VOV4.Jarai - Amăng tơlơi pơmin mơnuih ƀon sang Việt Nam ta mơng đưm truh ră anai, guai lŏn ia lĕ anih tuh drah pơčah asar mơng ơi yă ta đưm amăng rơnuk akŏ pơjing lŏn ia, pok prong kual lŏn hăng rơnuk wai lăng pơgang ba Lŏn ia. Anih anai kơdrưh kơ-ang hăng hơmâo tơlơi pơ-ư pơ-ang biă mă. Hơdôm thhun rơgao, sa, dua boh tơring čar mơneč mă tơlơi gêh gal, anŏ hiam phara ƀơi bah amăng jang, gŏng guai či bơwih ƀong gah tuai hyu ngui, pơđĭ kyar tơlơi bơwih ƀong ƀơi tơring čar. Tơlơi anai ƀu kơnong djru djă pioh, ngă yôm tui anih anom gru grua ƀơi guai lŏn ia ta đôč ôh mơ̆ ăt yôm mơng amăng bruă pơtruh nao rai bơbưp mơnuih ƀon sang djŏp djuai ania, hơkrŭ hăng djă bong kơjăp rơnuk rơnua lŏn ia. Biă ñu, bruă ngă amuñ brơi tuai čuă ngui nao lăng gŏng akă hla kơ, gŏng guai ăt jing glưh pran jua ƀing tuai, ngă ƀing tuai thâo hơdor khăp pap, pơ-ư pơ-ang djuai ania ta pô.

Việt Nam hơmâo jơlan guai hăng kơdư lĕ 4550 km2, giăm 3 boh dêh čar: Khač, Lao hăng Kur. Anai hơmâo lăng jing anih gêh gal pơđĭ kyar bruă tuai hyu ngui, biă ñu lĕ hyu čuă ngui ƀơi guai lŏn ia. Hơdôm thun rơgao, kiăng mă yua tơlơi gêh gal anai, Anom bruă tuai hyu ngui hơmâo pơphun lu bruă djru hơdôm boh tơring čar hơmâo guai hăng čar rơngiao pơđĭ tui bruă ngă pơhưč tuai hyu ngui kiăo tui mông jơnum ngui, jơnum sang čơ, pơdah prưng rup tuai hyu ngui, pơphun tơlơi ngui ngor gru grua, hơdôm grup khua nao sem lăng đah mơng pơƀuh brơi anih tuai čuă lăng anih anom, gru grua hăng hơduah ĕp gru grua boh thâo djuai ƀiă hăng lu tơlơi phiăn, tơlơi ngă yang, añăm ƀong phara. Yua hnun mơn tơlơi hơdip mơng mơnuih ƀon sang hơmâo pơplih tui, anih anom hơmâo pơkra hiam, pơplih ƀô̆ adung mơta hăng djru brơi lu mơnuih dŏ ƀơi guai lŏn ia hơmâo bruă mă.

Mơng hlâo, Trùng Khánh - Cao Bằng hmư̆ ư lĕ kual lŏn hiam biă, anih anom ƀơi anai ngă glưh pran jua, hơmâo ia mơtah, čư̆ hiam, hiam tui anŏ yang pơjing mơng hơdôm blah glai rưng, ia čroh hnoh. Biă ñu, ƀơi anai lĕ anih dŏ sui thun laih mơng lu djuai ƀiă hăng gru grua đưm hiam phara. Hăng sa kual lŏn dưi đĭ kyar tui anun, amăng hơdôm thun rơgao,bruă tuai hyu ngui amăng plơi pla glăk jing jơlan bơwih ƀong phrâo, jơlan nao phrâo či pơđĭ kyar bruă tuai hyu ngui. Hăng amai Hoàng Lan, sa čô mơnuih djuai ania Nùng lĕ homestay jing jơlan tañ hloh, abih pran hloh đah mơng pơƀuh anih anom hiam, gru grua, gơnam hmư̆ hing kiăng abih bang tuai amăng dêh čar ta thâo.

