VOV4.Jarai - Khă mrô pioh sĭ ƀiă samơ̆ dưi lăi pơthâo sĭ hyu đơr hơr, kiăng blơi hơdôm hơpă leng kơ hmâo sôh, glăk lĕ bôh nik mơng anih anom sĭ blơi sâm Ngọc Linh, jrao yôm, kơnong kơ hmâo ƀơi tơring čar Kontum hăng Quảng Nam. Tơlơi sĭ - blơi sâm Ngọc Ling biă - ƀlor luk puk hmâo bơdjơ̆ nao ƀơi anăp tơlơi suaih pral, prăk kak mơng mơnuih blơi yua; truh nua, anăn păn sâm Ngọc Linh, jing tơlơi hmâo mơng lu thun hăng anai laih anun rim thun jai glêh tơnap hloh dong, akă thâo hơbin pơđut. Pô hyu mă tơlơi pơhing phrâo Khoa Điềm, dô̆ mă bruă ƀơi Dăp Kơdư hmâo tơlơi čih “Sâm Ngọc Linh ƀlor hăng tơlơi biă hăng ƀlor akă ƀu pơđut ôh”.

Amăng hră čih ană dlông ƀing mơnuih bơdjơ̆ nao ƀu klă mơng sâm Ngọc Linh ngă ƀlor mă, sat hloh lĕ hmâo wot hơdôm mơnuih pla sâm Ngọc Linh ƀơi čư̆ Ngọc Linh ƀơi tơring čar Kontum. Phrâo anai hơdôm pluh bôh sang anô̆ ƀơi plơi Xa Úa, să Mường Hoong, tơring glông Đăk Glei hmâo blơi djơ̆ sa djuai asar pơjeh kah hăng pơjeh sâm Ngọc Linh ba glăi pla, hăng nua truh kơ 100.000 prăk sa asar pơjeh. Ayong A Thim, Khua plơi Xa Úa lĕ mơnuih hmâo đing đăo kơ hơdôm asar pơjeh anai samơ̆ ƀơi anăp tơlơi kơƀah kơ djuai pơjeh kiăng dưi pla sâm Ngọc Linh ăt ƀu dưi bŏng glăi mơn:

“Kâo ăt hmâo blơi mơn 5 asar pơjeh tui anai. Sa dua bôh sang blơi 40, 50 asar pơjeh, 100 asar. Sa asar rơbêh kơ 100.000 prăk, ƀu ƀiă hloh kơ 100.000 prăk. Plơi kâo ƀơi Xa Úa ră anai tui kâo thâo lĕ rơbêh kơ 30 bôh sang anô̆ blơi laih”.

Sa glông phun sâm ngă mă ƀlor sâm Ngọc Linh Kontum ƀing arăng ngă ča ba hyu sĭ amăng tơring glông Đăk Tô hmâo khul wai lăng anih anom sĭ mơdrô ƀuh

Tal rơnuč thun lĕ hơdôm hrơi anih anom blơi sĭ sâm Ngọc Linh ƀơi Kontum dik dăk hloh. Rơngiao kơ hyu lăi pơthâo pơdă sĭ hyu đơr hơr amăng glông facebook, sâm Ngọc Linh dô̆ dưi sĭ tui jơlan “neh wa kiăng prăk sĭ mă ƀiă kiăng bơwih brơi kơ bruă sang”. Yua mrô prăk mơnuih blơi yua khom yua blơi rim kg sâm Ngọc Ling lu, laih anun ăt lĕ kiăng “pơkôl sâm biă”, anun dong mơng sui, sâm Ngọc Linh Kontum abih bang kah hăng dưi sĭ hơbơi hăng phun dô̆ hơnong phun, hla. Tui anun mơn “biă jing ƀlor”, hơdôm hrơi anai phun sâm Ngọc Linh Kontum biă ñu kơnong kơ dô̆ hơbơi amăng lŏn đôč, dô̆ glăi phun hơpă hla ñu ăt kơñĭ mơn samơ̆ ƀơi anih sĭ mơdrô ăt glăk lăi pơthâo pơdă sĭ djuai sâm Ngọc Linh mơn, anun lĕ phun sâm dô̆ hơnong hla mơtah hlê̆. Ơi A Sỹ, Khua git gai Ping gah să Măng Ri, tơring glông Tŭ Mrông, hơdip amăng kual pơtô anih anom hăng hmâo ƀong, pit hrom hăng phun sâm Ngọc Linh Kontum hơdôm pluh thun hăng anai, hmâo tơlơi pơtă:

“Hơdôm hrơi sâm Ngọc Linh hlung hla lĕ mơng blan 10 truh kơ blan 2. Gah phun sâm Ngọc Linh hmâo hla lu hăng prong ƀơi anai lĕ ƀu hmâo ôh. Tơdah djơ̆ sâm Ngọc Linh sit hă ră anai bơhmu tu ñu ta nao pơ̆ sa blah đang prong sa ektar ñu kơnong kơ dô̆ ƀu hmâo lu phun mơ̆ phun anun lĕ kơñĭ hla abih laih, ñu giăm či hlung hla abih laih”.

