Ƀơi să Ea Wer, tơring čar Dak Lăk, ayong Trần Văn Hai hlâo adih bơngơ̆t biă mă yua dah lŏn đang ñu jai hrơi krô krañ, khăng khot, phun pla ƀu hiam dong tah. Hơbâo pruai jrao djru phun hiam tañ, samơ̆ ƀu sui ôh. Mơ̆ng tơlơi hrăm amăng hrơi arăng pơtô boh thâo ngă hmua, hyu hơduah ĕp mă pô dong, jing ñu hyu pơƀut djah djâo hla kyâo bơbrŭ hĭ, luk jriu hăng mơnong hơdip amăng lŏn či pơkra hơbâo pruai hơdjă, pruai kơ phun pla. Hăng ayong Hai, tơlơi plih prong hloh ƀu kơnong rơngiă aset ƀiă prăk ôh mơ̆, anun lĕ lŏn đang ñu jai hrơi hiam, hyôk, ia djrưh sui ƀiă, phun pla brô̆ đĭ hiam hloh mơn:“Kâo lăng djơ̆ biă mă. Mông anai ta pruai hơbâo anai lĕ ñu pơkrem ƀiă kơ ta pruai eh rơmô wơ̆t hăng hơbâo pruai hoá học. Yua dah ñu ăt kar kăi hăng eh rơmô mơn, samơ̆ ñu rơgêh ƀiă. Lŏn hmua, phun pla ñu hiam sui hloh. Ha thun ta pruai mă ha wơ̆t đôč, pruai ha wơ̆t hăng hơbâo anai lĕ ta pruai nao đơ set dong hơbâo jrao hoá học, tui anun phun hiam yơh, ƀu kiăng pruai luk puk mơnong anai mơnong adih dong tah”.

Ăt anăp nao mă yua anŏ hơmâo ƀơi đang hmua mơn, ayong Đặng Văn Huy ƀơi să Quảng Phú ruah mă than kyâo krô, hla krô tơdơi kơ ñu trơ̆i, čơkăp than, čuh hĭ amăng kơthung măi kơhul. Asăp apui hơmâo ñu hlong mă jing ia, pioh či puh đuăi arong aroač, hlăt kman. Hơdăng apui tơdơi kơ čuh, ñu ngă hơbâo pruai kơ phun pla dong:“Tơdơi kơ čuh than wan, hla kyâo apui ƀong rơnang, jing dluh đĭ asăp, arăng iâu lĕ carbon, jing mơnong anai ñu puh pơđuăi arong aroač hlăt kman. Lơ̆m anun, asăp ñu đom hĭ kar hăng ia ngom, arăng juăt iâu lĕ hắc ín, ia mơtuir. Mơnong anun ta kuor amăng ia, pioh či pruih kơ phun boh troh, puh pơđuăi arong aroač klă mơn. Lơ̆m ta čuh, kơhul amăng kơthung măi, ñu kơƀah angin, anun yơh pơjing rai hơdăng biochar. Hơdăng biochar anun ta pioh pruai kơ phun pla dong. Prăk rơngiă aset đôč, sa hektar kơ-iăng sa kơthung ƀudah dua kơthung pruih đôč. Ha kơthung djơh hăng anai ta pơkra ñu rơngiă năng ai 6 klăk truh 10 klăk đôč”.

Mơ̆ng hơdôm hơdră ngă hmua, mă yua djah djâo hla kyâo amăng hmua, jing anŏ klă, dưi mă yua, bơ lŏn hmua lĕ kông ngăn, anun yơh jing pơkra, ngă pơhiam brơi ñu sui.

