Mơ̆ng bruă ba sĭ gơnam pơ tač rơngiao, hơdôm boh dêh čar juăt blơi gơnam kah hăng Japan, Hàn Quốc, Mi, ƀu kơnong lăng nao anŏ hiam, ƀâo mơnâo jơman đôč ôh, ăt kiăng anŏ hơđong, bơkơnar mơ̆ng rim tal ba sĭ, thâo rơđah rơđông bruă pơkra, hơduah ĕp  ƀuh anih pla, pơkra gơnam. Hơdôm tơlơi anai kiăng bruă pơkra kơphê Dak Lăk pơmin tong ten: kiăng dưi sĭ gơnam hơmâo nua pơmă, kiăng pơđĭ tui anŏ klă ƀơi đam đang hmua mơtăm.

Ƀơi Dak Lăk, hơdôm sang bruă mơdrô glăk tuh pơ alin đĭ kyar kơphê jơman, hmư̆ hing, pok prong anih ba sĭ, laih anun pơtruh hăng mơnuih blơi gơnam mơ̆ng jar kmar. Ơi Lê Đình Tư, Khua kông ti TNHH sa ding kơna Aeroco, brơi thâo:“Ƀing ta hơmâo lu tơlơi gêh găl či đĭ kyar kơphê Robusta mơ̆ng Dak Lăk lăi hơjăn hăng Việt Nam lăi hrŏm. Amăng hơdôm thun rơgao, ƀing ta hơmâo laih pri bơni mơ̆ng jar kmar, jing tơlơi lăp hơdor biă mă. Thun anai ăt khŏm gir hloh dong, kiăng gơyut gơyâo amăng dêh čar ta wơ̆t hăng mơ̆ng čar rơngiao hmư̆ hing hloh kơ kơphê mơ̆ng ƀing ta”.

Kiăng dưi ngă tui hăng tơlơi kiăng mơ̆ng anih mơdrô prong, anŏ hiam mơ̆ng kơphê ƀu kơnong ƀơi bruă ƀing ta hna, uă tơpung, pơkra hiưm pă đôč ôh, ăt kiăng wai lăng kjăp mơ̆ng đang hmua mơtăm. Bruă ruah anah, djuai phun pla, rông phun pla, pĕ boh tơsă, ƀhu hiam leng kơ bơdjơ̆ nao anŏ jơman, ƀâo hiam hăng nua ba sĭ mơ̆ng gơnam.

Anŏ pơblih ayuh hyiăng lơ̆n tơnah hrŏm hăng hơdôm tơlơi či kiăng djơ̆ lăp mơ̆ng anih sĭ mơdrô či blơi ƀơi jar kmar hlăk ngă rai sa tơlơi lông lăng kơ bruă kơphê Việt Nam, laih dơ̆ng pok brơi anăp ngă bruă khom kiăo tui djơ̆ hnơ̆ng mơ̆n: pla pơjing hơdră, pơgang mơtah mơda, pơhrŏ hĭ anŏ ngă dơluh đĭ ayuh asăp carbon amăng adai rơngit pioh pơđĭ kyar hơđong kơjă. Ngă hiư̆m pă pioh pơgang tong ten bruă ngă hmua pla pơjing ăt mơboh djơ̆ rơnoh, anŏ hiam kơ phun pla, hmua đang, laih anun dưi pơkrem rơnoh prăk blơi kmơ̆k, hơbâo pruai laih anun djru hrŏm pơgang hiam anih hơdip jum dar? Či anai lĕ, ƀing ta hmư̆ hrŏm hơdôm tơlơi kah pơpha hăng pơtă pơtăn mơ̆ng Thạc Sĩ Đỗ Văn Chung, mơnuih apăn bruă Sang bruă kơsem min boh thâo ia rơgơi Ngă hmua pla kyâo kual Dap kơdư (WASI), lăi nao hơdôm jơlan gah pla kơphê dưi bong glăi hăng ayuh hyiăng, ba glăi boh tŭ yua.

