Thun anai, ayong Lê Doãn Bình, dŏ ƀơi plơi Vân, să Ia Ly, tơring čar Gia Lai, pơmin pok prong dơ̆ng 3 ar (sao) đang hmua pla tiu. Hăng tơlơi thâo thăi, tom găn rơgao mơ̆ng ñu 10 thun pla tiu, ayong Bình juăt trơ̆i hrĕ tiu amăng đang, tiu truh thun pĕ boh laih mơ̆ng sang anŏ ñu či ngă pơjeh. Ñu đăo kơnang kơ anŏ hiam, tŭ yua mơ̆ng hrĕ tiu pơjeh ñu pơtem anun, hlăk ba sĭ pơ anih mơdrô pioh arăng blơi.

“Ră anai, anih sĭ mơdrô hrĕ tiu pơjeh lu biă mă, lăng hyu djop anih pơpă lêng kơ ƀuh soh arăng pơdă lui sĭ pơjeh tiu, yom hloh lĕ khom thâo phun tơdŭ anih pơtem ngă pơjeh khom thâo tong ten. Blơi hrĕ tiu ƀu thâo phun tơdŭ, sĭ mơdrô ƀu hơmâo tơlơi ƀuăn pơhlom ba klă, ba glăi pla 3-5 blan ƀudah 1-2 blan đôč amra djai soh”.

Ƀơi plơi Dư, să Ia Hrŭ, tơring čar Gia Lai, sang anŏ yă Lê Trúc Minh Truyện, tom ngă hmua pla tiu samơ̆ djai abih yua hlăt kman pơčram, anun sui thun, ñu hŭi mơ̆n aka ƀu khin pla glăi ôh. Truh thun anai, ƀuh rơnoh tiu đĭ truh 140 rơbâo prăk sa kg, yă Truyện kiăng pla glăi dơ̆ng 300 phun tiu, samơ̆ bơngơ̆t hŭi ƀu thâo krăn ten phun tơdŭ anih pla pơtem phun tiu hiam, tŭ yua:

“Ruah pơjeh tiu ta khom ruah tong ten, sem lăng truh pơ anih pla ba pơtem, hơdôm đang tiu juăt hmư̆ hing, tiu hiam, tŭ yua klă ta blơi. Anăm blơi ôh pơ anhi arăng sĭ mơdrô ča čo, ƀu thâo sang bruă, anih pla. Yua arăng trơ̆i hrĕ pơtem ba sĭ lĕ, sit mơ̆n đa arăng ruah hrĕ hiam pioh pla”.

Thun 2026, đơ đam tơring čar Gia Lai hơmâo 8.400 ha đang tiu, rơnoh pĕ pơhrui hơmâo 20.000 tơ̆n. Đơ đam đang tiu tơring čar him lăng či prong tui, yua lu mơnuih ngă hmua hlăk pok prong đang pla tiu gơñu. Tui hăng tơlơi kiăng mơ̆ng mơnuih ngă hmua lĕ, anih anom sĭ pơjeh tiu lu mơta biă mă, mơ̆ng phun tiu dưm amăng kơdung lơ̆n phrâo pơtem truh kơ phun tiu hơmâo akha laih. Mơ̆ng sang bruă kơsem min bruă pla pơjing, sang bruă mơdrô truh pơ sang anŏ mơnuih ƀôn sang pơtem ba sĭ, ƀơi anŏ mơnuih ngă hmua ba pơtem mă pô pioh hyu sĭ pơjeh. Anih arăng sĭ pơjeh tiu lu yơh, djru mơnuih ngă hmua hơdôm či ruah mă, samơ̆ ăt hŭi mơ̆n lu tơlơi ƀu tơphă, blơi djơ̆ hĭ hrĕ tiu ƀu hiam, ƀu klă.

Hơdôm tơlơi ruă mă mơng mơnuih pla tiu ƀơi Gia Lai brơi ƀuh, neh met wa jai hrơi đing nao tong ten anih pla hăng anah pơjeh phun pla. Samơ̆, bruă bruă ĕp lăng anah phun pla lăp djơ̆ tơlơi rơkâo truh pơ bruă hyu ĕp anih sĭ klă, ăt hơmâo hơdôm bruă kiăng črâo brơi tong ten. Neh met wa kiăng ruah anah pơjeh hiưm pă, kiăng răng kơđiăng hơget lơm pla phrâo ƀudah pla glăi phun tiu ? Pô mă tơlơi pơhing hơmâo mông bơră ruai hăng Thạc sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Khua anom bruă kơsem min hăng pơđĭ kyar phun tiu. Rơkâo kơ ơi pang, yă dôn hăng ƀing gơyut čơkă hmư̆ hrŏm.

