mmia\ la\n dliê… anei jing klei na\ng hưn ra\ng êdi dôk mâo ti du\m ]ar kr^ng Dap kngư. Du\m ]ar ti Lăn Dap kngư ba mtru\n s’a^ hra\ m’ar g^t gai mđ^ ktang hdra\ ra\ng mgang dliê, kđa\l mbah dliê, mđ^ klei đua klam mơ\ng du\m gưl brua\ Đảng ho\ng hdra\ ra\ng mgang, mđ^ kyar dliê. Kha\ sna\n, klei lui] dliê a\t ka\n mâo klei bi mlih mơh.

Tui ksiêm mđing kơ hdra\ pha\n jao dliê, brei mưn yua la\n dliê, du\m hdra\ brua\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng Dap kngư dưi thâo [uh snei, lui] dliê kbia\ hruê mơ\ng klei ksiêm dla\ng amâo tliêr kja\p, k[ah klei đua klam mơ\ng anôk brua\ kriê dla\ng.

Leh mâo du\m hdră brua\ brei mưn lăn dliê ti sa\ Êa Bung, kdriêk Êa Sup, ]ar Daklak, snăn mnuih [uôn sang hla\m kr^ng anei la]: “Leh mâo knơ\ng brua\ truh, snăn dliê hla\m anei hlo\ng jih… Di`u ma\ pô, [ia\dah boh s^t di`u lah jing pô hma. Mnuih [uôn sang mrâo hriê kơ anei dah pro\ng êdi dưi bi rai hla\m brô 1 ha, 2 ha. Tơdah ngă amâo mâo jih bi ]h^ he\. Snăn lah di`u dôk bi ]h^ truh 40 êklăk prăk/ha”.

Êa Bung, jing sa mâo dliê kmrơ\ng pro\ng h^n hlăm kdriêk, [ia\dah boh klei ara\ anei amâo mâo djo\ phung tle\ kyâo ôh bi rai dliê, [ia\dah phung bi ks^ng mia\ lăn dliê ngă klei bi rai dliê pioh pla mjing lehana\n lo\ bi ]h^.

Brua\ Êa Bung mâo lu hdră brua\ brei mưn lăn dliê h^n, ho\ng ênoh hlăm brô 10 êbâo ha, [ia\dah amâo mâo bi răng mgang dliê ôh. Boh s^t lo\ ba lu klei ru\ng răng h^n, la]dah ]ia\ng mđ^ kyar dliê pioh lo\ pla lu ana kyâo mkăn. Tui si Phạm VănTư, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ 27/7, mâo hdră ]ua\l rông bi hlua\ mrâo giăm 800 ha dliê kơ anei. Tơdah s^t jing kno\ng brua\ ]ua\l rông bi răng mgang dliê, djo\ ho\ng mta k`ăm tal êlâo, s^t nik knơ\ng brua\ kno\ng kruh brua\ jih: “Mơ\ng hlăk hruê tu\ ma\ hdră brua\ hmei ka tuôm mâo ba w^t klei tu\ dưn. {^ng hgu\m bi mguôp prăk pioh ngă brua\. Hmei ]ia\ng kai jih lăn dliê, [uôr mnuôr êa, pioh pla kyâo mtu\k, kyâo mku\l, pla êtak êbai, snăn kơh kyâo đ^ jing. {ia\dah ]ar ka ư ôh, kyuadah knu\k kna mta\ brei kđăl mbah dliê. Bi kno\ng ]ua\l rông dliê hrông, snăn êla thu\n ôh dôk guôn kyâo srăng pro\ng lehana\n srăng mâo kyâo”.