-Ơ ơi, ră anai, anăp ngă bruă pla kơphê kiăng pơhrŏ rơnoh asăp carbon amăng adai rơngit, jing hĭ tơlơi kiăng ngă tui ječ ameč biă mă ƀơi rŏng lơ̆n tơnah ră anai. Rơkâo kơ ih brơi thâo, bruă mơnuih ngă hmua ba yua thâo pơkrem hơbâo ƀudah kmơ̆k pruai ba glăi anŏ tŭ yua yom pơpă hăng bruă ngă kơphê ƀơi Việt Nam?

-Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Ră anai, ƀing ta hlăk ngă bruă pla kơphê kiăng pơhrŏ ƀiă anŏ dơluh đĭ asăp carbon amăng adai rơngit, kơñ pơgi kiăng anăp ƀu hơmâo ayuh sat carbon ôh, pơtrun rơnoh pơkă jing yerô (mrô 0) ayuh carbon. Anăp či ngă bruă mơ̆ng ƀing ngă bruă sĭ mơdrô hăng tač rơngiao lĕ, hyu blơi kơphê, hăng djop sang bruă pô hna pơkra tơpung kơphê tui anun. Mơnuih ƀôn sang ta kơđiăng, khom pơkrem kmŏk hơbâo pruai hăng djuai hơbâo jrao phân hoá học, hơmâo djru hrŏm lu laih mŏn kơ tơhnal pơkă pơhrŏ ayuh cảbon ƀơi Việt Nam, biă mă ñu gah anom bruă kơphê.

Yua kơ tui hăng lu mơnuih kơhnâo rơgơi lăi, kiăng pơkra rai sa tơn kmŏk hơbâo NPK, sa tơn kmŏk lân hăng lu mơta kmŏk pơkŏn, ngă pơtơbiă rai ayuh sat CO2, hyuh đĭ amăng adai rơngit, ngă huač lu mơta gơnam, anŏ pơjing hơbâo pơkŏn lu biă mă.

-Hnun hă, ră anai, ayuh hyiăng adai hơjan pơblih na nao đôč hăng bruă pla kơphê blang bơnga sa amăng plĕ amăng sa blah đang hin biă mă ƀuh. Pơhrŏ hĭ rơnoh hơbâo pruai, mơnuih ngă hmua ngă hrŏm kiăng pruai kmơ̆k NPK hiư̆m pă, kơ rĭm črăn wai lăng ba đang kơphê?

-Thạc sĩ Đỗ Văn Chung: Kiăng boh kơ boh kơphê tơsă ha wơ̆t mơtam, hlong pĕ ba sa anăp, jing tơnap biă mă. Hlâo tơdơi ăt pĕ pơhrui tui ƀơƀrư̆ mơ̆n, khul tơsă hlâo pĕ hlâo, tơsă tơdơi pĕ tơdơi mơ̆n, giong anun kah ñu tơsă abih mơ̆ng pĕ pơhrui abih sa wơ̆t.

Kơ anŏ jing, tui hơdră NPK akŏ bơyan hơjan, rơnuč bơyan hơjan ƀudah amăng bơyan phang hơmâo ƀing mơnuih rơgơi kơhnâo hăng kông ty pơkra kmơ̆k pruai jŭ yap laih hơdră pơkra ming. Rơnoh ngă jing phun pla, arăng pơkă hnơ̆ng djơ̆ găl rĭm črăn, bơyan adai amăng thun. Bơhmutu, akŏ bơyan hơjan lĕ, črăn phun pla đĭ hiam, tañ prong, bluh lu čơnuh than, anun pruai hơbâo lu ƀiă. Dưi ngă tui hơdră pơpha hơbâo pruai či dưm amăng đang kơphê tui anai 20-10-10 ƀudah 16-16-8, jing đạm hăng lân lu ƀiă, kali aset hloh, samơ̆ khom hơmâo kali soh sit pruai.

