VOV4.Jarai-Lu plơi pla ala ƀôn amăng kual Dap Kơdư, biă mă ñu kual ataih, tơlơi pơdŏ rơkơi mơ̆ng muai bơnai mơ̆ng anet hăng dŏ ană anong rông ană wa ăt dŏ đôč amăng tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang. Tơlơi anai ƀu kơnong ngă sat kơ djuai tơlơi hơdip mơda đôč ôh, tơlơi bơwih ƀong huă laih anun bơbeč djơ̆ lu mơta bruă mă amăng tơlơi dŏ dong ƀong huă, pơjeh djuai drah kơtăk kơnung djuai ană mơnuih.

 Cơđai phrâo brô̆ prong aka ƀu thâo phe pho ôh, amĭ ama brơi pơdŏ rơkơi bơnai, hơmâo ană bă khen, pơ-ai buai; Ană  anong, ană wa pơdŏ nao rai amăng sa drah kơtăk sa yă đôč, ăt tơkeng rai ană bă ƀu hlom bom ôh, kmlô tơngil, rơwen rơwo ƀu klă drơi jăn. Ƀơi anăp kơ tơlơi anai, lơ 14/4/2015, Khua dêh čar kĭ hră pơtrun mrô 498/QĐ-TTg pơsit kơčăo bruă anăn "Pơhrŏ tơlơi pơdŏ rơkơi mơ̆ng muai bơnai mơ̆ng anet, dŏ ană anong rông ană wa amăng kual mơnuih djuai ƀiă mơ̆ng thun 2015-2025"” Rơgao 7 thun laih, samơ̆ boh tŭ yua mơ̆ng kơčăo bruă anai aka ƀu lu ôh.

Đah kơmơi hlăk buh ao uai, ƀŭ akă kôl hơdai đĭ pơkơčong, drơi jăn ñu rơwang rơweh dŏ sur gai djuh čuh apui. Ƀơi rong ñu hlăk ƀă ană anet; sa ƀĕ tơngan dơ̆ng yut ajao. Amăng ajao hơmâo dơ̆ng sa čô ană muai phrâo 3 thun dŏ hia tơl k-uă amăng tơngia. Dua čô ană muai dơ̆ng dŏ ber ƀơi añuai, kiao tơ̆i lang ƀơi atur sang. Sang gơñu pơdong hăng kyâo, hnăl lăng hluh djop anih, tơdah mlăm đĭ gah ngŏ ƀơi bơbung sang ƀuh pơtŭ, yang hrơi lăng trun gah yŭ krum ƀuh eh un asâo biă mơ̆n sang gơñu.

Lơ̆m gơmơi nao, pơhiăp hrom pô đah kơmơi anun pơhiăp drơ̆ng glăi, ak tơkuai lăng đĭ hăng ngŭk akŏ đôč. Đah kơmơi anun anăn ñu Thị Mị. Mị ƀu thâo pơhiăp tơlơi Yuan ôh. Ñu dŏ rơkơi dơ̆ng mơ̆ng 14 stông tơ̆i rơkơi ñu pơdong brơi pơ hmua, ƀu hơmâo mơnuih nao mă brơi ƀuai, ƀu hơmâo mơnuih dŏ giăm juh alum hrom ôh, tơket mă hơjăn păn djai hơdip tui hluai bưng bôt. 6 wơ̆t laih ñu tơkeng samơ̆ dŏ 4 čô ană bă. Thị Mị lăi: Kâo ƀu anăm tơkeng ană dơ̆ng tah. Samơ̆ rơkơi pơgŏ brơi tơkeng yơh, anun khom tơkeng. Yua kơ kâo ƀu thâo ngă tui ƀă ană hơmâo hơdră ôh”.

Sang anŏ Thị Mị ƀu djơ̆ lăi phara ôh ƀơi plơi thôn 14, să Čư̆ Kƀang, tơring glông giăm guai dêh čar Ea Sup, tơring čar Dak Lak. Ea Sup hơmâo lu djuai ania dŏ hrom, djuai ania Êđê, Jrai, Bahnar, Mnông mơ̆ng đưm laih; djuai ania Yuan, Hmông, Thái, Tày hơmâo soh nao dŏ hơdip mơda bơwih ƀong huă tơdơi kơ lŏn ia ta pơklaih rơngai. Yă Hoàng Thị Châm mơnuih apăn bruă gah gru grua phrâo hiam să Čư̆ Kƀang brơi thâo, kơnong mơ̆ng akŏ thun 2020 truh ră anai, plơi thôn 14 hơmâo 4 krop rơkơi bơnai pơdŏ aka ƀu djop thun pơkă. Ƀing đah kơmơi tơkeng ană tal pă, tal rơma dŏ lu đôč.

“Ăt dŏ đôč tơlơi mơnuih pi kian mơ̆ ƀu nao pơkă lăng pơ sang ia jrao ôh. Laih anun tơkeng ană pơ hmua, amăng atông rơnưh hơjăn păn ƀu hơmâo mơnuih ba nao pơ sang ia jrao ôh sit tơkeng ană. Laih dơ̆ng ư̆ rơpa, ană bă ƀu hơmâo sum ao dŏ lu đôč. Ană ta tơkeng rai ƀu kar hăng ană arăng ôh, samơ̆ ăt khom tơkeng đôč”.