Tui si Nguyễn Đình Toàn, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa kdriêk Êa Sup jing anôk mâo lu hdră brua\ brei mưn yua lăn dliê h^n ti Daklak. S^t yơh amâo mâo djo\ kno\ng 10 hdră brua\ ti sa\ Êa Bung, [ia\dah jih jang truh 26 hdră brua\ hlăm kluôm kdriêk, jing jih jang anôk ngă brua\ amâo mâo klei tu\ jing ôh, kno\ng rai dliê, bi mia\ lăn ala, ngă kơ kdriêk dleh mghaih msir: “Dliê hla\m jih 26 hdra\ brua\ anei kno\ng lu] ram h^n mka ho\ng êlâo. Kyuadah phung duh mkra amâo mâo dưi ngă brua\ ôh, amâo mâo bi răng mgang dliê ôh, lehana\n amâo mâo ngă ôh brua\ mse\ si klei leh [ua\n. Mâo du\m hdră brua\ kno\ng mưn sa; dua ]ô mnuih kia\ kriê đui]. Kdriêk g^t gai leh brei mâo klei bhiăn hgu\m ho\ng du\m dhar brua\ djo\ tuôm hlăm kdriêk, lehana\n du\m sa\ mâo hdră brua\, [ia\dah phung duh mkra amâo mâo ngă ôh. Yuôn h^n jing klei kơ ngăn prăk di`u amâo mâo ôh, snăn ma\ brua\ amâo mâo klei tu\ dưn ôh, kno\ng lu] liê hơăi”.

Kluôm ]ar Daklak ara\ anei mâo truh 84 hdră brua\, jing brei mưn lăn dliê, lehana\n mđ^ kyar brua\ dliê kyâo bi djo\ guôp, ho\ng phung duh mkra êngao knu\k kna, lehana\n du\m knơ\ng brua\ ngă klei bi mguôp mb^t ho\ng ênha\ hla\m brô 60 êbâo ha. {ia\dah, jih jang hdră brua\ le\ hla\m klei dleh dlan sơăi. Hlăm klei bi tuôm ho\ng 84 khua hdră brua\ ho\ng knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daklak mâo ho\ng anei ka sui ôh, pô bi ala phung duh mkra brei thâo, brua\ mưn lăn dliê pioh răng mgang dliê, kno\ng ba klei ktro\ kơ ngăn prăk. Klei anei phung duh mkra amâo mâo dưi klam ôh, mơ\ng ana\n mơh dliê knư\ hruê knư\ kno\ng lui ram. Bùi mạnh Hùng, khua kia\ kriê knơ\ng brua\ mnia mblei ho\ng ala ta] êngao Hải Hà, la]: Anei jing amâo mâo djo\ ho\ng phung duh mkra: “Hla\m brua\ jao dliê anei, bi jao yơh [ia\dah amâo mâo sa prăk ôh kơ brua\ răng mgang dliê. Snăn mơ\ng anôk hmei srăng ma\? Snăn jăk h^n đăm jao ôh kơ phung duh mkra. Jao kơ phung duh mkra di`u kăn dưi kia\ kriê rei. Kyuadah t^ng kơ phung duh mkra ăt dôk tuôm ho\ng klei dleh dlan mơh. Nanao mse\ snei, amâo mâo sui ôh sa, dua thu\n kơ ana\p, amâodah sa dua mlan kơ ana\p amâo srăng lo\ dôk dliê ôh”.

Lo\ dlăng hlăm tar Lăn Dap Kngư, Daklak, Daknông, lehana\n Lâm Đồng jing 3 boh ]ar mâo ênha\ dliê brei mưn pro\ng h^n, truh 500 hdră brua\, ho\ng ênoh hlăm bro 160 êbâo ha dliê. Leh mko\ mjing hdră brua\ brei mưn lăn dliê, grăp boh ]ar bi la] sơăi: “Brei mưn lăn dliê, srăng dưi răng mgang dliê, lehana\n mđ^ kyar dliê kyâo ho\ng brua\ mđ^ kyar klei duh mkra ala [uôn, msir klei ư\ êpa bi hro\ klei [un knap”, “Đru ba w^t klei tu\ dưn klei mđ^ kyar dliê kyâo hlăm ]ar”. {ia\dah boh s^t amâo mâo [uh ôh.

