Link bài 1: https://vov4.vov.gov.vn/jarai/chuyen-muc/hmu-hiap-adoh-pongui-rongot-bia-ma-c145-402320.aspx

VOV4.Jarai - Lu plơi pla ƀơi kual Dap Kơdư, biă ñu lĕ ƀơi kual ataih yaih, bruă pơdô̆ rơkơi bơnai ƀu djŏp thun, dô̆ ung mơng muaih bơnai mơng anet, dŏ ană anong ană wa ăt dŏ hơmâo na nao đôč, ba glăi tơlơi sat prong, bơbeč kơ bruă pơđĭ kyar djuai ană mơnuih ta. Tơlơi sit ñu lĕ: lơ̆m rim čô ƀing ta thâo hluh tơlơi truh sat mơng tơlơi phiăn ƀu hiam, amăng anun hơmâo bruă dô̆ ung mơng muai bơnai mơng anet, hăng dô̆ glăi ană anong ană wa, mơng anun ĕp hơdră kiăng ngă plai ƀiă ƀudah lui hlao tơlơi phiăn ƀu hiam anun. Lơ̆m anun kah tơlơi adoh pơngui hrơi mlăm ngă glưh pran jua ană mơnuih samơ̆ huăi rơngôt pran jua dong tah.

Hơdôm djuai ania mơng đưm ƀơi tơring čar Lâm Đồng kiăo tui kơnung amĭ. Anun lĕ ană bă djă kơnung amĭ. Ơi Ya Gương, Kơ-iăng khua wai lăng djuai ania tơring čar lâm Đồng pơblang tui anai: hăng mơnuih djuai ania K’Ho, Mạ, Chu Ru...adơi amai amăng sang lơ̆m dô̆ rơkơi, ană bă ñu lêng djă kơnung amĭ soh, yua hnun jing sa drah kơtăk yơh. Amai hăng adơi đah rơkơi, ƀudah ayong hăng adơi đah bơnai, tơdơi kơ dô̆ bơnai dô̆ rơkơi, ană bă ñu pha pơ kơnung djuai, ƀu djơ̆ ha kian pruăi dong tah. Rim djuai ania, kual plơi pla lêng hơmâo tơlơi phiăn phara mơn gah kơnung djuai. Tơlơi phiăn hơmâo pơkôl pơkă rơđah laih kơ tơlơi phiăn pơdô̆ rơkơi bơnai. Samơ̆ tơlơi phiăn mơng rim djuai ania hiư̆m pă ñu? Anai ăt jing tơlơi ngă gun, aka ƀu thâo pơsir.

Ƀơi plơi Bơ Nao, thôn 4, să Lộc Bắc, tơring glông Bảo Lâm (Lâm Đồng) hơmâo K’Thắm dô̆ rơkơi, ƀă ană lơ̆m glăk dŏ čơđai đôč. K’Thắm dô̆ rơkơi mơng 14 thun, lơ̆m ñu glăk hrăm anih 8. Ră anai, ană kơčua K’Thắm rơbêh 3 thun laih, ană đah rơkơi ñu dong glăk 8 blan. K’Thắm brơi thâo: Tơdơi kơ dô̆ rơkơi, amĭ ama ñu pơpha brơi ha blah đang kơphê prong 7 sao. Hơmâo kăng pơpha lŏn giăm lan prang dong, brơi prăk pơdong sang man prong mơn. Amĭ ama dua bơnah hok mơ-ak soh yua dah lŏn tơnah, sang dŏ, prăk kăk mơng dua bơnah huăi rơngiă đuăi ôh, ăt dŏ amăng kơnung djuai ñu đôč. Huăi bơngơ̆t kơ asơi huă añăm ƀong ôh, samơ̆ ia mơta K’Thắm tŭ kơ jruh đôč, jruh trun ƀơi ƀô̆ ană ñu glăk dŏ mem lơ̆m ƀuh gơyut gơyâo hnưr ñu nao sang hră mơ-ak mơ-ai huăi pơmin kơ tơlơi hơget.