Pơjeh ƀu rơđah phun akha lăi mă sâm Ngọc Linh Kontum sĭ hyu đơr hơr ƀơi anih sĭ mơdrô

Hăng hơbơi sâm Ngọc Linh, kiăng ngă mơnuih blơi yua thâo hơdră lĕ blơi sâm mơng hơdôm Sang bruă, anom bruă ƀơi anăp pla sâm hăng hmâo tơlơi lăi pơthâo, pơhlôm mơng gong gai ăt kah hăng gơnong bruă gơgrong tơlơi anai ƀơi plơi pla. Rơngiao kơ anun, tơdah bruă blơi sâm dưi ngă tui hơdră hơpă pha ra leng kơ amra hmâo tơhnal blơi djơ̆ djuai phun hmâo djuai hrŭp hăng sâm Ngọc Linh. Sa amăng mrô anun lĕ phun tam thấp vũ diệp mơ̆ hơdôm thun jê̆ hăng anai ƀing hyu leč pơdar hmâo ĕp hơdră kiăng ba hyu sĭ mut ƀơi tơring čar Kontum. Bruă thâo krăn biă hă ƀlor hăng mơta ta ƀudah hmâo tơlơi găn rơgao lĕ tơlơi ƀu dưi ôh wot hăng hơdôm mơnuih hơdip amăng kual sâm Ngọc Linh hai. Yă Lương Thị Mỹ Huệ, Khua Sang bruă bơwih ƀong mơnuih ƀôn sang jrao akha kyâu Tây Nguyên, pô thâo rơđah kơ jrao akha kyâu, pơsit pran jua kiăo tui bruă pla phun jrao hơdjă ƀơi tơring glông Đăk Tô, tơring čar Kontum, brơi thâo:

 “Ră anai sa dua čô mơnuih hyu hơduăh blơi gơñu mă sâm mơng Pơngŏ dêh čar ta ƀudah amra lĕ sâm dêh čar Khač ba mut ƀơi tơring čar Kontum hăng tơring čar Quảng Nam pioh sĭ hăng nua pơmă biă hăng mơnuih blơi sit nik ƀu thâo krăn ôh. Mơnuih blơi yua ră anai yua sa dua mrô prăk lu biă pioh blơi ba glăi sâm ƀu klă hăng mrô prăk pô mă yua lĕ sit nik păp kơ mơnuih blơi biă”

Prai lui sâm Ngọc Ling ngă mă ča ƀơi tơring glông Đăk Tô, tơring čar Kontum

Kiăng thâo krăn sâm Ngọc Linh biă hă ƀlor, bruă mă juăt ñu lĕ test saponin hmâo hơbơi ngă gru. Tui anun mơn bruă ngă anai ăt ƀu djơ̆ jơlan pơsir djơ̆ mơn kiăng thâo krăn sâm biă hăng sâm ƀlor yua kơ saponin ăt hmâo lu mơn djuai sâm pha ra. Kiăng pơgang nua, anăn sâm Ngọc Linh Kontum hăng tơlơi dưi yua kơ mơnuih blơi, tơring čar Kontum glăk tuh pơplai măi mok anăp nao bruă pơčrang lăng DNA kiăng pơsit phun sâm Ngọc Linh biă hă ƀlor amăng thun 2022.

Phrâo anai, amăng tal jơnum lok 2, Khul pơ ala mơnuih ƀôn sang tơring čar Kontum tal 12, sa dua čô khua pơ ala hăng mơnuih pơ ala mơnuih ƀôn lan hmâo lăi nao tơlơi leč pơdar amăng sĭ mơdrô mă yua phun tam thất ăt kah hăng sa dua djuai phun pơkon hmâo rŭp hăng phun sâm, ngă ča phun sâm Ngọc Linh Kontum sĭ ƀơi anih sĭ mơdrô hmâo leč pleč ƀlor mơnuih blơi yua, ngă bơdjơ̆ nao nua hăng anăn păn mơng sâm Ngọc Linh Kontum. Lăi glăi tơlơi tơña bôh yôm anai, ơi Lê Ngọc Tuấn, Khua Jơnum min mơnuih ƀôn sang tơring čar anai brơi thâo, hmâo rơkâo laih Kông ang tơring čar pơdŏng bruă pel ĕp pơsir bruă blơi sĭ sâm Ngọc Linh ngă mă ča. Hrom hăng anun jơnum min mơnuih ƀôn sang tơring čar Kontum ăt kơtưn mơn hơdôm bruă wai lăng kiăng pơgang nua hăng anăn păn sâm Ngọc Linh Kontum:

“Jơnum min mơnuih ƀôn sang tơring čar hmâo pơsit tuh pơplai blơi prăp glông măi mok mă yua, gơnam yua pơjeh kơmok jrao hăng rơnoh prăk mă yua rơbêh kơ 10 klai prăk pioh pơblang ADN sâm Ngọc Linh hăng hơdôm mơta phun jrao pơkon pioh kơ bruă pơsit, pel ĕp sâm Ngọc Linh biă hă ƀlor ba mut mă yua mơng thun 2022. Kơtưn bruă mă, bruă gơgrong mơng hơdôm ƀirô wai lăng Kơnuk kơna, kah hăng Gơnong bruă đang hmua hăng pơđĭ kyar ƀôn lan, Gơnong bruă sĭ mơdrô, Gơnong bruă kơsem min bôh thâo phrâo măi mok hăng bruă mă mơng gong gai plơi pla amăng bruă wai lăng phun djuai pơjeh sâm Ngọc Linh pla hăng pơlar hyu ƀơi tơring čar”./.

Khoa Điềm: Čih – Siu H’ Prăk: Pơblang