VOV4.Jarai - Pha ra hăng hơdôm djuai phun pla amăng bơyan hơjan, hơdôm hrơi anai pơphun či truh bơyan puih phang Dăp Kơdư, mơnuih ƀôn sang kual črâo ba anih anom sâm Ngọc Linh, tơring čar Kontum phrâo pơphun bơyan pla djuai phun pla akha jrao yôm hmâo nua yôm anai. Pô hyu mă tơlơi pơhing phrâo Gong phun jua pơhiăp dêh čar Việt Nam dô̆ mă bruă ƀơi Dăp Kơdư hmâo kiăo tui laih mơnuih pla sâm ƀơi kơčong čư̆ Ngọc Linh, gah tơring glông Tŭ Mrông, tơring čar Kontum kiăng lăng ƀuh tơlơi pha ra mơng bơyan anai.

Phrâo mơguah, ơi A Niêng, ƀơi plơi Đăk Viên, să Tê Xăng, tơring glông Tŭ Mrông ƀuh laih ƀô̆ ƀơi kual dlai pioh kơ bruă pơdjuai sâm Ngọc Linh. Pha ra hăng hơdôm ruăi čư̆ ber ayuh hyiăng pơphun phang krô, ƀơi čư̆ Ngọc Linh dlông rơbêh kơ 2.000m bơhmu hăng jơlah ia rơsĭ anô̆ pơsah ñu lu biă. Ơi A Niêng brơi thâo, tơdơi kơ hơdôm hrơi pơdjuai năng ai ñu 1 thun lĕ phun sâm Ngọc Linh djop tơhnal pơkă kiăng ba nao pla. Hăng nua sĭ hrom 300.000 prăk sa anah phun sâm hăng lăng ƀu phing mơn anun klơi mă phun sâm anah ƀơi đang pơdjuai lăi anun gui mut amăng dlai pioh pla ngă tui kơđiăng biă:

“Ta khom ngă djong pŏ hla pơtơi anăm pioh ñu jôh tơdŭ. Tơdơi anai ta pla kiăng tañ pioh tañ prong. Buč hrơi hơpă lĕ pla abih hrơi anun mơtăm”.

Kual pơdjuai sâm Ngọc Linh

Kiăng phun sâm Ngọc Linh amuñ čao akha, hrip mă mơnong bơbuă hăng ayuh hyiăng, bruă ruăh anih pla ăt tŏng ten mơn. Amăng hơdôm pluh rơbâo ektar dlai kyâu hơđăp ƀơi kual črâo ba anih anom sâm Ngọc Linh ƀơi kual čư̆ Ngọc Linh, gah tơring glông Tŭ Mrông hăng Đăk Glei, tơring čar Kontum kơnong kơ hmâo hơdôm rơbâo ektar djop pioh pla djuai sâm anai. Yua kơ tơdơi kơ klơi amăng mă phun sâm ƀơi kual pơdjuai, mơnuih ƀôn sang khom tañ ba nao pơ̆ kual dlai hmâo ruah mă laih, mông gui ba nao pla hơdôm mông kah mơng truh anih pla. Yua kơ phun sâm Ngọc Linh dưi pla ƀơi rơgôp tơ-ui kyâu dlai, mơnuih ƀôn sang ƀu dưi mă yua put jrao ƀudah kơmok jrao ôh anun lom pla hăng bruă wai rơnăk phun sâm lom brô̆ prong lĕ ƀu amuñ ôh. Ơi A Brít, pô hmâo găn rơgao sui thun pla sâm ƀơi čư̆ Ngọc Linh, lăi pơthâo:

“Pla, khom mă djah rok kyâu phŏ dưm nao tơdơi kơ anun mă hla pơđăm. Tơdah hmâo hơjan lê̆ pler ngă răm hĭ păng rưng pơgang gah rơngiao đang. Mlăm mơmot khom hyu pơčrang lăng huĭ tơkuih pơčrăm phun sâm. Tơdah ƀu ngă tui anun ƀu čang lăng ôh. Hlô dlai ñu phă na nao đôč”.

Phun sâm Ngọc Linh buč đĭ mơng đang pơdjuai anăh ba nao pla amăng dlai klô

Ră anai ƀơi anăh phun sâm Ngọc Linh ăt lĕ tơlơi tơnap hloh amăng bruă pơhư prong lŏn pla djuai phun hmâo nua yôm anai mơng tơring čar Kontum. Kiăng blơi hmâo sa asar sâm Ngọc Ling mơnuih ƀôn sang yua rơbêh kơ 100.000 prăk, bơ̆ lom phun sâm hmâo pơdjuai sa thun laih lĕ hmâo nua sĭ đĭ truh rơbêh kơ 300.000 prăk hăng ƀu hmâo lu ôh.