Nai prin tha Phạm Công Trí, mơnuih kơhnăk ngă hiam đang hmua hơđong kjăp, pơsit, bruă pơkra djah ngă hmua, mă yua djah djâo, hla kyâo, mơnong vi sinh anun jing pơƀuh pran jua thâo pơmin mơ̆ng pô ngă hmua hăng ayuh hyiăng mơn, laih dong jing phun atur mơ̆ng bruă ngă hmua pơdar nao rai, mă yua glăi djah pioh či ngă hmua, pơjing glăi phun pla. Hăng bruă čuh than, hla kyâo amăng kơthung, amăng kơƀôn prong hơđong angin, ơi Trí pơtă kiăng ngă djơ̆, hŭi dluh đĭ mơnong ngă hơƀak jrak kơ ayuh hyiăng:“Ta čuh khŏm wai lăng klă, hnun kah mơ̆ng dưi puh đuăi arong aroač, hlăt kman, ngă hơdư̆ ƀiă djuai arong, hlăt kman čeh mơboh, ƀudah pơmao măt čăt đĭ. Yua hnun, ñu dưi pơgang phun pla, ăt huăi ngă sat kơ ană mơnuih ta. Khă hnun, ƀing ta khŏm kơđiăng mă yua lăp djơ̆, hŭi ngă sat kơ ayuh hyiăng ƀudah pơđoh đĭ asăp hơƀak. Bruă pơkra djah djâo ƀơi anih, ƀudah pơkra djah mơ̆ng đang hmua hăng vi sinh jing tơlơi gơgrong bruă, tơlơi thâo pơmin mơ̆ng bruă ngă hmua hơdjă. Anai jing sa amăng hơdôm hơnong pơkă ngă hmua mă yua glăi djah mơ̆ng đang hmua, pơjing glăi phun pla, hăng anih anom jum dar ră anai”.

Hơdôm tơlơi pơplih mơ̆ng sang anŏ ngă hmua lăp djơ̆ hăng jơlan gah đĭ kyar ngă hmua hơdjă, mă yua glăi djah amăng đang hmua pơjing glăi phun pla, pơhrŏ ƀiă hơƀak jrak mơ̆ng tơring čar Dak Lăk. Anai jing anŏ yom biă mă đah mơ̆ng pơjing kual ngă hmua djơ̆ hăng tơlơi kiăng mơ̆ng anih sĭ mơdrô.

Kmơk djah djâo yôm phăn biă mă amăng bruă ngă lŏn hiam hăng dưi bong glăi ia amăng lŏn, ngă hiam amăng lŏn. Hăng hơdôm đang pla kơphê ƀơi Dak Lak, mơng hlâo yơh mơnuih ngă hmua juăt yua rơk, phun rơtă hăng djah djâo amăng đang hmua jing bruă ngă sit nik, pơkrem prăk kak, pơgôp plai ƀiă ngă khur lŏn hăng anăp nao ngă hmua hơđong kjăp. Kiăng hluh rơđah dong kơ bruă dưm rơk tok, djah djâo ngă hiam brơi lŏn, pô mă tơlơi pơhing hơmâo mông bơră ruai hăng mơnuih rơgơi ngă hmua Mai Văn Thông kơ boh tơhnal anai, rơkâo kơ ơi pang, yă dôn hăng gơyut čơkă hmư̆ hrŏm.

   - Ơ ơi, djah djâo amra pơhlôm brơi hiưm hơpă kiăng ngă lŏn hiam, ngă lŏn kjăp hăng dưi bong glăi ia, pơhlôm brơi ia iom hiam brơi bruă ngă hmua?

Ơi Mai Văn Thông: Djah djâo jing gơnam yôm phăn biă mă hăng bruă ngă đang hmua. Amăng lŏn, djah djâo amra găn rơgao dua wŏt kiăng kơ ngă lik anun lĕ ngă djah pơsăn hăng ngă bơbrŭ hĭ djah djâo. Lơm djah ñu pơsăn hĭ amra ngă tơbiă ia ngă hiam phun pla; bơ lơm ngă bơbrŭ amra jing lŏn, pơjing rai anŏ phara, amăng anun hơmâo hơdôm ia iôm yôm anun lĕ axit Humic.