Ti Lâm Đồng, hdră mơ\ng knơ\ng brua\ Gia Linh, ti sa\ Lộc Phú, kdriêk Bảo Lâm, kno\ng hlăm brô dua tlâo mlan leh mâo jao, hlo\ng ba hriê klei mjh^k mtu\l truh klei bi tuh êrah. Ti kdriêk Êa Sup, ]ar Daklak brua\ jao lăn kơ phung duh mkra hlo\ng bi mjhua ho\ng ana\n bi rai dliê măng ai mtam, bi ks^ng mia\ lăn dliê, bi mia\ lăn ala hlăm djăp anôk. Mâo klei ngă truh 7 ]ô mnuih djiê. Kjham h^n ti kdriêk Daknông, mơ\ng knơ\ng brua\ Long Sơn, hlăm sa\ Quảng Trực, kdriêk Tuy Đức, ngă lu] du\m êtuh ha dliê. Knơ\ng brua\ ngă mse\ ho\ng phung jhat [ai hla\m klei bi mia\ lăn ala truh kơ klei bi mjh^k mtu\l kjham, mâo 13 ]ô mnuih djiê lehana\n êka. Tui si Trương Thanh Tùng, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daknông la], kla\ s^t amâo mâo ôh sa knơ\ng brua\ duh mkra hlăm ]ar dưi ngă he\ brua\ mưn lăn dliê. Kla\ s^t klei phung duh mkra dôk mđing jing klei kơ lăn ana\n“Tui si hdră k`ăm brei phung duh mkra mưn yua lăn dliê ana\n ho\ng klei kuôl ka\, [ia\dah boh s^t kno\ng jing mưn yua lăn đui], si thâo mưn yua dliê, tơdah snăn si jho\ng kuôl ka\ hra\ mơar, kyudah tơdah kuôl ka\ hra\ mơar s^t nik srăng liê prăk. Mse\ ho\ng knơ\ng brua\ Phú Riềng ana\n, di`u kia\ kriê 2 êbâo ha dliê hrông, la]dah lo\ ba w^t, [ia\dah ]ar amâo mâo lo\ mâo ôh êpul êya jho\ng klam brua\ ana\n. Snăn hmei akâo kơ knu\k kna, kơ phu\n brua\ lo\ hma đăm lo\ mkra ôh hdră êlan la]dah mưn yua lăn dliê”.

Amâo mâo klei uê` kơ si boh rai dliê mơ\ng du\m hdră brua\ ana\n, [ia\dah ăt lu hdră brua\ mkăn lo\ bi brei mưn lăn dliê du\m pluh êbâo ha, lo\ mâo du\m ]ar lo\ ngă hra\ mơar brei mưn lăn dliê. Ti Daklak, anôk mâo truh 7 hdră brua\ hlăk lo\ ksiêm dlăng bi leh hra\ mơar, Nguyễn Hoài Dương, Khua knơ\ng brua\ lo\ hma la], du\m hdră brua\ brei mưn lăn dliê ma\ brua\ amâo mâo klei tu\ dưn ôh, [ia\dah đăm rua\t mple\ klei soh kơ phung duh mkra ôh, [ia\dah êlâo h^n lo\ bi ksiêm dlăng hdră êlan ma\ brua\ amâo mâo djo\: “Ka [uh ôh sa mta hdră mtru\n mơ\ng knu\k kna jing puhng duh mkra răng mgang dliê awa\t, amâo mâo klei tu\ dưn, ngă lu] dliê srăng tu\ klei ba kđi, ]ih hnô. Kyuadah drei thâo kla\ ara\ anei klei hlăk dôk jing hlăm kluôm ala, hlăm alu\ wa\l LănDap Kngư. Kyuana\n yơh hmei akâo kơ gưl dlông lo\ bi mlih, lo\ thiăm mbo\ klei bhiăn, amâo mâo djo\ ôh leh jao kơ phung duh mkra phưi tha yơh si duah jing ma\. Klei dleh dlan gun kpăk lu mta mse\ snăn, [ia\dah amâo mâo hdră mghaih msir ôh. Tơl dliê leh jih rai, snăn yơh la] brei ]iu hnô, ya do\ lo\ hnô”.

Amâo mâo [uh ôh sa mta hdră mtru\n mgo# phung duh mkra mưn yua lăn dliê brei mâo klei ]iu hnô, tơdah ngă bi rai dliê kmrơ\ng, kyua klei ana\n yơh phung duh mkra dê], hngah jih kơ klei dliê rai hlăm hdră brua\ brei mưn lăn dliê. Boh mơ\ng klei ana\n êdah kla\ leh, [ia\dah ya ngă du\m boh ]ar ăt lo\ bi tio\ êran mơh halưm brua\ brei m\ưn lăn dliê, la]dah amâo mâo klei tu\ dưn ôh, [ia\dah ya ngă phung duh mkra ăt tu\ ma\ mơh hdra\ brua\ anei, lehana\n ur yơh la] dleh dlan. Anei boh s^t jing klei amâo mâo djo\ êdi hlăm du\m hdra\ brua\ dliê kyâo ti Lăn Dap Kngư./.