Bơyan pla sâm thun anai rơngiao sa dua kual lŏn mơnuih ƀôn sang hơdôm bôh să: Măng Ri, Tê Xăng, Ngọc Lây mơng tơring glông Tu Mrông hăng Mường Hoong, Ngọc Linh, tơring glông Đăk Glei gơgrong hlâo dưi hmâo anăh phun pơdjuai mă pô lĕ lu ñu lŏn pla dô̆ glăi lĕ mơng anom bơwih ƀong sĭ mơdrô. Amăng anun, Sang bruă sâm Ngọc Linh Kontum pla lu hloh hăng tal sa năng ai ñu 1 klăk phun dưm dưm hăng kual lŏn 50 ektar.

Thun anai tơring čar Kontum ba tơbiă pla phrâo 500 ektar đang sâm Ngọc Linh hăng rơnoh năng ai ñu mơng 10.000 truh kơ 20.000 phun amăng sa ektar, samơ̆ yua kơ tơnap gah anăh pla, bôh nik ñu pơkă hlâo kơnong kơ pla hmâo ha mơkrah kual lŏn bơhmu hăng kơčăo bruă. Ơi A Sỹ, Khua git gai Ping gah să Măng Ri, tơring glông Tŭ Mrông brơi thâo, kiăng pla hăng dưi hmâo anăh sâm Ngọc Linh khom găn rơgao lu tơlơi tơnap yap wot huĭ rơhyư̆t truh tơlơi hơdip hai:

“Djơ̆ glêh glar biă. Phun kyâu, dlai klô rơbuh laih anun čim brim, tơkuih pơčrăm. Nao gui tơpung kyâu uă ƀu djơ̆ hmâo ƀơi anun mơtăm ôh ataih hmâo mơng 1 km, rơbêh kơ 1 km gui ba glăi kiăng dưi pla phun sâm. Bơhmu tu ñu pla 1.000 phun hă, truh 8 thun ƀudah rơbêh kơ 10 thun kơnong kơ dô̆ hơdip hmâo năng ai ñu 30% mơn. Tui anun lĕ lu đơi yơh, djơ̆ anô̆ ñu ƀiă hloh dong”.

Sa kual dlai dưi ruah pioh pla sâm Ngọc Linh

Pơ ala glăi tơnap tap glêh glar biă, phun sâm Ngọc Linh glăk djru rơbêh kơ 1.000 bôh sang anô̆ mơnuih ƀôn sang, biă ñu neh wa djuai ania Hơdang ƀơi tơring glông Tŭ Mrông, Đăk Glei mơng tơring čar Kontum hrưn đĭ tơtlaih mơng ƀun rin kơjăp hăng ngă pơdrong lăp djơ̆. Hăng nua sĭ hơnong ñu ha rơtuh klăk prăk sa kg sâm Ngọc Linh dô̆ asat kah hăng ră anai, kơnong kơ kiăng hmâo hơdôm pluh phun sâm Ngọc Linh hmâo laih sa kông ngăn prong.

Hăng hơdôm mơnong ngă bơbuă klă hloh bơhmu hăng lu djuai sâm ƀơi rŏng lŏn tơnah hmâo laih ƀing kơsem min bôh thâo phrâo pơdah rơđah, Khua dêh čar hơđăp pơsit sâm Ngọc Linh lĕ kông ngăn yôm mơng lŏn ia ta. Yua anun, hơdôm anih anom hăng ding jum gơnong bruă kiăng pơkĕ hrom pơđĭ kyar sâm Ngọc Linh hăng jơlan gah bơwih ƀong mơnuih ƀôn sang, pơjing bruă mă, pơđĭ tui rơnoh hơdip, đĭ pơhrui ngăn drăp hăng hơdôm nua yôm pơkon mơng sâm Ngọc Linh.

Truh mông anai tơring čar Kontum hmâo laih abih bang lŏn pla rơbêh kơ 900 ektar sâm Ngọc Linh. Kiăng pơhư prong dong lŏn pla, hrom hăng mă yua sa dua hơdră pơtrut pơsur bơwih ƀong huă, tơring čar Kontum ăt djă pioh mơn bruă ngă tui 3 hơdră pla sâm Ngọc Linh, anun lĕ pla sâm tui hơdră pơkă gah sang anô̆; grŭp sang anô̆, grŭp pơlir hơbit bơwih ƀong huă hăng anom bơwih ƀong pla pơkra sâm Ngọc Linh./.

            Khoa Điềm: Čih – Siu H’ Prăk: Pơblang