Djah bơbrŭ amra hrĭp mă, bong glăi anŏ hiam hăng ngă tơbiă tui ƀơƀrư̆ kiăng phun pla hrĭp mă. Yua anun, djah djâo pơgôp ngă hiam tui lŏn, dưi bong glăi ia amăng lŏn, bong glăi anŏ hiam hăng ngă lŏn ñu amuñ ƀiă. Kiăng lŏn pơlir nao rai klă ăt kiăng ngă gêh gal brơi hyuh rô nao rai, kiăng akha hiam, ngă phun pla bluh đĭ mơtah mơda.

- Kiăng pơhrua brơi kmơk djah djâo, ngă brơi lŏn ñu hiam mơ̆ ƀu kiăng rơngiă lu prăk kak blơi kmơk hữu cơ, mơnuih pla kơphê kiăng mă yua hơdôm djah djâo hơget amăng hmua, ơ ơi?

Ơi Mai Văn Thông: Ta kiăng pơhrua brơi kmơk hữu cơ brơi kơ lŏn hmua, samơ̆ sa amăng hơdôm bruă ngă kiăng pơkrem ƀiă hăng amuñ ngă hloh anun lĕ brơi rơk čăt tui hluai amăng đang kơphê. Anăm pruih jrao rơk ƀudah blơi gơnam mơng pơkŏn kiăng pruai brơi, neh met wa kiăng brơi rơk čăt tui hluai, tơdơi anun ta jah hĭ hăng brơi djah pơging brơi kơ lŏn, pơhrua brơi gơnam hơdjă brơi kơ lŏn hmua.

Tơdah wai lăng klă, rơk amăng hmua amra pơhlôm huăi ngă kloh hĭ lŏn amăng bơyan hơjan hlim, bong glăi ia amăng bơyan không phang, laih dong bong glăi gơnam hơdjă hăng ngă hiam brơi lŏn hmua. Gơnam pơging anai amra ngă gêh gal brơi lu hlô amăng lŏn čeh čar, pơmut hrŏm hăng akha kiăng ngă tơbiă ia hiam brơi kơ phun pla.

Bruă pơhlôm brơi gơnam pơging sui hrơi ăt pơgôp ngă pơplih sa, dua mơta anŏ amăng lŏn, amăng anun hơmâo pH, tui hluai bruă pla pơjing. Lơm lŏn hơmâo anŏ gêh gal lăp djơ̆, phun pla ăt amra amuñ hrĭp mă ia hiam. Hrŏm hăng anun, wai lăng gơnam pơging lăp djơ̆ ăt pơgôp ngă plai ƀiă ƀuh hlăt mŏt pơčrăm.

Kơ bruă kiăng ngă, lơm rơk bluh đĭ glông giăm 60 cm, neh met wa amra jah hĭ tơdŭ, pioh glăi phun ñu giăm 10 cm. Rơk tơdơi kơ jah dưm glăi ƀơi rŏng lŏn kiăng brŭ tui ƀơƀrư̆, pơhrua gơnam hơdjă hăng ngă gơnam pơging brơi lŏn hmua.

- Amăng đang pla kơphê ƀơi Dak Lak juăt ƀuh hơdôm djuai rơl phara anun lĕ phun rui añăm hat hăng phun djuai rơtă. Hơdôm djuai phun ania amra pơhlôm brơi hiưm pă kơ gơnam ngă hơdjă, ngă hiam lŏn hăng wai pơgang brơi phun pla?

Ơi Mai Văn Thông: Hơdôm phun djuai rơtă hơmâo anŏ gal yua kơ dưi pơmut hrŏm hăng gơnam hơdip amăng lŏn kiăng kơ pơhlôm brơi đạm mơng kơdư, pơgôp pơhrui lu đạm brơi kơ lŏn hăng phun pla.