“Kâo huăi hyu mă bruă lơi, rơkơi kâo soh rông. Rơkơi kâo nao mă bruă, kâo dŏ pơ sang lăng ană bă, ngă bruă amăng sang đôč mơn. Sui sui kah mơng nao pơ hmua. Nao pơ hmua lĕ brơi amĭ ama kâo lăng ba tơčô ñu. Sang amĭ ama kâo jê̆ ƀơi anai mơn”.

Sang anŏ ơi K’Sọp, ama K’Thi Diễm, dŏ ƀơi plơi K’Rọt Sơk, să Bảo Thuận, tơring glông Di Linh ăt hơmâo ană đah kơmơi ñu dŏ glăi kơnung djuai ñu pô mơn. Rơkơi K’Thi Diễm lĕ ană đah rơkơi gah adơi ama ñu, neh gah ama ñu pô mơtăm. Ană kơčua K’Thi Diễm 8 thun laih, samơ̆ rơwang rơweh, rơbat ƀu kơjăp ôh, duam ruă nao mơ-ai. Ơi K’Sọp lăi bruă ană ñu dô̆ glăi amon ñu jing djơ̆ hăng tơlơi phiăn yơh.

“Lơ̆m ană kâo dô̆ rơkơi, kâo ăt kiăo tui tơlơi phiăn mơn, ăt pơdô̆ brơi, djă brơi kông tui arăng mơn. Han kâo lĕ ană adơi kâo. Tơčô anet anai ƀu hơmâo pran jua ôh, ñu tơkeng rai lơ̆m glăk 8 blan đôč, tơkeng ƀu djŏp blan ôh”.

Ƀon Hằng Piơr, să Bảo Thuận, tơring glông Di Linh hơmâo 161 boh sang anŏ, 757 čô mơnuih. Amăng plơi, lu rơkơi bơnai dô̆ nao rai kơnung djuai pô, ană anong ană wa. Hơmâo sang anŏ đa kơnung djuai bơmă brơi mơng amĭ ama laih, truh ană tơčô hai hnun mơn. Ơi K’Brệp hăng K’Học lĕ ană anong ană wa mơn, dua gơñu hơmâo 3 čô ană, amăng anun hơmâo K’Pơn 12 thun laih, rơwen rơwô ƀu hiam drơi, dŏ hnong ha anih đôč. K’Pơn glăk hia hă tlao arăng ƀu thâo lơi.

Ơi K’Lào - Kơ-iăng khua Anom bruă wai lăng djuai ania tơring glông Di Linh ră ruai glăi: Lơ̆m phrâo truh tơdăm, ñu gir biă mă mơn mơng huăi dô̆ glăi ană anong ană wa tui sang anŏ ñu bơmă brơi. Amĭ ama ñu bơmă brơi hăng ană gah kơnung djuai jê̆ mơn. Anun lĕ neh gah ama ñu pô. Dua bơnah ƀuăn bơmă brơi kiăng dô̆ laih. Pô đah kơmơi anun ăt ƀong ia bah amĭ ama mơn, amuaih či dô̆ ñu mơn. Lơ̆m anun ơi K’Lào plư amĭ ama, alum biă mă mơn pô đah kơmơi anun mơng tŭ ư lui dô̆ ñu. Samơ̆ sang anŏ ơi K’Lào khŏm ba hăng prăk, gơnam pơhiam adung mơta sang đah kơmơi anun.

“Tơlơi phiăn mơng djuai ania ƀiă arăng pơmin ană anong ană wa dô̆ nao rai lĕ tơlơi klă hiam kơ kơnung djuai. Hăng tơlơi pơmin huăi dô̆ djơ̆ pô sang hơmâo rơhung atâo jrao gun, ngăn sang anŏ hai ăt dŏ glăi kơ sang anŏ kơnung djuai mơn. Gơñu ƀu pơmin ôh anun lĕ dô̆ glăi sa drah kơtăk ta pô. Kơ bruă dô̆ rơkơi bơnai mơng anet hăng dô̆ glăi ană anong ană wa mơng mơnuih ƀon sang djuai ƀiă ră anai dŏ lu biă mă, yua neh met wa aka ƀu thâo hluh đơi ôh kơ bruă dô̆ rơkơi bơnai mơng anet hăng dô̆ glăi adơi ayong kơnung djuai”.