Sa krop rơkơi bơnai pơdŏ aka djop thun akŏ thun anai plơi thôn 14, să Čư̆ Kƀang. Anun lĕ Vừ Thị Thám, dŏ rơkơi lơ̆m blan 2/2021, ră anai hlăk pi kian blan tal 5 laih. Lơ̆m gơmơi nao pơ sang, pô bơnai anai aka buă 15 thun ôh dŏ ber ƀơi tơ-ui phun boh pơ-ô̆, hrom hăng ƀing čơđai ok or dŏ hue lăng amăng măi telephôn, pơtlao tơrơkhek. Ƀuh gơmơi, abih gơñu ngĕ ngŏ dŏ lăng…Thám pơdơi hrăm hră sui mơ̆ng anai rơgao 2 thun laih, hlăk anun dŏ hrăm anih 5. Dŏ rơkơi samơ̆ ƀu dưi ngă hră pơdŏ rơkơi bơnai ôh. Pi kian 5 blan laih samơ̆ aka ƀu nao ĕp lăng pơ sang ia jrao să ôh.

“Yua kâo ƀu kiăng hrăm hră ôh. Adơi ayong jơngum đơi anun yơh ama lăi pơdơi hrăm hră yơh. Ama lăi hơmâo laih dua čô ayong nao hrăm hră, yua anun pơdơi hrăm hră pioh wai dua čô adơi anet dơ̆ng. Gơmơi pơdŏ mơ̆ng blan 2, ƀu hơmâo nao ngă hră pơdŏ rơkơi bơnai ôh”.

Amai Hoàng Thị Si, mơnuih ngă bruă gah mrô mơnuih ƀôn sang să Čư̆ Kƀang dŏ ƀơi plơi thôn 14 ñu brơi thâo: Rơkơi bơnai bơn A Sin yơh hơmâo lu ană bă hloh, truh 13 čô. Mơnuih ƀôn sang pơ anai dŏ pơmin, hơmâo ană jơngum lĕ, hơmâo lu dram gơnam anun yơh lu krop rơkơi bơnai khom tơkeng truh 6-7 čô ană. Rơkơi bơnai hlơi aka ƀu hơmâo ană đah rơkơi lĕ, khom tơkeng tơl hơmâo ană đah rơkơi kah tŭ. Lu ană đah rơkơi klă hloh.

“Amăng tơlơi hyu pôr pơthâo, pơtô lăi kơ tơlơi sat yua pơdŏ rơkơi bơnai aka truh thun tơnap biă mă. Mơnuih ƀôn sang lu pô ƀu thâo hră ôh, ƀu thâo tơlơi yuan anun gơñu ƀu thâo hluh ôh. Sit pơtô lăi, tơña glăi gơñu ngŭk akŏ lăi thâo hluh yơh, samơ̆ hmư̆ giong lui hnun, ƀu hmư̆ ƀu ngă tui ôh”.

Sang anŏ A Lềnh dŏ pơ gah klôn asuek ƀôñ Ea Uôn, să Čư̆ Pui, tơring glông Krông Bông, Dak Lak. Bơbung sang pong pơkra hăng thao, tôl, pơnăng man hăng ƀrik, sang prong năng ai 16 met karê. Amăng sang ƀu hơmâo gơnam yua hơgĕt ôh yôm hloh rơngiao kơ sưng đih wĕ wŏ dưm giăm anih tơnă asơi. Laih anun thong dao, tơgă, wăng kuôk hăng gơnam yua pioh hyu glai đôč pơdă lui ƀơi asuek. Thun 2013, A Lềnh dŏ bơnai, anăn bơnai ñu Vàng Thị Phượng. Hlăk anun, A Lềnh 16 thun, bơ Phượng lĕ 13 thun. Thun 2019, Phượng pi kian ană tal 3, anun kah djop thun nao pơ să ngă hră pơdŏ rơkơi bơnai hăng ngă hră pơhaih thun tơkeng kơ ană bă.

A Lềnh ră ruai: Thun hlâo hơmâo mơnuih amăng plơi brơi gơñu apah 5 ar lŏn hmua, pioh pla hơbơi ƀlang, rơbêh 10 blan ngă bruă, pơhrui mă hơmâo kơnong 17 klăk prăk. Dua rơkơi bơnai ñu mă yua 12 klăk prăk blơi ană rơmô pioh rông. Sang anŏ hơmâo 5 čô mơnuih huă ƀong samơ̆ kơnong kơnang kơ bruă ngă hmua pla pơjing ƀơi lŏn apah ƀudah hyu mă bruă apah rĭm hrơi kơnang kơ hơjăn A Lềnh đôč mă bruă phun.