Dŏ ƀơi kual ia krông Quây Sơn hiam kar hăng rơpơi, hơmâo hơdôm blah hmua pơdai tơsă kơñĭ lĕ sa boh sang kyâo pơdong hăng ngŏ tui hăng sang Jarai ta mơn mơng amai Hoàng Lan - sa čô mơnuih gir kơ bruă pơđĭ kyar tuai hyu ngui amăng plơi pla. Sang ñu pơdong ƀơi anih dưi lăng hyu čư̆ yiăng ia rô jing ngă kơ pô hlơi nao ngui pơ anai lêng thâo hluh kơ anŏ yôm mơng bruă gơñu glăi čuă lăng glai klô, plơi pla tui gru đưm. Hăng amai Lan, bruă pơkra homestay jing jơlan tañ hloh, sit hloh đah mơng pơƀuh anih anom hiam, gơnam yôm, gru grua phara mơng mơnuih ƀon sang ƀơi anai hăng ƀing tuai amăng dêh čar hăng mơng čar rơngiao.

“Lơ̆m hơmâo tơlơi pơmin pơkra homestay anai, biă ñu lĕ mơng tơlơi khăp kơ lŏn ia plơi pla mơn, kiăng tơdơi anai lơ̆m hrăm giong lĕ glăi bơwih ƀong hăng neh met wa pơ plơi. Đàm Thủy jing anih hiam mơn, hơmâo hơdrai ia Bản Giốc hmư̆ hing, hơmâo lu tuai nao ngui lĕ yua tơbiă mơng tơlơi khăp kơ lŏn ia ta mơn, bơ mơng plơi pla anih ta dŏ hơmâo hơdrai ia hiam tui anun jing kâo pơmin pơkra sa homestay giăm hiang ia krông Quây Sơn, ia krông rô trun pơ hơdrai ia. Kâo ăt kiăng pơƀuh hăng gơyut gơyâo čar rơngiao hăng amăng dêh čar ta kơ hơdôm rup hiam mơng Bản Giốc anai kơ tơlơi phiăn mơng neh met wa Cao Bằng lăi hrŏm hăng mơnuih djuai ania Tày, Nùng ƀơi Đàm Thủy anai lăi hơjăn”.

Rai pơ anai, ƀing tuai amra ƀong añăm jơman tui gru amăng plơi pla, hơmâo mă mơng gơnam hơmâo hơđăp amăng plơi. Hơget mơng yôm đơi, hơmâo ƀiă braih điâ̆o, ƀing pơ anai iâu nếp ong tơjŭ mă, samơ̆ yua thâo pơkra anun jing ƀong jơman, ƀâo hiam, lăng hiam mơn.

“Kual lŏn Trùng Khánh lĕ kual gah Ngŏ, jing sa amăng hơdôm kual pơkra añăm ƀong lu biă. Neh met wa mă braih điâ̆o anai dưi pơkra rai ƀañ dày, ƀan čưng, djŏp mơta ƀañ boh hra, lăi pơƀut hĭ lĕ lu mơta ƀañ, hơmâo ƀañ trời dong. Ƀơi kual lŏn anai asơi điâ̆o arăng iâu xôi ngũ sắc hiam biă mă mơng neh met wa pơkra amăng hrơi ngui ngor prong Tê̆t Thanh Minh. Rơngiao kơ anun lơ̆m hơmâo tuai gơñu thâo ƀơi Cao Bằng hmư̆ hing biă hăng braih điâ̆o lĕ neh met wa sĭ hlao, tui anun kah hăng bruă sĭ mơdrô mơng neh met pơ anai yơh, hơmâo prăk jăk đah mơng dưi tơjŭ pơdai dong”.

