VOV4.Jarai-Ngă tui Hră pơtrun mrô 99/2010 mơ̆ng Kơnuk kơna, tơring čar Kon Tum hơmâo jao wai lăng glai rưng kơ sang anŏ mơnuih ƀôn sang, plơi pla, jơnum min mơnuih ƀôn sang să, tơring kual pô wai lăng hăng tŭ mă prăk apah wai pơgang glai rưng.

Rơgao 10 thun pok pơhai, hơdră bruă anai hơmâo ngă hăng hlăk ngă tui ba glăi boh tŭ yua rơđah rơđong biă mă, prăk apah pơgang glai djru mơnuih ƀôn sang, pô jao wai lăng glai hơmâo pơhrui mă prăk kăk, djru kơ plơi pla, să hơmâo prăk akŏ pơdong bruă mă amăng plơi pla, kah hăng jơlan glông, pơdong sang jơnum plơi, tuh pơ alin kơ bruă ngă hmua pla pơjing, bơwih brơi tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang. Tơlơi hơdip mơda hơđong tui, tơlơi gơgrong amăng bruă mă pơgang glai klô mơ̆ng mơnuih ƀôn sang, pô glai ăt pơđĭ tui mơ̆n, glai kyâo dưi pơgang kjăp.

Ƀing gơmơi nao čuă sang anŏ ayong A Phai dŏ pơ plơi thôn 7, să Đak Tơlung, tơring glông Kon Braih (Kon Rẫy) lơ̆m ñu hlă dŏ kơ-uă rơ̆k lŭk hăng hlok pơdai čem rơsa ñu. Ñu pơdơi jăng jai, ba gơmơi nao ĕp lăng sang phrâo pơdong prong hiam rơhaih 80 m2, ñu lăi, pơphun bruă mă hăng 1,3 ha lŏn hmua samơ̆ ƀu hơmâo prăk tuh pơ alin ôh, či blơi pơjeh phun pla, kmơ̆k pruai anun sang anŏ tơnap biă mă.

Thun 2013, ñu tŭ mă wai lăng 15 ha glai rưng laih anun hơmâo prăk apah pơgang glai rưng sa thun mơ̆ng 12-14 klăk prăk. Rơnoh prăk anai, hơmâo tom prăk čan mơ̆ng sang bruă prăk kơnuk kơna, sang anŏ ñu tuh pơ alin blơi phun pơjeh kơphê, blơi kmơ̆k, hơbâo pruai, 2 drơi bê tơnô ania  pioh pơđĭ kyar bơwih ƀong huă. Ră anai, sang anŏ hơmâo 9 ar đang kơphê, đang phun bơ̆r, pŭ rơsa ñu hơmâo 5 drơi, rơbêh hơpluh drơi bê, sa thun sĭ pơhrui glăi hơmâo 120 klăk prăk. Dưi hơmâo prăk pơhrui glăi hơdôm anun, yua sang anŏ ñu mă yua tŭ yua prăk apah pơgang glai rưng laih anun prăk čan mơ̆ng sang bruă prăk kơnuk kơna pioh tuh pơ alin kơ bruă ngă hmua. Ayong A Phai lăi:

“Mrô prăk tŭ mă jao wai pơgang glai klô hơmâo tŭ mă lĕ sang anŏ blơi pơjeh phun pla, blơi kmơ̆k hơbâo pruai glăi pơjing đang hmua; rơngiao kơ anun tuh pơ alin pla kơphê, rông bê hăng rơsa, mă prăk phun pla ƀiă hrơi rông phun pla sui thun. Ră anai tơlơi bơwih ƀong huă mơ̆ng sang anŏ gơmơi jăng jai pơklaih laih mơ̆ng anăn ƀun rin. Kơ akŏ bruă pơgang glai rưng, sang anŏ gơmơi ngă hrom lu khul grup mut phung jơnum pơčrông sai hăng tơhan pơgang kyâo glai, rĭm rơwang hrơi tơjuh, rĭm blan hyu tir ĕp lăng re se kiăng pơgăng kjăp glai klô”.

Ăt kah hăng anun mơ̆n, sang anŏ bơn A Păp dŏ pơ thôn 7, să Đak Tơlung, tơring glông Kon Braih ăt tŭ mă wai lăng pơgang rơbêh 14 ha mơkrah mơ̆ng thun 2013. Tui hăng A Păp, prăk apah kơ bruă pơgang glai klô, pơgang ayuh hyiăng jum dar lĕ blơi braih huă đa, dŏ glăi blơi hơbâo pruai ta juăt lăi kmơ̆k, blơi pơjeh djuai phun pla, hlô mơnong rông kiăng pơtrut bơwih ƀong huă.

