Bruă man pơdong ƀơi hơdôm ring bruă man pơdong sang hră kơnuk kơna čem rông ba pơlir dua gưl ƀơi să giăm guai Ea Sup, tơring čar Dak Lak him lăng amra kaih yua ayuh hyiăng ƀu gêh gal. Samơ̆, hăng tơlơi pơsit “bruă jao mơng hơtai boh” ling tơhan hơdôm anom bruă tơhan ƀơi Dak Lak hơmâo ƀuh ƀô̆ mơta, glăk tơhrơi mlăm găn rơgao ayuh hyiăng pơplih sat djru brơi anom bruă man pơdong ngă djơ̆ hrơi mông pơkă, kiăng pơhlôm brơi hơdôm ring bruă dưi pơgiong djơ̆ hrơi pơkă.

Ơi Nguyễn Ngọc Quý, Kơ-iăng Khua kông ti pơčruih ngăn man pơdong Dak Lak, anom bruă arăng ruah man pơdong 2 boh sang hră kual giăm guai hăng kiăng truh 450 čô mơnuih mă bruă. Ơi Quý brơi thâo, mơng hrơi nao man pơdong, anom bruă dưi ĕp kơnong giăm 300 čô mơnuih mă bruă. Mrô dŏ kơƀah giăm 30 čô kông ñơn rơguăt bruă, 20 boh rơdêh pơgiăng, rơdêh kuăi hăng giăm 100 čô mơnuih mă bruă. “Kông ti glăk kơƀah giăm 150 čô kông ñơn man pơkra ƀơi ring bruă. Ră anai, tui nua prăk apah, anom bruă man pơdong kiăng ĕp kông ñơn man pơdong gưl 4 hăng prăk apah mơng 600-700 rơbâo prăk/hrơi/čô samơ̆ ăt dŏ kơƀah, ƀu djop mơnuih man pơkra. Tal anai, hơdôm akŏ bruă man pơdong ƀơi tơring čar Dak Lak glăk pok pơhai man pơkra lu ring bruă, lơm anun mơnuih mă bruă glăk aset tui.”

Ƀơi 3 boh tơring čar anun lĕ Gia Lai, Dak Lak, Lâm Đồng hơmâo 15 boh sang hră kơnuk kơna čem rông ba pơlir dua gưl kual giăm guai glăk man pơdong, mrô mơnuih mă bruă kiăng pơhlôm man pơkra djơ̆ hrơi mông kiăng giăm 2.200 čô, hơmâo kông ñơn rơguăt bruă, ƀing pô djă măi, kĩ sư hăng mơnuih man pơkra. Anai ƀu djơ̆ mrô lu đơi ôh, samơ̆ ngă anom bruă man pơdong glêh tơnap mơn. Tơlơi anai jing tơlơi tơnap brơi hơnong pơkă pơđĭ kyar 2 mrô amăng hơdôm boh tơring čar, lơm tơring čar hơpă ăt glăk prap pok pơhai man pơkra hơdôm akŏ bruă prong hơdôm rơbâo klai prăk.

Anom bruă man pơkra jơlan glông Việt Nam lăi pơthâo, truh akŏ blan 7, Akŏ bruă man pơkra črăn 2 ƀơi ară jơlan rơdêh đuăi hmar Khánh Hoà-Buôn Ma Thuột phrâo pơgiong rơbêh 70,6% nua hră pơkôl. Tơdơi kơ rơbêh ha blan dong mơng tal pel ĕp kơnôl 22/5/2026, bruă man pơdong đĭ kơnong 3,62%, dưm dưm giăm 307 klai prăk. Ơi Dương Văn Đắc, Khua git gai sa boh anom bruă man pơdong ƀơi anai brơi thâo, kơƀah mơnuih mă bruă lĕ sa amăng hơdôm tơlơi ba truh phun ngă kaih ră anai. “Ĕp mơnuih mă bruă ră anai tơnap biă mă. Ƀing mơnuih mă bruă tơkai tơngan ƀơi ƀon lan ră anai ĕp ƀu hơmâo ôh. Ră anai, ƀing gơmơi kơƀah mơnuih djru bruă, kông ti kiăng nao ĕp mơnuih mơng hơdôm anih man pơdong pơkŏn ƀơi tơring čar Nghệ An ƀudah hơdôm boh tơring čar pơkŏn dong glăi mă bruă. Ƀing kông ñơn rơguăt bruă ăt tui anun mơn, kiăng pơplih pơpha nao rai kơplah wah hơdôm anih man pơdong amăng kông ti”.

6 blan akŏ thun 2026, pơđĭ kyar bơwih ƀong huă ƀơi Dak Lak, Gia Lai, Lâm Đồng, Khánh Hòa…lêng gah yŭ tơlơi pơkă ba tơbiă. Tơlơi ba truh blung a tui sem lăng mơng hơdôm boh tơring čar anun lĕ yua kaih pơhrua glăi lŏn mơnai, ngă hơdôm akŏ bruă man pơdong aka ƀu dưi pok pơhai ngă. Samơ̆, lăng nao mơnuih mă bruă, mah pơsir hĭ hơdôm tơlơi gun amăng pơhrui glăi lŏn mơnai, hơdôm boh tơring čar ăt tơnap kiăng pơhlôm djop mơnuih mă bruă ƀơi hơdôm ring bruă man pơdong. Bruă anai amra bơdjơ̆ nao lơm hơdôm akŏ bruă anai pok pơhai ngă.