Jing mơnuih djuai ania Nùng, hlâo adih nao hrăm pơ čar rơngiao, ră anai lĕ ñu ngă bruă pơblang tơlơi čar rơngiao. Samơ̆ lơ̆m hmao, amai Lan ăt nao pơ hmua mơn. Hơdôm blah đang hmua ñu ngă mă pô, pơdai yuă mă mơn jing ngă asơi huă añăm ƀong jơman hloh mơn, anun ăt jing bruă ñu ngă kiăng ƀing tuai dưi nao pơ hmua, mă bruă kar hăng mơnuih ƀơi anai mơn:

“Pơjeh hạt dẻ ƀing Jarai ta iâu boh khôih hăng braih điâ̆o lĕ dua djuai phun pla hmư̆ hing ƀơi anai, ră anai ăt hơmâo lu mơnuih hmư̆ hing, neh met wa hai pla lu tui, pioh prăk kăk pla glai hơmâo phun boh khôih, lui hĭ pơdai đôč, hơdai pla pơdai điâ̆o, mơng anun ta dưi pơƀuh kơ ƀing tuai nao lăng, kar hăng brơi ƀing tuai nao lăng tơl hmua, ngă lăng hmua. Yua dah pơdai pơ anai glăk amăng bơyan yuă hơpuă anun ta brơi hlao ƀing tuai nao yuă pơdai, ƀong huă ƀơi anih, sang anŏ gơmơi hơmâo na nao mơtăm yơh. Tơdah kiăng hạt dẻ hơmâo hạt dẻ mơn, lu biă, ƀing gơyut gơyâo nao ngui dưi nao lăng đang glai hạt dẻ, anun lĕ bruă bơwih brơi ƀơi kual Đàm Thủy glăk đĭ kyar”.

Biă ñu kah hăng sa čô mơnuih khăp kơ gru grua, abih pran jua kơ plơi pla anun jing lơ̆m hmư̆ jua gong tính, rim tơlơi adoh Dá Hai lêng ngă pran jua ñu pơhưč pơhač, glưh hơtai boh. Amăng hơdôm hrơi akŏ thun, sang kyâo hăng ngŏ jing anih ñu čơkă abih bang ƀing kơhnâo tha amăng plơi pla glăi jơnum ngui pơ anai. Bruă ngă anun kar hăng pơpŭ kơ ƀing kơhnâo nao hlâo, ăt kah hăng djă pioh, pơƀuh brơi abih bang thâo tơlơi adoh đưm mơng djuai ania Tày, Nùng:

“Kơ gru grua adoh suang lĕ neh met wa amăng plơi hmư̆ hing hăng tơlơi adoh Hà Lều. Tơlơi adoh anun ră anai rơngiă tui mơn, kiăng pơtô glăi ană tơčô mô yâo rơnuk anai kiăng hor, amuaih adoh tui tơlơi adoh Hà Lều lĕ pơphun ngui ngor adoh suang bơbưp ƀing tha, iâu tom ƀing čơđai amăng plơi nao pơhmư̆ kiăng ƀing ană tơčô thâo ƀing tha glăk djă pioh tơlơi adoh Hà Lều kơ ƀing gơñu. Ƀing čơđai hor mơn lĕ ƀing tha pơtô glăi anun jing sa amăng lu mơta tơlơi mơ̆ plơi pla anai glăk gir djă pioh gru grua hiam mơng plơi pla mơng đưm gơñu glăk dŏ hơdip”.

Amăng tơlơi hơdip anai, mah thun blan rơgao hơmâo lu tơlơi gêh glar yua hyu ĕp ƀong ĕp huă, ngă gru grua boh thâo đưm rơngiă tui mơn, samơ̆ năng ai ƀơi anai, hrơi mông kar hăng dŏ glăi, kar hăng ia čroh rô, đang hmua, kar hăng pran jua hăng hơtai boh bă blai tơlơi khăp kơ gru grua ơi yă ta đưm.

Thu Hòa: Čih - Siu H’Mai: Pơblang