VOV4.Jarai -  Thun anai, ƀơi anăp tơlơi klin ruă Covid-19 ngă glêh tơnap ƀơi Dăp Kơdư, khă tơlơi hăng bôh nik, abih bang khua mua khul grŭp hăng gong gai hơdôm bôh tơring čar Dăp Kơdư kơsem min pơphun bruă mă hơdor glăi 52 thun Hrơi rơngiă Khua mir sir Hồ Chí Minh djơ̆ rơ-oa, đing nao hơdră lăng nao rai mơng ataih. Bruă pơphun hơdôm bruă mă khom pơhlôm djơ̆ tơpă hơdôm bruă pơgang, pơgăn klin Covid-19 mơng anom bruă, plơi pla. Khă tui anun, mơnuih ƀôn sang djop djuai ania Dăp Kơdư anăp nao na nao kơ Wa hăng pran juă tơpă sit kơ pran jua prong prin mơng Ñu pioh kơ mơnuih Dăp Kơdư:

Yă H Dung Du (tơkeng 1960) dŏ ƀơi ƀuôn Yukla 1, să Đăk Liêng, tơring glông Lăk, tơring čar Daklak hok mơ-ak biă mă hăng pơ-ư ang yua kơ hlâo anun hơmâo arăng pơkiăo nao hrăm hră pơ kual kơdư. Yă H Dung brơi tuai, thun 1972, glăk rơnuk blah wang kơtang, ñu hăng sa, dua čô mơnuih amăng ƀuôn hơmâo arăng pơkiăo nao pơ kual kơdư hrăm hră ƀơi Sang hră pơtô brơi ƀing čơđai kual Dơnung mrô 3 ƀơi tơring čar Bắc Thái (ră anai lĕ Thái Nguyên). Anai ăt lĕ ƀing čơđai hrăm hră kual Dơnung rơnuč nao pơ kual kơdư hrăm hră hlâo kơ hrơi kual dơnung pơklaih rơngai. Tơdơi kơ rơbêh 3 blan hrăm hră pơ kual kơdư, truh blan 9 thun 1975, dêh čar ta rơngai, ñu pơwŏt glăi pơ plơi pla hăng tŏ tui hrăm pơ sang hră kơnuk kơna čem rông ba tơring čar Daklak (anai lĕ sang hră pơtô hrăm rĭse tơring čar Daklak).

Yă H Dung Du dô̆ ƀơi anăp gah hnuă hăng ƀing gŏp ñu hrăm sa bôh anih ƀơi Sang hră pơtô čơđai kual Dơnung mrô 3, thun 1972

Amăng thun blan nao hrăm pơ kual kơdư, mah tơlơi hơdip tơnap tap yua kual kơdư phrâo pơjing hăng glăk wai pơgang hơdôm tơlơi dưi tơdơi kơ rơngai, laih dong djru brơi klă hloh kơ bruă blah wang ƀơi kual Dơnung, samơ̆ pran khăp hăng tơlơi gum pơgôp mơng ling tơhan hăng mơnuih ƀon sang ngă kơ ƀing čơđai hrăm hră mơng kual dơnung ăt bă blai tơlơi khăp ƀu-eng. Biă mă ñu, amăng thun blan hrăm hră, ñu hơmâo arăng bơră ruai lu tơlơi hiam klă kơ Wa Hồ hăng hơdôm tơlơi pơsur khăp kơ lŏn ia hăng mơnuih ƀon sang. Ƀing nai pơtô lêng kơ pơtă pơtăn ƀing čơđai sang hră mut hrŏm, khăp pap hăng gum djru tơdruă kar hăng tơlơi pơtô mơng wa Hô:

“Mah aka ƀu bưp wa Hồ samơ̆ pran khăp mơng wa brơi kơ ƀing čơđai hrăm hră mơng kual Dơnung lơ̆m nao hrăm pơ kual kơdư yôm phăn biă mă. Anai lĕ pran khăp ƀu-eng, pơlir hơbit  djop djuai anai. Abih bang ƀing čơđai djop djuai anai kual Dơnung lơ̆m nao hrăm hơmâo arăng pơtô brơi klă hloh kiăng tơdơi anai dưi glăi mă bruă amăng plơi pla. Mơng anun ƀing čơđai kual Dơnung hok mơ-ak hăng hur har pran jua biă mă”.