Abih thun anai, ñu nao mă bruă apah pơ ƀôn prong adih samơ̆ ră anai pơwơ̆t glăi pơ plơi pla dơ̆ng. Gơñu ba glăi klin Covid 19 glăi pơ plơi pla. Să gơñu hlong ƀă klin, arăng guang dar hĭ abih truh sa blan. Tơlơi hơdip mơda tơnap tap laih, jai tơnap hloh hơdôm blan na nao mơtam A Lềnh hyu mă bruă apah, čoh hmua arăng kơnong yap mă hơdôm hrơi đôč.

“Dua čô anai, sa čô hrăm anih 1, sa čô dŏ hrăm anih muai mẫu giáo. Ră anai, sang anŏ tơnap tap biă mă, ƀu hơmâo braih huă ôh. Ră anai, arăng hyu wok rơbung rơkơi bơnai gơmơi ăt nao hrom mơ̆n. Mơguah nao, truh 6-7 mông klăm mơmŏt kah mơ̆ng glăi. Dua rơkơi bơnai ba nao sĭ hơmâo 2 rơtuh rơbâo prăk, blơi braih hơmâo sa kơsăk anet pioh huă hơdôm hrơi".

Amai Vàng Thị Nhung, Khua khul đah kơmơi ƀôn Ea Uôn brơi thâo: Plơi Ea Uôn hơmâo 328 boh sang anŏ, hăng rơbêh 2 rơbâo čô mơnuih. Tơlơi bơwih ƀong huă mơ̆ng mơnuih ƀôn sang ƀu hơđong ôh, lu kơ sang anŏ ƀun rin, giăm ƀun rin. Abih amăng plơi gơñu hơmâo 50 krop rơkơi bơnai pơdŏ aka ƀu djop thun ôh. Amăng thun 2021 anai ăt hơmâo mơ̆n 2 krop rơkơi bơnai pơdŏ aka djop thun. Abih bang rơkơi bơnai pơ anai lêng kơ hơmâo 4 čô ană pơdlông soh. Ƀun rin laih, tơkeng ană bă jơngum jai kraih ƀun rin.

“Ƀơi anŏ ta hyu pơtô pơblang, lăi brơi bơnai gơñu nao dưm guang kông pơgang ƀă ană. Ƀing rơkơi gơñu ƀu brơi ôh, dŏ pơhiăp sat glăi kơ ta dơ̆ng”.

Kơ-iăng nai tha prin –nai prin tha Ƀuôn Krông Tuyết Nhung, Kơ-iăng Khua anom  bruă Khoa học xã hội và nhân văn sang hră gưl prong Đại học Tây Nguyên hlăk kơsem min hrom boh thâo phrâo, lăi nao kơ tơlơi sat pơdŏ rơkơi mơ̆ng muai bơnai mơ̆ng anet hăng tơlơi pơdŏ ană anong rông ană wa, ñu lăi:

“Ƀing hyu pơtô pơblang Tơlơi phiăn Pơdŏ rơkơi bơnai hăng sang anŏ lĕ ƀing khua mua yuan. Bơ mơnuih djuai ƀiă lĕ ƀiă đôč. Anun tơlơi ƀu thâo hluh nao rai tơdruă lĕ hơmâo yơh. Tơlơi ta kiăng pơtong lăng anŏ hơmâo, tơlơi dŏ glăi anŏ aka ƀu klă anun hơdôm črăn rơtuh? Giong anun pơtong lăng yua mơ̆ng pơpă phun ñu, anŏ hơgĕt aliăng? Ƀing ta khom pơđĭ tui tơlơi thâo hluh kơ mơnuih ƀôn sang hăng bruă kơtưn pơtô hrăm, pôr pơthâo.

Dua dơ̆ng lĕ ba tơlơi thâo mơ̆ng mơnuih ƀôn sang phun pioh pơtô hrăm kơ khua mua plơi pla. Pô čih pơkra hơdră pơtô hrăm khom thâo hluh gru grua đưm, tơlơi phiăn mơnuih djuai ania ƀiă. Amăng anun khom ngă hrom ƀing mơnuih rơgơi kơhnâo thâo hră lu, thâo hluh dơlăm kơ gru grua, tơlơi phiăn djop plơi pla pioh čih pơkra hơdră pơtô pơblang brơi djơ̆ găl hăng djop anih plơi pla, mơnuih djuai ania".

Sa tơlơi ƀuh rơđah gong gai kơnuk kơna să, tơring glông ƀơi Dak Lak aka ƀu pơsir djơ̆ lăp, tŭ yua ôh tơlơi pơdŏ rơkơi bơnai aka ƀu truh thun tui hăng tơlơi pơkă amăng hră pơtrun mrô 110, lơ 24/9/2013 mơ̆ng Kơnuk kơna pơtrun. Yua anun tơlơi anai yơh ngă kơ lu đah kơmơi jing amĭ kah hăng Thị Mị ta phrâo ră ruai anun, mơguah klăm mlăm mơmŏt kơnong ayup nao apui, trut nao djuh čuh nao hơdăng, ƀơi rŏng ƀă ană, tơngan yut ajao. Adoh pơngui ană hmư̆ jua pơhiăp đok ñu adoh kơtrâ̆o hăng rơngôt biă mă.

Nay Jek: Pơblang