VOV4.Jarai-Plơi hơkrŭ lŏn ia Ea Mdroh, să Ea mdroh, tơring glông Čư̆ Mgar, tơring čar Dak Lăk hrơi anai pơplih phrâo laih, hơmâo apui lơtrik, jơlan, sang hră, sang ia jrao kơjăp, hiam. Amăng hrơi mông mơ-ak čơkă thun phrâo, ơi Y răng Niê Kđăm (Ama Tâm), Khua buôn Ea Mdroh ră ruai, mah hơmâo klin Covid-19, samơ̆ neh met wa ăt pơđĭ kyar tơlơi bơwih ƀong, čang rơmang thun phrâo plih ƀiă, bơwih ƀong đĭ hloh dong.

“Rim thun amăng hrơi ngui tê̆t, gong gai să djru ba plơi pla gơmơi čơkă ngui tê̆t, tơring glông brơi năng ai 5 klăk, gơnong bruă tuh pơ plai ngă giăng mah hăng plơi yua hnun ăt djru ba neh met wa mơng 5 truh 7 klăk ƀong tê̆t. Neh met wa amăng plơi kar kăi hăng adơi ayong djuai ania Yuan mơn, anung ƀañ, ngui tê̆t mơn. Thun sô rơgao thun phrâo truh, blung a lĕ hơ-ơč hmưi kơ ne met wa hiam drơi jăn pran jua, dua lĕ bơwih ƀong đĭ kyar, klâo lĕ kiăng kơnuk kơna ta lăng ba hloh dong, pơtruh nao rai hăng kông ti djru brơi neh met wa hơmâo bruă mă, đah mơng plai ƀiă tơnap tap, hơmâo prăk hơđong tơlơi hơdip, huăi rin rơpa”.

Thun 2021 phrâo laih rơgao să Đak Tơre, tơring glông Kon Braih (Kon Rẫy), tơring čar Kon Tum hơmâo lu tơlơi pơblih phrâo hiam. Jơlan amăng plơi, ƀut yŭ pŭ ngŏ, djop jơlan nao pơ hmua pơdai ăt tuh pơkra hăng simăng ƀêtông soh, gêh găl kơ bruă rô nao rai pơdŭ pơgiăng boh troh đang hmua mơnuih ƀôn sang. Hơmâo tơlơi gum hrom pran jua mơ̆ng kơnuk kơna laih anun ană plơi pla, djop ƀôn amăng să hơmâo sang rung plơi, sang jơnum hiam klă hrom soh. Hrom hăng anun, bruă ngă hmua pla pơjing, mơnuih ƀôn sang ngă  tui mơneč phrâo ia rơgơi, pơhrui glăi lu anun tơlơi hơdip mơda pơblih phrâo hăng hơmâo tơlơi đing nao kơ ană bă hrăm hră pơar, pơsir bruă mă kơñ pơgi ni anăp kơ ană tơčô tơdơi anai. Amăng tơlơi mơak jơngum sang anŏ, ană tơčô mô yâo, mơnuih ƀôn sang să čơkă thun phrâo tết mơak, bơyan phang rơnuk rơnua, ơi A Hnao, Khua khul mơnuih tha rơma să Đak Tơre lăi pơthâo tơlơi pơmin ñu kiăng tui anai:

‘’Ƀrô djơ̆ thun phrâo, kâo čang rơmang klin kheng tañ abih hĭ kiăng ană plơi pla suaih pral găng añrăng hơđong pran jua mă bruă bơwih ƀong huă, pơkra ming gơnam tam, rĭm sang anŏ thâo gum pơgôp, hơdip mơda thâo rơnôm mơak. Thun phrâo, kâo rơkâo mơnuih ƀôn sang hiam drơi jăn, hơmâo pran jua mă bruă ngă hmua pla pơjing laih anun pơđĭ kyar bơwih ƀong huă  kơ sang anŏ ƀing ta pô’’.

