Mơ̆ng akŏ thun 1945, tơlơi blah wang prong ƀơi rŏng lŏn tơnah tal dua giăm pơđut laih. Lơ 15/8/1945, ayăt Japane yơr tơngan tơhan Liên Xô hăng hơdôm dêh čar gum hrom pơkŏn. Kơnuk kơna dêh čar Japane yơr tơngan, ngă kơ tơhan Japane pơ Đông Dương hlong bral hơngal hĭ mơ̆n. Kơnuk kơna Trần Trọng Kim, hmư̆ Japane yơr tơngan laih anun tơlơi pơhing lar truh pơ mơnuih ƀôn sang. Djop djang anih amăng dêh čar ta, Việt Minh pơphun jơnum pơtum, ngă lơgreo hlong djă phao kơtuang. Ƀơi anăp kơ tơlơi pơhing anun, Khua mir sir Hồ Chí Minh hmar biă thâo hluh tañ : Mông gêh găl truh yơh, mah tuh drah pơčah asar hai, mah apui ƀong abih čư̆ siăng Trường Sơn hai ăt khut khăt khom sua mă tơlơi rơngai kơ djuai ania.

Amăng sa tơlơi pơhing pơkŏn, lơ 9/3/1945, ayăt Japane pơblư̆ kơnuk kơna Prang. Amăng mlam anun mơtam, Jơnum khua mua gơnong dlông pok pơhư prong pơsit jak iâu hơkrŭ ngă atur kơ tơlơi kơsung blah tơgŭ pơblư̆ kơnuk kơna ayăt. Blan 3/1945, khua mua ping gah gơnong dlông ngă hră pơčrâo trun lăi pơthâo: Japane hăng Prang bơpơnah nao rai tơdruă laih anun bruă ngă mơ̆ng ƀing ta. Blan 4/1945, bruă ngă tơgŭ blah ayăt Japane pơklaih rơngai djuai ania kơtang biă mă. Blan 5/1945, Khua mir sir Hồ Chí Minh mơ̆ng Cao Bằng glăi pơ Tuyên Quang, ruah mă Tân Trào pơjing anih hơkrŭ. Pơ anai, hơmâo tơlơi jơnum prong Ping gah dêh čar, hmư̆ tơlơi pơtrun tơgŭ blah hăng ruah khua mua Jơnum min pơklaih rơngai lŏn ia ƀơi dêh čar, kơnuk kơna phrâo akŏ pơjing yua kơ Hồ Chí Minh ngă khua. Mlam lơ 13/8/1945, tơlơi pơtrun tơgŭ hơkrŭ pôr pơthâo: Ƀing ta tơgŭ ngă bruă hmar, hăng pran jua khin hơtai, kơsung nao pơ anăp adih laih anun ăt khom kơđiăng! Tơlơi dưi tŭ yua amra kơ ƀing ta yơh. Ăt amăng mông gru phun anun, Hồ Chí Minh hơmâo hră mơ-it iâu pơthưr abih bang tơgŭ hơkrŭ hơmâo lăi rơđah: Mông pơsit kơ bưng bôt djuai ania ta truh laih yơh. Abih bang amăng dêh čar mơnuih ƀôn sang tơgŭ bĕ ba pran jua ta nao pơklaih rơngai mă ta pô.

Gah yŭ kơ tơlơi git gai mơ̆ng Ping gah hăng Khua mir sir Hồ Chí Minh, mơnuih ƀôn sang amăng dêh čar ta tơgŭ hơkrŭ sa amăng plĕ nao sua mă kơnuk kơna. Mơ̆ng lơ 14-18/8/1945, tơlơi tơgŭ hơkrŭ pơphun kơdok kơdor mơtam laih anun tŭ mă boh tơhnal tŭ yua sit nik pơ kual plơi pla kual lŏn dăo gah kơdư dêh čar, kual Tong krah hăng sa črăn pơ kual dơnung. Lơ 19/8 pơphun ƀơi Hà Nội, lơ 23/8 lĕ ƀơi Huế, Bắc Kạn, Hoà Bình, Hải Phòng, Hà Đông, Quảng Bình, Quảng Trị, Bình Định, Gia Lai, Bạc Liêu…Lơ 25/8 tơgŭ hơkrŭ truh kih ƀơi Sài Gòn, Gia Định, Kon Tum, Sóc Trăng, Vĩnh Long, Trà Vinh, Biên Hòa, Tây Ninh, Bến Tre, Côn Đảo…kơnong amăng 15 hrơi đôč rơnuč blan 8/1945, tal kơsung blah sua mă kơnuk kơna tŭ yua abih bang, gong gai kơnuk kơna yua mơnuih ƀôn sang yơh pô git gai.