- Ơ ơi, ră anai hơmâo lu anih sĭ lu pơjeh tiu phara. Yua anun, pơjeh hơpă lĕ lăp djơ̆ ayuh hyiăng lŏn mơnai hăng bruă pla pơjing mơng mơnuih ngă hmua ƀơi tơing čar Gia Lai ?

Ơi Nguyễn Quang Ngọc: Ƀơi Việt Nam, anah pơjeh tiu phun ăt lĕ pơjeh Vĩnh Linh. Pơjeh tiu Vĩnh Linh pla ñu mơboh, hiam, lăp djơ̆ hăng bruă pla pơjing phun tiu ƀơi Việt Nam. Dua dong lĕ sa, dua pơjeh hơmâo tŭ yap anun lĕ pơjeh tiu Lộc Ninh, tiu Phú Quốc ăt hơmâo pơđĭ kyar; sa, dua kual ƀơi Gia Lai ăt hơmâo pla hơdôm pơjeh anai hăng pơjeh Phú Quốc pla ăt hiam mơn. Samơ̆, dua pơjeh anun lĕ Lộc Ninh hăng Phú Quốc ăt hơmâo anŏ ngă ƀu klă lơi: anun lĕ ƀu hơmâo hrĕ păl hyu, yua hrĕ anai arăng amra ngă pơjeh. Yua anun, bruă pơđĭ kyar dua pơjeh anai ăt tơnap tap. Hrŏm hăng anun, amăng pla pơjing mơnuih ngă hmua ăt ba glăi pla lu pơjeh phara. Đa hơmâo pơjeh pla ñu hiam samơ̆ ăt ƀu klă lơi. Yua anun, lơm ruah pơjeh aka ƀu hơmâo tŭ yap, arăng lăng aka ƀu ba glăi tŭ yua, ƀing ta anăm pla ôh. Yua hơget kâo lăi mơnuih ƀôn sang kiăng răng kơđiăng nao pơjeh ? Pơjeh anai ta pla amăng đang hmua sui hơdôm hơpluh thun. Bruă pla amra sui 10 thun, 15 thun, 20 thun, đa hơmâo đang pla truh 30 thun. Pơjeh lĕ tơlơi blung a kiăng ƀing ta dưi pơhrui lu hă ƀŭ.

- Lơm blơi pơjeh ƀudah pơdjuai mă, neh met wa kiăng pel ĕp tong ten pơjeh anun hiưm pă ñu, ơ ơi ?

Ơi Nguyễn Quang Ngọc: Bruă ruaih mă klă hloh lĕ ƀing ta ruah hơdôm anih sĭ pơjeh hmư̆ hing. Anai lĕ hơdôm anom bruă pơprong hơmâo đang pla anah ƀing ta thâo krăn tong ten, hơmâo tơlơi pơhing rơđah rơđông. Ƀing ta amra ĕp lăng tơlơi pơhing lăi nao anah pơjeh, pơđok lăng hăng ĕp lăng anah pơjeh anun hiưm pă ñu; lơm pla amra hiưm pă ñu. Tơdah klă hloh, ƀing ta nao tơl đang pla, yua măi telephôn phim rup, ĕp lăng pơjeh anun djơ̆ tong ten tui tơlơi lăi pơthâo mơng ƀing gơñu hă ƀŭ. Dua dong lĕ, hăng hơdôm anah pơjeh, ƀing ta amra blơi sa, dua phun kiăng kơ ĕp lăng akha ñu. Tơdah akha huăi hơget, tơdah akha brŭ ƀă kman ƀing ta amra ƀuh ƀơi hla ñu peñ, kơnĭ, hơmâo anŏ sat pioh glăi sui pơ anăp dong anun lĕ virus ngă peñ hla ƀudah ngă phun tiu ƀu hiam ôh. Ƀing ta kiăng ruah hơdôm pơjeh mơng anih pla ƀing ta thâo krăn, ƀing ta blơi pơjeh glăi pla pơdjuai anah. Ră anai bruă pơdjuai mă ăt amuñ mơn, tơdah ƀing ta ngă tui anun kah mơng thâo pơjeh pla hiam hă ƀŭ.