Yă H Dung Du pơwot glăi čuă Hà Nội thun 1982 

Wa Hồ ƀuh na nao rim hrơi amăng djop tơlơi lăng juăt hăng mơnuih Dăp Kơdư, anun lĕ đang hmua, anun lĕ rim bơbung sang. Yă Khuen, 79 thun dô̆ ƀơi ƀuôn Tơlơ, să Ea Na, tơring glông Krông Ana, tơring čar Daklak hơdor na nao kơ gru rŭp jep kơ su, sang dlông anih Wa Hồ dô̆, nao hrom hăng tơlơi hơdip hăng bruă mă mơng Wa Hồ, dưi mưn ƀuh tơlơi ƀu pơ-ư pơ-ang, ƀu pơhrôp mơ̆ lăng ăt kơdrưh mơn mơng sa čô khua git gai, pran jua ƀing ta hlơi hlơi leng kơ hơdor kơ pran jua Wa hăng pran jua kiăng khăp, yua kơ ƀu drưp drap ôh. Yă Khuen lăi pơthâo:

 “Kâo hơdor kơ pran jua mơng Wa Hồ. Hơdôm bruă Wa mă hmâo ngă brơi laih kơ djuai ania, lŏn ia. Mơng rơnuk blah ngă truh kơ hrơi lŏn ia tlaih rơngai, rơnuk rơnua Wa gum hrom hăng lŏn ia abih ha rơnuk mơng pô. Amăng tal Tết tlaih rơngai thun anun, ƀing gơmơi ăt dô̆ čơđai đôč, rŭp Wa Hồ bă blai kơ tơlơi kiăng khăp. Abih bang neh wa leng kơ hơning tui, djă pioh pran jua Wa Hồ lu biă”.

Hrŏm hăng mơnuih ƀon sang djop kual amăng dêh čar ta čơkă hrơi pioh hơdor rơngai lŏn ia, amăng hơdôm hrơi anai, neh met wa djuai ania Bahnar amăng djop plơi pla ala ƀon ƀơi tơring čar Gialai ha wŏt dong pioh hrơi mông hơdor kơ wa Hô, mơnuih djru ba glăi tơlơi rơngai kơ lŏn ia Việt Nam. Ayong Kpui Hgom, djuai anai Bahnar, plơi Thong B, să Ia Hrú, tơring glông Čư̆ Pưh, tơring čar Gialai brơi thâo:

“Ƀing gơmơi dŏ dŏ hlăk ai, aka ƀuh thâo krăn wa Hô kar hăng rơnuk anong wa, ơi yă đưm hlâo adih. Lơ̆m dŏ anet, ƀing gơmơi thâo wa mơng hơdôm rup phĭn, tơdơi anai truh prong ƀiă thâo wa Hô mơng hơdôm phĭm arăng pơdah, hăng mơng hơdôm phĭm anun ngă kơ ƀing gơmơi thâo lu dong kơ wa Hô. Ƀing gơmơi lĕ hlăk ai, samơ̆ khăp biă mă kơ wa, yua wa Hô lĕ mơnuih tuh rơyuh pran jua kiăng kơ ba glăi tơlơi rơnuk rơnua ră anai. Truh ră anai tơlơi hơdip trơi pơđao yâo mơ-ak laih, hlơi hlơi lêng kơ hơdip hiam klă anai lĕ yua kơ wa Hô. Ƀu djơ̆ kơnong kâo đôč ôh mơ neh met wa djuai ania Bahnar khăp kơ wa biă mă”.

Ƀon Sa Pa, să Thuận An, tơring glông Dăk Mil, tơring čar Daknông hmâo rơbêh kơ 90% mrô neh wa djuai ania Bơnông dô̆ hơdip mơda. Hơdôm thun rơgao, gơnang kơ hmâo Ping gah hăng Kơnuk kơna lăng ba tuh pơplai pơdŏng glông hrĕ apui lơtrik, jơlan nao rai, sang hră, sang ia jrao anun tơlơi hơdip neh wa jai hrơi jai pơplih phrâo. Ơi Y B’Linh Ding ƀơi Ƀon Sa Pa, să Thuận An, tơring glông Dăk Mil brơi thâo:

 “Neh wa plơi pla djă pioh pran jua Wa Hồ lom hmâo mă glăi tơlơi rơngai, tơlơi dưi pô kơ djuai ania. Gơnang kơ Ping gah hăng Kơnuk kơna lăng ba tuh pơplai glông hrĕ apui lơtrik, jơlan nao rai, sang hră, sang ia jrao anun tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang jai hrơi jai pơplih phrâo. Ană bă dưi hrăm amăng hơdôm bôh sang hră klă hiam. Neh wa duăm ruă nao pơ̆ sang ia jrao să, sang ia jrao prong pioh pơjrao dưi hmâo Kơnuk kơna djru hră pơgang gah ia jrao. Jơlan nao rai tuh ƀê tông tơl hơdôm bôh plơi pla djru neh wa nao rai gêh gal. Lu plơi pla jai hrơi jai pơplih phrâo, bơwih ƀong pơđĭ kyar, tơlơi hơdip pran jua mơnuih ƀôn sang dưi pơđĭ tui”.