Lơ 2/9/1945, Khua mir sir Hồ Chí Minh pơ ala kơ kơnuk kơna phrâo akŏ pơdong, pơđok hră pôr pơthâo lŏn ia rơngai, pôr pơthâo ƀơi anăp mơnuih ƀôn sang Việt Nam hăng rŏng lŏn tơnah thâo Việt Nam Dân chủ cộng hoà hơmâo akŏ pơjing laih. Hră pôr pơthâo tơlơi rơngai lŏn ia pok boh pơhiăp črăn blung a lĕ hăng tơlơi pơhiăp ƀu thâo lă ôh amăng Hră pôr pơthâo rơngai lŏn ia Mi thun 1776 laih anun tơlơi pôr pơthâo tơlơi dưi ană mơnuih hăng tơlơi dưi ană plơi pla mơ̆ng bruă hơkrŭ dêh čar Prang thun 1789. Tơlơi pơhing anai kiăng lăi tơlơi djơ̆ găl tơpă amăng bruă pơđĭ kyar ană mơnuih mơnam, anun lĕ tơlơi găl ƀu hơmâo hlơi dưi pơkơđai glăi ôh. Tơlơi pôr rơngai lŏn ia hơmâo jăm tơlơi soh sat mơ̆ng ƀing ayăt kơtư̆ juă rơbêh 80 thun git gai kơtư̆ juă ngă hlun mơnă, mơneč mă hla kơ rơngai, bơkơnar, khăp pap mơ̆ hyu dŏp gơnam sua mă lŏn ia ta, kơtư̆ juă ngă sat kơ ană plơi pla ta.

Kơ phun ñu ba truh tơlơi tŭ yua sit nik Hơkrŭ blan čơpăn jing boh tơhnal pơ alin abih bang 15 thun tơgŭ hơkrŭ gleh glar tơnap tap mơ̆ng mơnuih ƀôn sang gah yŭ kơ tơlơi git gai mơ̆ng Ping gah, hơmâo pơtô hrăm găn rơgao amăng bruă hơkrŭ. Mơnuih ƀôn sang hơkrŭ dưi hơmâo ping gah git gai hăng pơhrăm brơi. Hăng hơdră tơgŭ hơkrŭ anun jing ling tơhan ngă bruă kơđi čar khin hơtai, djă phao kơtuang blah ngă mơnuih ƀôn sang ngă pô phun. Tal hơkrŭ blan čơpăn tŭ yua lĕ yua ping gah hơmâo prăp ling tơhan prong pơtum abih bang mơnuih ƀôn sang gum pơgôp amăng khul tơhan Việt Minh, kơnang kơ bruă ngă hrom kông ñơn-mơnuih ngă hmua yua ping gah git gai. Mơ̆ng anun, dưi lăi pơtong, tơlơi git gai djơ̆ hơdră tơpă hnong mơ̆ng Ping gah jing anŏ ngă atur yôm hloh, pơsit ba truh tơlơi tŭ yua kơ bruă hơkrŭ blan čơpăn thun 1945.

Hơkrŭ blan čơpăn thun 1945 pioh glăi kơ ƀing ta lu tơlơi hrăm pioh yôm biă mă: Hơmâo ping gah ba jơlan hlâo hơkrŭ, mă tŭ tơlơi pơtô djơ̆ ngă jơlan hrăm mơ̆ng Mac-Lênin, dưi hơmâo tơlơi pơmin Hồ Chí Minh pơčrang bơngač laih anun thâo krăn hrơi mông gêh găl amăng bruă hơkrŭ gru phun, kiăng pok pơhai jơlan hơdră djơ̆, bruă ngă lăp hăng hơdră tơgŭ hơkrŭ blah ayăt; thâo mơneč mă mông gêh gal, akŏ pơjing hăng pơphun ling tơhan, pơtrut pran jua kơtang abih bang amăng djuai ania hăng tơlơi kơtang phrâo ba jơlan kơ ană plơi pla nao sua mă gong gai kơnuk kơna. Khut khăt khom blah ngă hăng tơlơi hơkrŭ laih anun thâo mă bruă tơlơi kơtang hơkrŭ djơ̆ hnong pioh čom pơčah pran jua kơnuk kơna hơđăp, akŏ pơjing rai pran jua kơnuk kơna phrâo mơ̆ng mơnuih ƀôn sang ngă pô.

Nay Jek: Pơblang