Tơlơi mơ̆ ƀing ta kiăng kơđiăng, sit pruai hơbâo khom sem lăng rĭm črăn. Lơ̆m bơyan boh kơphê tha asar hlăk prong, truh ha mơkrah laih amăng đang anun, ƀing ta khom pruai djơ̆ hrơi mông. Hơdôm boh hlăk tơsă tui ăt dưi ƀong kali bơkơnar mơ̆n, kiăng asar kơphê huăi bô. Rơnoh dưm kali anai man ƀrô djop kiăng kơphê dưi tơsă hiam, hơmâo asar amăng lăm kơjăp, lôm asar, yua anun ta huăi bơngơ̆t ôh.

Bruă wai lăng, pruai hơbâo, dưm kmơ̆k djơ̆ hơdră, djơ̆ hrơi blan kiăng asar lôm, lơ̆m anun đạm ta dưm ƀiă đôč hăng kali lĕ lu ƀiă, amra djru ngă kơ phun pla ñu amra kơtang tui, boh asar hloh mơ̆n, boh anet hai ăt asar hloh dưi tơsă bơkơnar.

-Hnun hă, ƀơi anăp kơ anŏ pơblih ayuh hyiăng ră anai jai hrơi kơtang, Sang bruă kơsem min boh thâo ia rơgơi ngă hmua pla kyâo kual Dap Kơdư hơmâo tơlơi pơtă pơtăn hơgĕt mơ̆n kơ bruă dưm kmơ̆k pruai hơbâo đang kơphê mơ̆ng djơ̆ lăp, ơ ơi?

-Thạc sĩ Đỗ Văn Chung:  Neh met wa hăng ƀing gơyut khăp, hơdră pruai kmơ̆k dưm hơbâo mơ̆ng Sang bruă kơsem min boh thâo ia rơgơi ngă hmua pla kyâo kual Dap Kơdư juăt pơtô kơ bruă pla kơphê lĕ, hơmâo pă gưl dưm hơbâo pruai, gưl sa ƀudah tal sa amăng bơyan phang hăng klâo gưl amăng bơyan hơjan. Anai lĕ tơlơi kơsem min găn rơgao lu laih amăng bruă ngă hmua pla kơphê.

Samơ̆, ră anai, yua ayuh hyiăng pơblih kơtang, hơmâo mơ̆n hơdră kơsem min boh thâo hlâo adih, ƀing rơgơi kơhnâo pơpha glăi rơnoh dưm hơbâo pruai lu wơ̆t ƀiă hloh. Pơhrua nao bruă dưm pă wơ̆t sa thun kah hăng hlâo adih, jing năm wơ̆t, tơjuh wơ̆t dơ̆ng sa thun, ƀơi anŏ truh čơpă wơ̆t.

Bruă pơpha anet djơh hăng anai lĕ tŭ yua hloh. Sa lĕ, huăi huač hơbâo pruai soh sel, yua hơjan kor hĭ, ƀudah hyuh đuăi hĭ. Yua phun kơphê ƀu dưi hrip mă lu hơbâo sa wơ̆t pruai lu ôh. Kah pơpha ƀiă pruai lu wơ̆t amra huăi huač kmơ̆k.

Dua lĕ, pơhrua nao lui dua blan kah mơ̆ng pruai nao hơbâo, ƀing ta kah pơpha hĭ ƀiă, ha blan nao pruai ha wơ̆t. Plah rơwang pruai tal hlâo hăng tal tơdơi tañ hloh ha mơkrah. Yua kơ anun, hơbâo pruai tui anun, djop brơi anŏ jing kơ phun kơphê ta. Djru phun akha kơphê, hla hăng boh ăt tañ prong, yua djop anŏ đĭ pran.

Hơdră dưm hơbâo hrup anun kiăng huăi arong pơčram ngă amăng bơyan hơjan, biă mă ñu djuai pơmao anăn Fusarium, pơmao jŭ hăng pơmao hêm juăt ngă sat phun kơphê, boh kơphê ƀơi than.

-Hai, bơni kơ ih hŏ, Thạc sĩ Đỗ Văn Chung hơmâo pioh mông lăi pơthâo hơdôm tơlơi pơhing yom anun!