Nao pơ tơring čar Kontum, mut nao plơi pla pơpă tŭ mơn, mơnuih djuai anai Sêđăng, Bahnar, Giẻ - Triêng, Jarai, B’râu, Rơ Măm…lêng kơ ƀuh hlă hla kơ hăng tol rup wa Hô hơmâo amăng sang ƀơi hơdôm anih tong krah pioh pơpŭ wa amăng sang drông plơi. Rup rap anun ăt juăt ƀuh lơ̆m nao čuă djop sang anŏ amăng plơi pla. Hăng mơnuih djop djuai ƀiă amăng tơring čar Kontum, Ping gah, wa Hô lĕ mơnuih ba glăi hơdôm tơlơi hiam klă hloh brơi kơ mơnuih ƀon sang. Lơ̆m lŏn ia ta ayăt sua mă, pơčlah mơnuih mơnam yua kơ blah wang, Ping gah, wa Hô hơmâo iâu pơthưr abih bang mơnuih tơgŭ blah ngă ba glăi tơlơi rơnuk rơnua kơ lŏn ia. Lơ̆m lŏn ia rơnuk rơnua, Ping gah, wah Hô ăt đing nao djru brơi tơlơi hơdip kơ mơnuih ƀon sang. Apui lơtrik, jơlan glông, sang hră, sang ia jrao ră anai hơmâo man pơkra, dưm truă tơl kual ataih, asuek, kual tơnap tap hloh. Yua anun yơh, mơnuih ƀon sang djop djuai anai ƀiă ƀơi tơring čar Kontum lêng kơ ha pran, sa jua tui Ping gah, tui wa Hô. Tơkeng amăng rơnuk lŏn ia rơnga, ayong A Đi, sa čô mơnuih djuai ania Sêđăng ră anai 39 thun, ñu ngă Kơ-iăng Khua apăn bruă Ping gah să Đăk Tờ Re, tơring glông Kon Rẫy brơi thâo, dưi hrăm hră truh anih, hơmâo Ping gah djru brơi ñu kah mơng rơgơi thâo bruă kar ră anai hăng lêng kơ pơpŭ bơni kơ tơlơi anai. Ayong A Đi ăt đăo gơnang tui tơlơi git gai mơng Ping gah, Kơnuk kơna pơ anăp anai ƀing ta amra pơgang hĭ klin Covid-19:

“Mơng hrơi pơklaih rơngai lŏn ia, yua kơ hơmâo Ping gah, wa Hô, ră anai abih bang mơnuih mơng hlăk ai čơđai anet truh pơ tha rơma hlơi hlơi lêng kơ thâo gum pơgôp, lêng kơ khăp pap tơdruă, khăp kơ plơi pla, lŏn ia ta, gir run bơwih ƀong huă pơđĭ kyar tơlơi bơwih ƀong huă amăng sang anŏ, tơlơi hơdip kơ neh met wa glăk jai hrơi trơi pơđao, yâo mơ-ak. Ñu pô amra pơtrut pơsur neh met wa tŏ tui na nao pran gir run amăng bơwih ƀong huă, pơtrut  pơđĭ kyar bơwih ƀong amăng sang anŏ, anăm brơi neh met wa bưp tơnap tap, rin rơpa. Rĭm sang anŏ, rĭm boh sang kiăng kơ đing nao črâo brơi ană bă  gir kơtir hrăm hră kiăng kơ thâo rơgơi, thâo mă yua tơlơi thâo thăi, tơlơi hiam klă djru brơi ƀing gơñu pô, sang anŏ hăng mơnuih mơnam. Kâo đăo gơnang tui tơlơi git gai mơng Ping gah, hăng gru grua thâo gum pơgôp mơng mơnuih ƀon sang amăng đơ đam dêh čar hăng tač rơngiao, pơgi kơdih anai, klin Covid-19 amra tañ pơgang hĭ”.  

Siu H’ Prăk – Siu Đoan: Pô pơblang