Yă Trương Thị Trí, Khua anom bruă wai lăng kông ti TNHH WGR Industries tơring čar Gia Lai brơi thâo, hăng rơnoh prăk tuh pơ alin mơng tač rơngiao (FDI) rơbêh 1.500 klai prăk, anom bơwih ƀong sĭ mơdrô glăk kiăng rơbêh 1.100 čô mơnuih mă bruă. Samơ̆, mah ngă tui lu hơdră djru kiăng pơhưč, ăt dưi ĕp pơmut 800 čô mơnuih mă bruă: “Jum dar sang măi, ataih giăm 70 km, kông ti hơmâo pok pơhai hơdôm tal hyu ĕp mơnuih mă bruă hăng truh ră anai ƀu hơmâo dong tah. Ră anai, kông ta glăk pok pơhai bruă ĕp mơnuih mă bruă amăng lăm hluai tui ƀing adơi ayong glăk mă bruă ƀơi anai kiăng gơñu ĕp ƀing mơnuih amăng kơnung djuai sang anŏ ƀơi hơdôm boh tơring čar gah kual kơdư hăng dơnung. Laih dong, kông ti ăt pơtrut kơtang bruă ĕp mơnuih mă bruă amăng plang internet anun lĕ amăng Zalo, Facebook hăng Tiktok dong.”

Kơƀah mơnuih mă bruă ƀu djơ̆ kơnong ƀuh ƀơi kual tuh tia pơkra ming, anih man pơdong kiăng mơnuih rơguăt bruă. Ăt ƀơi hơdôm kual pla boh troh pơprong, anai lĕ tơlơi gal mơng hơdôm boh tơring čar kual Dap kơdư, bruă kơƀah mơnuih mă bruă ăt jai ƀuh tong ten. Ơi Trần Văn Muôn dŏ amăng ƀut plơi 1, să Sơn Hòa, tơring čar Dak Lak brơi thâo, mah prăk apah mơnuih mă bruă đĭ kơtang, samơ̆ thun anai mơnuih pla tơbâo ăt tơnap ĕp mơnuih koh tơbâo. “Nua prăk apah brơi mơnuih koh tơbâo ƀing gơmơi glăk ĕp lĕ 1.500 prăk sa tơnă, bơ tơbâo apui ƀong, anun kiăng apah mơng 2.000-2.500 prăk sa tơnă. Sa tơnă juăt mơng 10-12 kĭ. Pơhmu hăng thun hlâo, nua apah lu ƀiă rơbêh 20%, samơ̆ ĕp mơnuih mă bruă ăt tơnap tap biă.”

Kual Dap kơdư ră anai giăm 655.000 ektar kơphê, 102.000 ektar đang pla tiu hăng 105.000 ektar đang sầu riêng, 120.000 ektar hmua tơbâo…, hơdôm boh tơring čar amăng kual kiăng truh hơdôm hơpluh klăk čô mơnuih mă bruă, dưm dưm rơbêh ha mrah klăk čô mơnuih mă bruă amăng ha bơyan. Lơm anun, mơnuih mă bruă ƀơi anih pơhlôm brơi kơnong giăm 2/3 mrô mơnuih.

Ơi Nguyễn Phú Lập, kơ-iăng Khua khul pơlir mơnuih mă bruă tơring čar Dak Lak brơi thâo, hơdôm thun hlâo anun, mrô mơnuih mă bruă kơƀah amăng hơdôm bơyan hơmâo pơhrua mơng hơdôm tơring čar kual Kơdư hăng Tong krah. Samơ̆, mơnuih ƀôn sang ƀu gưt kiăo tui prăk pơhrui tui bơyan dong tah, yua anun hơdai nao mă bruă pơ ƀôn prong Hồ Chí Minh hăng hơdôm boh tơring čar Ngŏ dơnung kiăng hơmâo prăk pơhrui hơđong ƀiă: “Bơyan pĕ kơphê juăt sui 60 hrơi, hăng nua prăk pah mơng 450-500 rơbâo prăk sa hrơi, abih tih prăk pơhrui mơng mơnuih mă bruă mơng 28-30 klăk prăk sa bơyan. Rơnoh prăk pơhrui anai bơkơnar prăk apah ƀing gơñu pơhrui amăng 2 blan ƀơi hơdôm sang măi. Pĕ pơhrui kơphê glêh glar biă, kiăng ƀiă hrơi đôč, yua anun mơnuih mă bruă hơdai hyu ngă kông ñơn. Dak Lak sang măi pơkra pơjing aka ƀu lu ôh hăng prăk pơhrui ăt dŏ aset pơhmu hăng hơdôm boh tơring čar, ƀôn prong kual Dơnung”.

Hơdôm đang hmua glăk krô tui yua kơƀah mơnuih koh, hơdôm ară jơlan rơdêh đuăi hmar khŏm hyu ĕp mơnuih mă bruă mơng kual Tong krah hăng Kơdư, hơdôm bruă mă amăng sang măi aka ƀu pok pơhai hăng bruă kaih ƀơi hơdôm sang hră kơnuk kơna čem rông ba pơlir dua gưl kual giăm guai glăk hơmâo mơnuih ƀôn sang dŏ tơguăn. Abih bang brơi ƀuh: bruă kơƀah mơnuih mă bruă ƀơi hơdôm boh tơring čar kual Dap kơdư glăk kơtang biă mă. Bruă glêh tơnap anai ƀu djơ̆ kơnong amăng bơyan pĕ pơhrui ƀudah ƀơi hơdôm anom bruă man pơdơi mơ̆ jing tơlơi gun phun, pơhŭi nao hơdôm hơnong pơkă pơđĭ kyar bơwih ƀong huă amăng thun 2026 hăng ha rơwang pơtrut tañ pơ anăp anai amăng kual./.