Ơi Ya Gương, Kơ-iăng khua wai lăng Djuai ania tơring čar Lâm Đồng brơi thâo

“Kơ tơlơi dô̆ ung mơng muai bơnai mơnga net, dô̆ glăi ană anong ană wa mơng mơnuih djuai ƀiă hơmâo mơng đưm sô laih, ră anai ăt dŏ mơn. Yua hnun kiăng pơplih tơlơi pơmin ƀing gơñu lĕ bruă ƀu amuñ ôh, ƀu dưi ngă amăng ha hrơi dua hrơi ôh. Anom bruă wai lăng djuai ania hơmâo tơlơi kiăng răk lui lĕ: ƀing apăn bruă plơi pla ngă bruă anai lĕ mơnuih thâo hluh gru grua tơlơi phiăn ană plơi ƀơi anai hơmâo ƀiă đôč. Yua ƀu thâo hluh tơlơi phiăn, ƀu thâo pơblang hiư̆m pă kiăng djơ̆ hăng tơlơi thâo hluh mơng mơnuih djuai ƀiă, tui anun ană plơi ƀu hmư̆ tui ôh, jing ƀu dưi pơgăn hĭ ôh tơlơi phiăn ƀu hiam anai”.

Mơng plơi prong Đà Lạt kiăo tui jơlan yŭ dơnung, găn rơgao glông jơlan ataih 250 km kah mơng truh pơ să Đồng Nai Thượng. Anai lĕ să kual ataih hloh mơng tơring čar Lâm Đồng. Đồng Nai Thượng hơmâo 5 boh plơi, hăng 417 boh sang anŏ, 1.915 čô mơnuih. Jing anih dŏ mơng đưm mơng djuai ania Mạ. Ơi K’Giắc, Khua ping gah să Đồng Nai Thượng brơi thâo: bruă dô̆ rơkơi bơnai mơng anet, dô̆ glăi ană anong ană wa mơng djuai ania Mạ mơng hlâo lu biă mă. Samơ̆ ră anai ƀu hơmâo dong tah:

 “Kiăo tui tơlơi pơtrun mơng Ping gah, Jơnum min mơnuih ƀon sang să hơmâo hơdră ngă bruă, pơtô pơblang rim rơwang hrơi tơjuh, pôr hăng loa, hăng ƀơi mông jơnum mơng să truh pơ plơi pla. Biă ñu amăng hrơi jơnum ping gah plơi pla, khŏm iâu pô pơ ala kơ ană plơi, ƀing thâo rơgơi amăng plơi pla đah mơng pôtô pơblang. Rơngiao kơ anun gơmơi hơmâo akŏ pơdong grup iâu pơthưr hơmâo khua ping gah plơi, mơnuih pơ ala ană plơi, khua jơnum min djŏp djuai ania, hăng hơdôm grup ping gah, yua hnun mơnuih ƀon sang thâo hluh tui. Kiăo tui anun, hơdôm boh sang anŏ ngă gru lĕ ta apah bơni tañ mơn”.

Mơng bruă ngă hmua pla pơjing kiăng ƀong đôč, mơnuih djuai ania Mạ ƀơi Đồng Nai Thượng hơmâo pla boh ñông, tiu, kơphê tui djơ̆ hơdră pla gơnam ba sĭ yua hnun tơlơi hơdip hơđong, đĭ kyar laih. Tar ƀar să hơmâo 417 boh sang anŏ, samơ̆ hơmâo truh 450 hectar đang boh ñông, 358 hectar đang kơphê, 100 hectar đang kơsu, hăng 170 hectar đang boh troh. Yap lăng rim boh sang hơmâo rơbêh 3 hectar phun pla amăng bơyan pĕ laih. Prăk pơhrui kơ rim čô mơnuih hơmâo giăm 50 klăk prăk. Tơlơi ƀing ta kiăng lăi nao hloh lĕ rơbêh 7 thun rơgao, đơ đam să huăi hơmâo pô dô̆ glăi kơnung djuai ană anong ană wa, dô̆ rơkơi bơnai mơng čơđai ôh. Truh yang hrơi mơmot, jơlan bê tông pơtruh nao rai plơi pla hơmâo apui rơđah bơngač. Đồng Nai Thượng hơmâo tơring čar Lâm Đồng pơsit jing să plơi pla phrâo.

Siu H’Mai: Pơblang