Quảng Đức lĕ sa amăng hơdôm anih dŏ sô hơđăp ƀơi kual pơ bah ia krông Cái, akŏ pơjing mơng rơnuk čong jơnah jah glai, nao pơdong plơi pla pơ kual lŏn Phú Yên rơnuč thun tal 16, akŏ tal 17, pơlir hăng bruă pơphun nao dŏ pơ kual lŏn phrâo mơng Phù Nghĩa Hầu Lương Văn Chánh.

Ƀơi kual Quảng Đức, ia krông Cai pơčlah jing dua ară: ară ia krông phun rô nao pơ kual Ngŏ kơdư, laih anun rô trun pơ kual tong wing Xuân Đài; sa ară pơkŏn dong rô nao pơ kual Dơnung, mă anăn ia krông Hà Yến, rô trun pơ dơnao Ô Loan. Plơi pla pơdong ƀơi tơkai čư̆ A Man, anăp nao tlâo ară ia krông tơkuh nao rai-sa anih mơ̆ ƀing kơsem min iâu lĕ anih tơkuh nao rai “ia hăng cư̆”

Anih dŏ anun ngă gêh gal kiăng mơnuih ƀôn sang nao pơdong plơi pla, sĭ mlia hăng pơjing rai hơdôm bruă pơkra gơnam. Amăng anun hơmâo hơngah mrai hăng pơkra gô̆ lŏn. Truh ră anai, tơlơi kơđŏm glăi bruă pơkra gơnam đưm hlâo ăt dŏ pơƀuh amăng hơdôm boh sang anŏ hlâo adih hơmâo pô sang pơkra gô̆ lŏn. Sa čô mơnuih ƀôn sang ƀơi Quảng Đức brơi thâo: “Hlâo adih amăng plơi anai lêng kơ pơkra gô̆ lŏn soh yơh. Đa čeh, bung bai, ƀuông…lu biă mă. Ƀing ayong amai adơi, kơnung djuai amăng plơi pla lêng kơ pơkra gô̆ lŏn soh.”

Tui ƀing kơsem min gru grua hăng klơi ĕp gơnam sô hơđăp, bruă pơkra gô̆ lŏn Quảng Đức hơmâo mơng rơnuk thun tal XVII truh ako thun tal XX. Mơng bruă pơkra gơnam ƀơi ƀon lan, gô̆ lŏn hơmâo ba hyu sĭ ƀơi kual Tong krah, kual Trường Sơn-Dap kơdư hăng hơdôm kual pơkŏn dong. Sa, dua gơnam ăt hơmâo ĕp ƀuh amăng hơdôm boh song nan trăm amăng ia, pơgôp ngă pơƀuh brơi bruă sĭ mlia gô̆ lŏn ter hang ia krông Cái.

Samơ̆ hăng ƀing mơnuih kơsem min, rơnoh yôm mơng Quảng Đức ăt dong ƀơi hơdôm anŏ dŏ glăi mơng sa boh plơi pla pơkra gơnam sô hơđăp. Mơnuih kơsem min gru grua sô hơđăp Nguyễn Danh Hạnh brơi thâo: “Nao ĕp lăng ƀơi plơi Quảng Đức ƀing gơmơi ƀuh tui anai, dŏ lu kru dŏ glăi mơng bruă pơkra gô̆ lŏn đưm hlâo adih. Sit biă ñu, ƀơi tơkai čư̆ ƀuh lu anih arăng juai đuăi gơnam pơkra. Hơdôm thun hlâo adih, giăm hăng anai mơng 10-15 thun, lơm ĕp lăng ƀơi plơi Quảng Đức, ƀing gơmơi ăt ƀuh sa, dua kru hơđăp kơ bruă gơnam dưm čuh gô̆ lŏn rŏng kroa. Anai lĕ hơdôm gơnam dưm čuh gô̆ lŏn sui mơng đưm đă ră hlâo”.

Hơdôm anih arăng juai lui gơnam pơkra, hơdôm gơnam čuh gô̆ lŏn hăng hơdôm gô̆ lŏn pơčeh dor glăi amăng lŏn jing tơlơi yôm pioh glăi. Mơng anun, ƀing kơsem min amra ĕp pơƀut thun blan pơkra rai, pơđĭ kyar hăng pơplih mơng bruă pơkra gơnam tam hăng mơnuih ƀôn sang kual pơ bah ia krông Cái. Amăng jơnum kơ boh thâo “Djă pioh hăng tŏ tui anŏ yôm gru grua gô̆ lŏn Quảng Đức” yua Sang djă pioh gơnam sô hơđăp Phú Yên hăng Khul wai lăng amăng rơ-ưng Phú Yên pơphun, ƀing mơnuih wai lăng, ƀing kơhnâo kơhnăk hăng nai pơtô sang hră gưl prong tŏ tui ngă rơđah hơdôm anŏ yôm gru grua sô hơđăp hăng gơnam rŭ klơi sô hơđăp mơng plơi pơkra gô̆ lŏn.