Hăng phun rui añăm hat, anai ăt lĕ djuai rơk amra ngă yua, ƀing ta amra jah hăng pơhrua brơi kmơk djah brơi kơ lŏn. Phun ñu čăm, tañ glông, amra ba glăi djah djâo lu biă mă hăng gêh gal amăng bruă wai lăng tơdơi hơmâo krăo lăng kjăp. Lơm jah rơk hăng dưm djah djâo ƀơi rŏng lŏn, neh met wa dưi tŭ mă djah djâo hơmâo amăng hmua kiăng ngă gơnam pơging lŏn hmua, pơgôp hơmâo lu kmơk hơdjă hăng wai pơgang brơi lŏn hmua.

Yua anun, ƀing gơmơi pơtă brơi neh met wa đing nao kơ bruă pơhlôm brơi rơk tok pơging brơi lŏn lăp djơ̆ amăng đang kơphê, amăng anun hơmâo phun rui añăm hat, anăm jah rơk agaih đơi ôh. Samơ̆ wai lăng brơi rơk čăt lăp djơ̆, anăm brơi rơk sua mă abih ia, kmơk hăng pơging hĭ phun kơphê.

- Ơ ơi, mơnuih pla kơphê kiăng pơplih bruă wai lăng lŏn hiưm pă kiăng tŏ tui tŭ yua amăng bruă pla pơjing, hăng huăi ngă sat lŏn hmua?

Ơi Mai Văn Thông: Kiăng kơ ba glăi tŭ yua amăng ngă hmua hăng pơhlôm brơi bruă pla pơjing sui thun, hơđong kjăp, neh met wa kiăng đing nao sa, dua tơlơi tui anai.

Tal sa, kiăng pơhlôm brơi gơnam pơging lŏn hmua. Anai lĕ bruă yôm phăn kiăng pơgăn hŭi ngă bơdjơ̆ sat mơng hơjan hăng pơ-iă ƀơi rŏng lŏn, huăi ngă tơloh đuăi lŏn hăng bong glăi ia.

Tal dua, amăng pruih jrao rơk kiăng ngă pơagaih đang hmua. Bruă mă yua jrao rơk ƀu djơ̆ kơnong ngă pơdjai hĭ phun kyâo jum dar đôč ôh ăt ngă bơdjơ̆ sat nao phun pla hăng lŏn mơnai tơdah mă yua ƀu lăp djơ̆.

Tal tlâo, kiăng pruai kmơi gap ƀrô, lăp djơ̆, ngă tui tơlơi pơkă “5 djơ̆” amăng bruă pruai kmơk; laih dong anăm yua lu đơi ia jrao pruih pơgang phun pla. Neh met wa kiăng răng kơđiăng amăng bruă pơluk lu djuai ia jrao kiăng pruih brơi phun pla lơm aka ƀu thâo tong ten, yua tơlơi anai amra ngă sat hăng bơdjơ̆ bruă phun pla.

Sa tơlơi dong kiăng răng kơđiăng anun lĕ bruă pla glăi kơphê, anăm ba măi mok kơtrâ̆o mut amăng đang hmua tơdah ƀu kiăng đơi ôh, yua amra ngă lŏn čơtăng, ƀu dưi pơlir nao rai. Bruă klơi luh pla ăt kiăng lăp djơ̆ hăng lŏn mơnai, lŏn ngă hmua hăng bruă pơđoh đuăi ia, anăm klơi luh dơlăm ngă pơkŏng ia lơm hơjan prong. Tơdah ngă tui klă hơdôm bruă anai, neh met wa amra ƀơƀrư̆ ngă lŏn hiam tui, djru ngă phun pla bluh đĭ hiam, ba glăi tŭ yua amăng ngă hmua hăng anăp nao pơđĭ kyar kơphê hơđong kjăp sui pơ anăp.

- Hai bơni kơ ih hơmâo pioh mông bơră ruai hăng ƀing gơmơi!