VOV4.Jarai - Hơdôm thun giăm anai, kơphê jơman Việt Nam hơmâo laih anih blơi sĭ kơphê ƀơi rŏng lŏn tơnah hmư̆ ư, biă ñu hơdôm sang măi hna kơphê ƀơi hơdôm boh dêh čar kiăng blơi kơphê klă hloh mơn, gơñu ruah biă mă. Tơlơi anai ăt pok rai tơlơi dưi đah mơng dưi “hrưn nao pơ ia rơsĭ prong” mơng kơphê jơman Việt Nam lăi hrŏm hăng Dak Lăk lăi hơjăn. Anai ăt jing bruă hrưn mơng kơphê phĭ jing ba glăi boh than mih mơng ƀing abih pran jua kiăng ba kơphê Việt Nam hmư̆ ư amăng abih bang jar kmar.

Hăng anăn anom bruă hơmâo 4 thun mơtă hơmâo gơnam dong mrô 3 amăng tal pơplông kơphê jơman phara Việt Nam, hơdôm mơta gơnam mơng Kông ti TNHH Minudo Farm-Care Dak Lăk ăt hơmâo lu mơnuih blơi, hna amăng dêh čar, mơng čar rơngiao ruah ngă gru kơphê jơman, phara hơmâo lu mơnuih amuaih blơi hloh.

Kiăng hơmâo tơlơi phara anai, ơi Lê Đình Tư, Khua kông ti TNHH sa ding kơna Minudo Farm-Care lăi, anai jing boh than dưi ngă mơng bruă tuh pơ plai ngă bruă klă amăng djŏp mơta, phun ñu lĕ mơng hơdôm blah đang prong phara. Ƀơi anun hơmâo pơƀut lu mơta kah hăng: pơjeh kơphê djơ̆ hăng ayuh hyiăng, lŏn tơnah, pla tui hữu cơ anun lĕ ƀu mă yua jrao gun, truh kơ bruă pĕ ruah mă kơphê hiam, laih anun pơkra, djă pioh klă mơn. Ƀơi anun khŏm kiăng mơnuih hor kơ bruă pơkra kơphê kah mơng dưi ngă.

“Lơ̆m ngă tui tơlơi pơkă Rainforest Alliance (glai hơjan nhiệt đới) khŏm lăng klă ba mơnong rông phun pla mơng blung a. Anŏ klă hiư̆m pă? Ñu ăt tui hăng tơlơi hơdip ană mơnuih ta mơn. Ñu khŏm hơmâo djŏp ia hiam rông phun kah mơng jơman, ba glăi amăng ayuh hyiăng pơplih ƀơi pơ-iă kơtang đơi, ƀơi rơ-ơ̆ đơi. Bơyan pơ-iă kơtang hiư̆m pă, rơ-ơ̆t kơtang hiư̆m pă lêng ngă tui sa tơlơi pơkă rơđah rơđông”.

Tơlơi khŏm kiăng ngă amăng bruă pĕ kơphê jơman kơnong dưi pĕ kơphê tơsă đôč.

Pơsit rơđah jơlan đĭ kyar mơng blung a mơtăm mơng Anom ngă ƀong hrŏm lĕ pơđĭ kyar kơphê jơman phara anun Anom ngă ƀong hrŏm Ea Tân, tơring glông Krông Năng ƀu pơdơi pơdă, gir run ĕp jơlan nao phrâo kiăng gơnam pơkra rai klă hloh. Anom ngă ƀong hrŏm pơsit, mơnuih ngă hmua jing pô blung a pơsit anŏ klă kơ abih bang bruă pơkra rai gơnam pơmă, anun jing pơtruh hrŏm hăng mơnuih ngă hmua đah mơng pơđĭ tui anŏ klă. Anom ngă ƀong hrŏm rơngiă 2-3 thun hrŏm hăng mơnuih ngă hmua ngă giong hơdră pơkra kơphê jơman. Ơi Nguyễn Trí Thắng, Khua anom ngă ƀong hrŏm Ea Tân brơi thâo: kiăng dưi pơkra rai kơphê jơman phara hơđong lĕ kiăng hơmâo hơdră ngă bruă lăp djơ̆ mơng blung a mơtăm. Anun lĕ thâo hluh, thâo pơkra gơnam, pơtruh ngă hrŏm hơmâo hơdră ngă bruă, pơkra gơnam khŏm klă, hơđong:“Rơgao 4 bơyan kơphê, tơlơi gum hrŏm mơng ană plơi hăng anom ngă ƀong hrŏm amăng bruă pơkra kơphê jơman jai hrơi jê̆ giăm hloh, gơñu thâo rơđah bruă gơñu gơgrong ngă hăng kơphê, laih anun gơñu ƀuh anŏ klă mơng kơphê jơman ba glăi, mơng anun rơngiao kơ hơdôm boh sang anŏ gum ngă laih ăt hơmâo dong sang anŏ pơkŏn kiăng gum ngă hrŏm mơn”.

