VOV4.Jarai - Sâm Ngọc Linh lĕ phun jrao yôm biă mơng tơring čar Kon Tum, phun jrao klă hăng pơmă biă. Rim thun ăt hơmâo lu anom bơwih ƀong lăi pơhmư̆ tuh pơ plai prăk kăk pơkra sâm Ngọc Linh hăng ba sĭ gơnam hơmâo pơkra mơng phun hơbơi jrao yôm anai. Samơ̆, tơdơi kơ hơmâo bruă kông ti pơčruh ngăn Việt Á pơđĭ nua măi pơčrang klin Covid-19, tơlơi pơhing sit kơ djuai gơna anai hăng boh thâo pơkra gơnam mơng anom bơwih ƀong ăt hơmâo arăng thâo mơn, ƀing amuaih blơi sâm Ngọc Linh Kon Tum bơngơ̆t biă. Ƀu ƀiă ôh Anom bơwih ƀong phrâo akŏ pơdong pơƀluă mă anŏ rơgơi pơkra gơnam mơng ƀing gơñu, lăi pơthâo ƀu rơđah ôh anih gơñu blơi phun sâm. Anom bơwih ƀong pơkŏn dong lĕ ba sĭ gơnam gơñu lăi hơmâo pơkra mơng sâm Ngọc Linh samơ̆ ƀu thâo rơđah sâm gơñu mă mơng hơpă.

Rơnuč blan 11 phrâo rơgao ƀơi mrô 740 jơlan Phạm Văn Đồng, phường Trần Hưng Đạo, plơi prong Kon Tum, tơring čar Kon Tum, Kông ti pơčruh ngăn Tuh pơ plai pơkra sâm Việt Nam dik dăk pơphun mă yua anih pơkra Sâm Việt Nam, hơmâo tuai mơng ding jum, tơring čar. Ƀơi mông mă yua sang pơkra gơnam, yă Nguyễn Thị Thanh Loan, Kơ-iăng khua Kông ti pơčruh ngăn pơkra sâm Việt Nam pơsit amra gir ba sĭ sâm Ngọc Linh pơ čar rơngiao. Anom bơwih ƀong ăt tuh pơ plai prăk kăk hăng prăp lui djŏp mơta laih đah mơng hơmâo 10 ha phun sâm Ngọc Linh, ƀơi să Ngọc Lây, tơring glông Tu Mơ Rông, hăng să Mường Hoong tơring glông Đăk Glei:

“Tơlơi gơmơi gơñăm nao lĕ pơđĭ kyar gơnam pơkra mơng sâm Ngọc Linh, sâm Việt Nam mơng tơring Kon Tum lăi hơjăn hăng mơng Việt Nam lăi hrŏm kiăng abih bang dêh čar ƀuh, ngă hiư̆m pă kiăng arăng hmư̆ hing, thâo gơnam pơkra mơng sâm Việt Nam hơmâo mrô saponin klă hloh ră anai. Ră anai gơmơi hơmâo đang pla sâm Ngọc Linh lĕ 10 héc ta ƀơi 2 boh tơring glông Tu Mơ Rông hăng Đăk Glei”.

Hrơi ngui ngor mă yua Anih pơkra sâm Việt Nam mơng kông ti pơčruh ngăn pơkra sâm Việt Nam hơmâo pơphun dik dak.