- Ƀơi anăp kơ bruă anah pơjeh hơmâo sĭ pla anih tui ră anai, ngă hiưm pă kiăng thâo krăn pơjeh hiam hă ƀŭ, ơ ơi ?

Ơi Nguyễn Quang Ngọc: Hăng bruă wai lăng pơjeh, kah hăng tơlơi čang rơmang blung a hơdôm anom bruă wai lăng kơnuk kơna đing nao pel ĕp, krăp lăng kiăng hơdôm anih sĭ pơjeh ngă djơ̆ hơnong pơkă, hăng tơlơi pơkă phrâo lơm sĭ anah pơjeh. Anăm brơi mơnuih ƀôn sang blơi hơdôm pơjeh sĭ raih daih djop anih, lơm hơmâo tơlơi hơget amra ƀu thâo ĕp hlơi tơña hăng rơkâo duh glăi yua răm rai. Yua anun kiăng thâo tong ten hăng hơmâo wai lăng rĭm thun; blung hlâo kơ bruă wai lăng pơjing, dua dong lĕ wai lăng duh jia brơi Kơnuk kơna, anai lĕ hơdôm tơlơi rơkâo amăng wai lăng kơnuk kơna. Tal dua, čang rơmang hơdôm anom bơwih ƀong kiăng hrưn đĭ tơlơi đăo gơnang mơng gơñu, yua phun pla sui thun ƀu djơ̆ lăi ngă hrơi anai ƀudah hrơi pơgi ôh, kiăng lăng nao sui pơ anăp. Tơdah ngă tui hơdôm bruă jao ča čot amra bơdjơ̆ nao pran đăo gơnang mơng anom bơwih ƀong, đang pla anah, sit biă ñu bơdjơ̆ nao mơnuih ngă hmua. Hăng mơnuih ngă hmua, ră anai djop mơta lêng pơƀuh brơi tong ten, tơlơi pơhing hơmâo djop amăng internet, hơdôm anom bruă djru ba ăt lu, ƀơi să hơmâo anom bruă ngă hmua. Lơm kiăng tơlơi hơget, ƀing ta kiăng pơđok hlâo amăng internet, laih anun nao pơ anom bruă ƀơi ƀon lan anun lĕ anom bruă ngă hmua să, hơdôm anom bruă kơsem min kiăng djru brơi mơnuih ngă hmua thâo bruă pla pơjing, pơđĭ kyar bơwih ƀong amăng sang anŏ pô.

- Mơng pơhlôm brơi pơjeh truh bruă pla hăng blơi pơhrui, kiăng pơjing glông pơlir hơbit hiưm pă ñu kiăng mơnuih pla tiu hơđong pran jua tuh pơ alin ngă sui thun, ơ ơi ?

Ơi Nguyễn Quang Ngọc: Kiăng sa gơnong bruă pơđĭ kyar kiăng pơlir hơbit kơplah wah anom bơwih ƀong sĭ mơdrô, ƀing kơhnâo, mơnuih ngă hmua hăng sit biă ñu pơlir hăng gong gai. Kiăng hơget ngă tui anun ? Kiăng mơnuih ngă hmua khin hơtai amăng bơwih ƀong, ƀing gơñu hơmâo djop tơlơi pơhing hăng sit biă ñu anih ba sĭ mơdrô gơnam. Hăng hơdôm anom bruă kơsem min, ƀing gơmơi hơmâo anih črâo brơi boh thâo pla pơjing. Hăng anom bruă sĭ mơdrô, hơmâo djop gơnam blơi pơhrui hăng sit biă ñu ba gơnam mơng mơnuih ngă hmua tơbiă hyu gah rơngiao, wai lăng klă anăn apăn tiu Việt Nam ba tơbiă hyu gah rơngiao. Lơm anun, gong gai amra wai lăng amuñ ƀiă yua ngă rô nao rai anai hơmâo pơhlôm hơđong laih.

- Hai, bơni kơ ih hŏ!