Bruă ƀhu kơphê jơman khŏm ngă klă tui hơdră pơtô ba.

Tui hăng ơi Trịnh Đức Minh, Khua khul ngă kơphê Buôn Ma Thuột, kơphê jơman kơnong hơmâo 1-2% mrô kơphê amăng đơ đam rŏng lŏn tơnah, lu biă ñu Arabica đôč. Ră anai hơmâo laih hơdôm boh dêh čar blơi kơphê jơman Robusta yua anun Việt Nam amra găn rơgao tơnap tap, dưi pơđĭ kyar gơnam anai.

Sit biă ñu, amăng 2-3 thun anai, hơdôm lô gơnam hơmâo anăn “Kơphê jơman Việt Nam” yua Khul ngă kơphê Buôn Ma Thuột pơphun lêng hơmâo hơdôm sang măi hna kơphê mơng čar rơngiao bơni hăng blơi tañ biă. Anai jing boh than ba glăi blung a mơng bruă tuh pơ plai mơng pơkra truh ba hyu sĭ. Ơi Trịnh Đức Minh lăi:

“Ngă kơphê jơman anai kah hăng hơdră khŏm ngă đah mơng ĕp ƀuh anih sĭ mơdrô blơi pơmă hloh. Hơdôm mrô kơphê jơman hơmâo anom bơwih ƀong kơphê jơman blơi mơng mơnuih ngă hmua hăng nua pleh ploh prong biă hăng nua kơphê gơñu sĭ mă. Kiăng ĕp ƀuh anih sĭ mơdrô blơi kơphê jơman đah mơng hơmâo nua pơmă hloh”.

Pơplông kơphê jơman Việt Nam pơ-ư pơ-ang anăn kơphê klă.

Dak Lăk jing anih pla kơphê Robusta, hơmâo ba sĭ ƀơi giăm 60 boh dêh čar, kual lŏn, hơmâo hơdôm rơtuh rơbâo tơn. Lu boh sang anŏ, anom ngă ƀong hrŏm, anom bơwih ƀong hơmâo tuh pơ plai, mă yua boh thâo amăng bruă ngă hmua, pơkra kơphê jơman. Ding jum ngă hmua hăng pơđĭ kyar ƀon lan ăt pơsit brơi Kơčăo bruă pơđĭ kyar kơphê jơman Việt Nam rơwang thun 2021-2030; kơnong ƀơi tơring čar Dak Lăk amra pơđĭ kyar kơphê Robusta jơman, hăng đơ đam lŏn rơbêh 1.000 ektar amăng thun 2025 laih anun truh thun 2030 năng ai 2.120 ektar, him lăng pơhrui hơmâo 1.500 tơn.

Bruă ba kơphê Việt Nam jing kơphê jơman phara ăt bưp ƀu ƀiă ôh tơlơi tơnap tap, lơ̆m tơlơi thâo hluh kơphê jơman hmư̆ hing dŏ phrâo đôč hăng mơnuih pơkra kơphê amăng dêh čar. Hrŏm hăng anun, hơdôm hơdră djru pơđĭ kyar kơphê jơman aka ƀu hơmâo lăng ba djơ̆ lăp. Samơ̆ hăng hơdôm boh than hơmâo ngă, ƀing gir ngă kơphê jơman ăt mơ-ak, đăo gơnang kơ hrơi blan pơ anăp mơn. tơlơi đăo gơnang anai ƀu kơnong pơplih tơlơi pơmin, pơplih nua kơphê đôč ôh mơ̆ ăt djru pơhrui glăi prăk hơđong kơ hơdôm boh sang anŏ ngă kơphê./.

Hương Lý: Čih - Siu H’Mai: Pơblang