Rĭm thun sang anŏ hơmâo pơhrui glăi mơ̆ng 90-100 klăk prăk prăk mơ̆ng sĭ kơphê, sĭ kơđuh phun bơ̆r, sĭ rơmô, bê….anun dưi pơklaih mơ̆ng ƀun rin. Ră anai sang anŏ gơñu hơmâo dŏ pơdong phrâo hiam laih, tloh blơi rơdêh thut, blơi tivi, rông ană bă hrăm hră…Tơlơi hơdip mơda ră anai hơđong ƀiă laih, gơñu ăt gir run ngă bruă pơgang glai klô brơi kjăp.

“Sang anŏ gơmơi hơmâo tŭ mă bruă jao wai lăng glai rưng mơ̆ng thun 2013, prăk apah bruă pơgang glai rưng djơ̆ thun kơnong 9 klăk prăk, ƀudah 10 klăk prăk đôč, lu biă mă ñu 14 klăk prăk lơ̆m sa thun. Tŭ mă prăk apah blơi hơbâo pruai pioh pruai kơ đang hơbơi plum, hmua pơdai, đang kơphê; blơi ană rơmô pioh rông, ră anai sang anŏ pơklaih mơ̆ng ƀun rin ư̆ rơpa. Tơlơi hơdip mơda hơđong mơ̆n pơkă hăng hlâo, gir run hyu ĕp lăng na nao amăng glai, mơ̆ng anai pơ klôn ƀu ƀuh tơlơi arăng phă glai pơrai rưng, kơsing lŏn glai ôh”.

Đơ đam să Đak Tơlung tơring glông Kon Braih ră anai hơmâo 429 boh sang anŏ tŭ mă lŏn glai jao wai pơgang abih bang 6.257 ha glai, tŭ mă prăk apah wai pơgang glai rưng, kyâo pơtâo. Ơi Đỗ Xuân Linh-Kơ-iăng Jơnum min mơnuih ƀôn sang să brơi thâo, să anai jing să tơnap tap hloh, hơmâo 95% mrô mơnuih ƀôn sang hơdip mơda mơ̆ng bruă ngă hmua pla pơjing pơdai sa bơyan đôč, anun yơh mrô sang anŏ rin ƀun dŏ lu biă mă.

Kơnang kơ hơdôm hơdră bruă djru mơ̆ng Ping gah, kơnuk kơna biă mă ñu tŭ mă prăk apah kơ bruă wai pơgang glai rưng, mơnuih ƀôn sang mă yua djơ̆ lăp, anun yơh mrô sang anŏ pơklaih mơ̆ng ƀun rin jai hrơi lu, ră anai dŏ 20% đôč sang anŏ ƀun rin. Sit tơlơi bơwih ƀong huă đĭ đăi ƀiă, djru hrom prong biă mă kơ bruă man pơdong plơi pla phrâo amăng tơring glông, bruă pơgang glai rưng, kyâo pơtâo amăng glai klô mơnuih ƀôn sang đing nao biă mă. Ơi Đỗ Xuân Linh lăi pơtong:

“Glai klô dưi jao kơ mơnuih ƀôn sang wai pơgang, mơnuih ƀôn sang yơh ngă pô glai laih anun mă prăk apah pơgang ayuh hyiăng glai klô, kâo pơmin jơlan hơdră anai mơ̆ng kơnuk kơna ta djơ̆ biă mă. Lơ̆m anun hơmâo rơnoh prăk anai, Ping gah să hơmâo pơtô lăi, pơčrâo ba mơnuih ƀôn sang mă yua prăk kiăng pơtrut bơwih ƀong huă sang anŏ, tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang dưi pơđĭ tui, pơtrut tañ bruă lui rơmŏn kŏn rin brơi kơ să ăt kah hăng man pơdong plơi pla phrâo”.

Ƀuh rơđah, bruă mă yua rơnoh prăk apah wai pơgang glai rưng tŭ yua mơ̆ng mơnuih ƀôn sang ƀudah jao kơ plơi pla wai lăng ƀơi să Đak Tơlung, tơring glông Kon Braih pơđĭ kyar hơbô̆ bruă bơwih ƀong huă hăng pơđĭ tui hnong pơhrui glăi kơ sang anŏ, pơtrut bruă lui rơmŏn kŏn rin ƀơi tơring glông dưi pơtrut hmar. Tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang pơhlôm hơđong, jai hrơi hur har hloh amăng bruă wai pơgang glai klô, kyâo pơtâo ƀơi Kon Braih, glai kmrong dưi pơgang kjăp pơơ̆t glăi hnong hnăi kah hăng hlâo.

Khoa Điềm pô čih-Nay Jek: Pơblang[NT1]