Nai tha prin, tha prin tha Nguyễn Văn Kim, kơ-iăng Khua khul gru grua sô hơđăp dêh čar, brơi thâo tơlơi yôm hloh mơng gô̆ lŏn Quảng Đức dŏ ƀơi bruă pơlir kơplah wah gơnam yua amăng plơi pla hăng tơlơi pơčeh mơng ƀing pơkra gơnam. “Anŏ phara mơng gô̆ lŏn anai lĕ hơdôm anŏ yôm ba glăi mơng kual lŏn, pran thâo pơčeh phrâo, pơlir kjăp hăng rơnuk pơphun nao dŏ pơ kual Dơnung mơng ơi pơtao Nguyễn. Sit biă ñu lĕ bruă mă yua gơnam pơkra mơng ƀon lan, mơng rŏng lŏn, mơng ia rơsĭ, mơng apui hăng mơng angĭ, hrŏm hăng tơlơi pơčeh phrâo mơng ană mơnuih kiăng pơkra rai gô̆ lŏn. Bruă mă yua hơđuh amreng kiăng pơkra rai gô̆ lŏn, ngă kơ gơnam pơkra rai hiam phara. Anai lĕ sa amăng hơdôm anŏ yôm phara mơng gô̆ lŏn Quảng Đức.”

Amăng hơdôm tơlơi pơƀuh brơi gô̆ lŏn Quảng Đức, gơnam pioh pơluk hơmâo hơđuh ƀreng hơmâo ƀing kơhnâo đing nao biă mă. Anai lĕ sa tơlơi pơlir hăng boh thâo pơkra hăng gơnam pioh pơkra amăng ƀon lan, pơgôp ba glăi gơnam phara mơng hơdôm gô̆ lŏn anai amăng kơsem min gô̆ lŏn ƀơi Việt Nam. Kơ-iăng nai tha pri, nai prin tha Đặng Văn Thắng, Khua khul klơi rŭ gơnam sô hơđăp, sang hră gưl prong Khoa học Xã hội hăng Nhân Văn ƀôn prong Hồ Chí Minh brơi thâo, kiăng tŏ tui kơsem min kual pơkra gô̆ lŏn kah dưi pơsit brơi thun blan, bruă pơkra hăng ĕp gơnam pioh pơkra rai. “Blung hlâo kiăng ĕp lăng, klơi rŭ đĭ gơnam ƀơi hơdôm anih pơkra gô̆ lŏn kiăng pơsit brơi thun blan. Dua dong lĕ hăng boh thâo phrâo pơčrng lăng tơpung pơkra mă mơng hơđuh ƀreng hơmâo pơkra rai hiưm pă, lŏn mơng hơpă, kiăng tơdơi dưi djru brơi mơnuih ƀôn sang ĕp glăi lŏn yua anun hăng djru hơkrŭ glăi bruă pơkra gơnam”.  

Bruă pơkra gô̆ lŏn Quảng Đức ră anai ƀu dŏ kar hăng đưm hlâo dong tah. Sa, dua bruă pơkra rơngiă hĭ laih, anih čuh pơkra dŏ kơnong kru đôč, hơdôm gơnam dŏ glăi hơmâo djă pioh amăng anih răk pioh gơnam sô hơđăp, anih pơtum pơƀut glăi hăng dŏ glăi amăng tơlơi hơdor glăi mơng mơnuih ƀôn sang. Samơ̆ mơng hơdôm anŏ dŏ glăi, bruă djă pioh hăng pơđĭ kyar glăk hơmâo pok rai. Amăng akŏ bruă pơjing kual lŏn yôm Phú Yên anăp nao mă anăn kual lŏn yôm rŏng lŏn tơnah UNESCO, gô̆ lŏn Quảng Đức hơmâo ƀing kơhnâo ba pơmut amăng anih djă pioh gru grua.

Mơng lŏn, apui hăng tơngan mơnuih pơkra, gô̆ lŏn Quảng Đức jing ha bơnah amăng tơlơi hơdor glăi mơng mơnuih ƀôn sang ter hang ia krông Cái. hơdôm tơlơi pioh glăi hrơi anai ƀu djơ̆ kơnong lĕ tơlơi bơră ruai lăi nao bruă pơkra gơnam sui mơng đưm hlâo đôč ôh mơ̆ ăt jing ha bơnah gru grua mơng kual lŏn Phú Yên sô hơđăp-Hơdôm anŏ yôm hơmâo ĕp glăi, djă pioh hăng pơjao glăi rơnuk tơdơi dong./.