Tơlơi lăi pơthâo mơng yă Nguyễn Thị Thanh Loan, Kơ-iăng khua kông ti pơčruh ngăn pơkra sâm Việt Nam hăng Tơlơi pơhing mơng Kông ti anai kơ bruă hơmâo đang sâm Ngọc Linh 10 ektar, amăng anun hơmâo 8 ektar ƀơi să Ngọc Lây hăng 2 ektar ƀơi să Mường Hoong, jing ngă gong gai 2 boh să anai dŏ kơtuă mơn. Khua Jơnum min mơnuih ƀon sang să Mường Hoong, tơring glông Đăk Glei pơsit: Anom bơwih ƀong ƀing ta phrâo lăi nao ƀu hơmâo đang pla sâm ƀơi tơring glông gơñu ôh. Bơ ơi Đặng Quốc Dũng, Khua Jơnum min mơnuih ƀon sang să Ngọc Lây brơi thâo, să wai lăng kơjăp biă bruă djă pioh djuai sâm akha Ngọc Linh ăt kah hăng anăn gơnam sâm Ngọc Linh. Ñu aka ƀuh hmư̆ djơ̆ ôh ană Kông ti pơčruh ngăn pơkra sâm Việt Nam yua hnun ƀu hơmâo ôh bruă kông ti anai hơmâo 8 ektar sâm Ngọc Linh pla ƀơi să ƀing gơñu: 

“Ră anai hăng hơdôm anom bơwih ƀong hơmâo Jơnum min mơnuih ƀon sang tơring čar brơi tuh pơ pla pơkra gơnam kơnong hơmâo 2 anom bruă đôč anun lĕ Kông ti pơčruh ngăn sâm Ngọc Linh Kon Tum hăng kông ti pơčruh ngăn sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông Kon Tum. Rơngiao kơ 2 boh kông ti hơmâo tơring čar pơsit brơi lĕ gơmơi ngă bruă tom, dŏ glăi kông ti pơkŏn kah hăng kông ti sâm Việt Nam, aka ƀu hơmâo djơ̆ ôh kông ti anăn tui anun nao ngă bruă hăng să, laih anun gơmơi aka ƀu pơsit ôh anăn hơdôm anom bruă hrŭp tui anun”.

Pok prong hyu hơduah ĕp tơlơi pơhing ƀơi đơr hơr anih či tơring glông Tu Mơ Rông, anih prong pla sâm Ngọc Linh Kon Tum, gong gai ăt hơngah lui mơn bruă hơmâo anom bơwih ƀong pla lu ektar đang sâm ƀơi tơring mơ̆ gong gai plơi pla ƀu thâo. Ơi Võ Trung Mạnh, Khua Jơnum min mơnuih ƀon sang tơring glông Tu Mơ Rông brơi thâo:

“Kơ bruă ngă hră pơ-ar pla sâm ƀơi anai lĕ tơring glông ba pơƀuh, Gơnong bruă ngă hmua lĕ anom bruă lăi pơthâo kiăng tơring čar pơsit brơi. Ră anai, tui hăng mrô jŭ yap mơng Gơnong bruă ngă hmua, tơring glông kơnong hơmâo 5 anom bruă đôč hơmâo tơring čar pơƀuh brơi kiăng pla sâm, ngă hrŏm pla sâm. Tơring glông aka ƀu ba pơƀuh, pơtô brơi anom bruă anai pla sâm ƀơi anai ôh”.

Đang pla sâm Ngọc Linh ƀu kơnong jing đang pla phun kyâo đôč ôh anai lĕ pran jua gir kơtir, đah mơng găn rơgao tơlơi tơnap tap gah prăk kăk, măi mok, mơnuih mă bruă hăng rơnuk rơnua.

Hlâo či lăi pơthâo hơmâo 10 ektar sâm Ngọc Linh hơmâo pla ƀơi “hla pơ-ar” amăng hrơi ngui ngor mă yua anih pơkra sâm Việt Nam rơnuč blan 11/2021, amăng blan 4/2021, Kông ti pơčruh ngăn pơkra sâm Việt Nam ăt ngă hră mơ-it kơ Gơnong bruă boh thâo ia rơgơi phrâo tơring čar Kon Tum rơkâo brơi hră dưi čih anăn pơkra gơnam “Ngọc Linh” kơ gơnam pơkra mơng phun sâm, lu truh 500.000 ƀĕ phun. Tơdah kông ti hơmâo mrô sâm anai biă lĕ amra hơmâo pla ƀơi 50 ektar ƀu djơ̆ 10 ektar đôč ôh. Ƀơi anăp bruă lăi pơthâo ƀu sit, pơƀluă mă hơmâo đang sâm yôm ƀơi tơring čar, ơi Nguyễn Hữu Tháp, Kơ-iăng khua Jơnum min mơnuih ƀon sang tơring čar Kon Tum brơi thâo, tơring čar hơmâo nao ĕp lăng hăng sit biă ñu tui anai:

“Tơlơi anai phrâo anai tơring čar pơkiăo nao grup hyu hơduah ĕp laih. Sit biă ñu gơñu nao blơi mơng arăng giong anun sĭ glăi đôč. Gơñu nao blơi giong anun sĭ glăi ƀơi hơdôm blah đang sâm mơng hơdôm boh kông ti đôč. Tŏng ten hiư̆m pă lĕ pơ anăp anai brơi anom bruă bơdjơ̆ nao hyu hơduah tơña, pel ĕp glăi dong”.

Tơlơi pơhing mơng Gơnong bruă hmua hăng pơđĭ kyar plơi pla tơring čar Kon Tum, truh rơnuč blan 5/2021 hơmâo 1.165 boh sang anŏ, 30 grup sang anŏ hăng 5 boh anom bơwih ƀong pla sâm Ngọc Linh. Truh blan 12/2021, hơmâo thim 3 anom bơwih ƀong tuh pơ plai bơwih ƀong gah bruă anai, lêng lăi gơñu hơmâo đang sâm Ngọc Linh.

Amăng bruă pơkŏn dong, ƀơi anih sĭ mơdrô ră anai hơmâo lu gơnam tep mrô sâm Ngọc Linh, hơmâo pơkra ƀơi ƀon prong Hồ Chí Minh, Quảng Ngãi hăng Đà Nẵng...Abih bang gơnam anai lêng sĭ hăng nua pơmă, samơ̆ ƀu hơmâo tơlơi pơhing, ƀudah čih pơhing mơn ƀu rơđah ôh kơ mrô sâm Ngọc Linh amăng rim mơta gơnam. Lơ̆m anun 3 boh kông ti anun lĕ: Kông ti Pơčruh ngăn sâm Ngọc Linh Kon Tum, Kông ti pơčruh ngă VINGIN, Kông ti TNHH sa ding kơna kyâo Đăk Tô hơmâo pla lu phun sâm ƀơi đơ đam lŏn prong giăm 1.160 ektar ƀơi Kon Tum truh mông anai pơsit aka ƀu sĭ djơ̆ ôh anah phun pla ƀudah akha sâm kơ anom bơwih ƀong pơkŏn pioh pla, pơkra sâm Ngọc Linh.

Bruă sĭ pơmă kit test Covid-19 mơng Kông ti Việt Á ƀu bơdjơ̆ nao phun jrao yôm sâm Ngọc Linh ôh. Samơ̆ bruă anai hơmâo anŏ kơnar mơn, anun lĕ hyu pơƀluă mă tơlơi rơgơi mơng ƀing gơñu, lăi gơnam mơng gơñu klă, sĭ nua pơmă kơtang kơtit. Tơdah Kon Tum ƀu pơsir bruă anai, pơgăn hĭ anom bơwih ƀong “pla sâm ƀơi hla pơ-ar” či sĭ sâm pơmă  lĕ ƀu thâo ôh hrơi hơbin mơnuih blơi sâm Ngọc Linh mơng klă tui hăng prăk gơñu pioh blơi; ƀu thâo hrơi hơbin tơring čar Kon Tum mơng pơđĭ kyar sâm Ngọc Linh lăi hơjăn hăng phun jrao lăi hrŏm jing tơlơi bơwih ƀong phun ba jơlan hlâo.

Khoa Điềm: Čih - Siu H’Mai: Pơblang