Hlâo kơ hrơi tê̆t Nhâm Dần năng ai 2 blan, yă H’Dik, dŏ ƀơi plơi Pôt 2, să Ia Mơ Nông, tơring glông Čư̆ Pah, tơring čar Gia Lai hơmâo tơkŏng rơyă 5 čeh tơpai laih pioh mơñum amăng hrơi tê̆t. Rơngiao mơng tơpai, ñu ăt rông mơnŭ kiăng rơmong mơn, pla añăm dong đah mơng hơmâo gơnam ƀong bơwih brơi kơ ană tơčô ñu nao ngui. Amăng hơdôm hrơi giăm Tê̆t, yă H’Dik hăng rơkơi ñu ječ ameč pruih ia kơphê 2 ekter, kih rơmet sang anŏ, lan sang agaih ƀhông. Thun anai, yua klin Covid-19 anun ñu pơtă pơtăn kơ ană tơčô kơnong dưi nao čuă jơmư adơi amai amăng sang anŏ đôč, bơ kơnung djuai pơ să, pơ tơring glông ataih lĕ iâu telephôn pơhiăp mơng ataih đôč. Tui hăng ñu, tơlơi mơ-ak amăng thun phrâo lĕ sang anŏ hiam drơi jăn pran jua đôč yơh:

“Amăng hrơi tê̆t gơmơi juăt prăp lui tơpai čeh, hơmâo mơnong bui, mơnong mơnŭ, ƀañ kĕo či pŭ kơ tuai rai ngui. Gơmơi ƀong tê̆t tui anun đôč yơh, hơmâo hơget lĕ ta ƀong anun. Glăk klin tui anai, gơmơi ƀu nao ngui tê̆t pơ ataih ôh, kơnong nao čuă jơmư, đĭ ngui sang adơi ayong kơnung djuai amăng plơi đôč yơh”.

Amai R’Ôm K’My brơi thâo, sang anŏ ñu hơmâo 4 čô mơnuih, ngă hmua 2 hektar pla kơphê hăng 2 ar hmua pla phun kơbuă rông hlăt mrai. Thun anai, pơhrui glăi hơmâo 70 klăk prăk. Tết thun anai, ñu mă yua rơnoh prăk anai hơmâo ƀiă blơi añăm mơnong un, bui; blơi ƀañ kĕo, braih điơ̆ pioh anung ƀañ tek; tơčoh sum ao phrâo kơ dua čô ană bă čơkă thun phrâo. Ƀrô djơ̆ ngă yang thun phrâo djuai ania ta thun Nhâm Dần 2022, ñu kiăng pơpŭ djop mơnuih amăng plơi pla pô rơnuk rơnua mơak, bơwih ƀong huă đi\ kyar, lŏn ia pơdrong asah:

‘’Thun 2021, sang anŏ gơmơi hơmâo pơhrui glăi mơ̆ng 1 hektar kơphê rơbêh 1 tơn mơkrah asar kơphê krô, sĭ pơhrui glăi hơmâo 60 klăk prăk. Rơngiao kơ anun, pơhrui glăi mơ̆ng 2 ar hmua pla phun kơbuă, sĭ hruh hlăt suai mrai rĭm blan hơmâo mơ̆ng 6-7 klăk prăk. Tết Nhâm Dần 2022, hơmâo mơ̆n prăk blơi braih điơ̆, ñar pioh anung ƀañ tek, blơi ƀañ kĕo kơ ană bă mơak čơkă thun phrâo, kiăng abih bang mơak mơai trơi pơđao. Kâo kiăng, sang anŏ amăng thun phrâo hiam drơi jăn, ană bă săng, hrăm hră thâo, pơpŭ kơ abih bang ană plơi pla thôn 1 hiam drơi jăn, thun phrâo ngă kơphê, mă bruă hmua jai hrơi tŭ yua hloh laih anun plơi pla hơđong mơak na nao’’.

Tê̆t thun anai sang anŏ amai Y Mung, 45 thun, sang ñu pơ plơi Kon Ken, să Đăk Tờ Lung, tơring glông Kon Braih, tơring čar Kon Tum bă blai tơlơi hok mơ-ak. Amai brơi thâo, sang anŏ ñu ăt kar kăi hăng sang anŏ pơkŏn mơn, tê̆t thun anai mơ-ak hloh kơ thun hlâo. Thun laih rơgao, mah klin Covid-19 kơtang samơ̆ yua hơmâo rông rơmô, ngă kơphê anun jing sang anŏ amai Y Mung hơmâo hmăi prăk kăk. Ƀu kơnong tui anun đôč ôh, Anom bruă pơsur ngă hmua tơring čar Kon Tum hơmâo djru kơ sang anŏ ñu pla 1,5 sao phun čik đah mơng hơmâo prăk lu ƀiă. Amăng hrơi mông čơkă thun phrâo amai Y Mung lăi:

“Thun rơgao, Kơnuk kơna hơmâo lăng ba tơlơi hơdip kơ mơnuih ƀon sang amăng plơi pla, kâo rơkâo bơni kơ Kơnuk kơna hơmâo djru ba mơnuih ƀon sang hơmâo ƀong tê̆t trơi pơđao, yâo mơ-ak, hơmâo ƀañ, hơmâo prăk, hơmâo asơi huă...Thun phrâo hơ-ơč hmưi kơ abih bang mơnuih, sang anŏ bơwih ƀong đĭ kyar, hơmâo tơlơi tơphă, pơdai mơboh jor kơtor mơboh lu, hơmâo prăk kăk lu”.

Yak nao amăng thun phrâo 2022, kiăng hơmâo mơnong ƀong huă djop čơkă tết trơi pơđao, rơnuk rơnua suaih pral, djru ngă klă bruă pơgang klin rah, djop anom bruă, khul grup ngă hromg gong gai kơnuk kơna ƀơi tơring čar amăng kual Dap Kơdư djru ba tơlơi mơak čơkă thun phrâo kơ mơnuih ƀôn sang  ƀun rin, mơnuih bơbeč djơ̆ yua klin Covid 19 ngă, kiăng dưi čơkă thun phrâo trơi pơđao, yâo mơak, suaih pral:

Ơi Đinh Văn Trót, Khua git gai Ping gah plơi Đê Čơgang, să Phú An, tơring glông Đak Pơ (Đak Bơ-Ia Bư) brơi thâo, amăng plơi hơmâo 122 boh sang anŏ, 1551 čô mơnuih lêng kơ djuai ania Bahnar soh. Truh akŏ thun 2022, amăng plơi dŏ hơmâo 16 boh sang anŏ ƀun rin hăng giăm ƀun rin. Thun blan rơgao, klin Covid 19 ƀă hyu tơnap tap, samơ̆ ană plơi pla amăng plơi ƀu bơngơ̆t lơi tơlơi kơƀah braih huă, mơnong ƀong, yua hơmâo laih kơnuk kơna djru ba djop.

Djop gưl sang bruă kơnuk kơna amăng tơring glông hyu sem lăng, jŭ yap glăi, čih anăn hơdôm sang anŏ tơnap tap bơbeč yua mơ̆ng klin...pioh nao djru tơl sang anŏ tui jơlan hơdră mơ̆ng kơnuk kơna djru, kiăng pơgôp hrom kah pơpha brơi mơnuih ƀôn sang dưi găn rơgao hĭ tơlơi tơnap tap amăng mông klin kheng ngă:

‘’Tal klin Covid 19 rơgao, tui hăng tơlơi djru mơ̆ng kơnuk kơna, ăt hơmâo mơ̆n mơnuih jăm ƀuah, pô anai hơmâo pô anun soh. Samơ̆ laih hyu pơtô pơblang brơi thâo hluh, djru tal anai brơi kơ sang anŏ tơnap tap hloh hnun kah gơñu thâo hluh hăng mơak djru nao rai tơdruă.

Amăng thun phrâo anai, čang rơmang abih klin kheng kiăng djop mơnuih hiam drơi jăn soh, hơđong pran jua mă bruă. Kiăng dưi ngă tơlơi anun, abih bang khom thâo gum pơgôp mut hrom sa pran jua, djru nao rai tơdruă, gum sa ai hơtai pơhlôm, pơgang klin laih anun čang rơmang ping gah, kơnuk kơna đing nao hloh dơ̆ng pioh puh đuăi klin kheng anai, kiăng mơnuih ƀôn sang djop plơi pla mơak pran jua hơđong mă bruă bơwih ƀong huă’’.

 Amăng sang dŏ phrâo prong rơhaih, hơmâo djŏp mơta gơnam yua, amai Ka Năm, dŏ ƀơi plơi Liêng Đơng, să Phi Liêng, tơring glông Dam Rông (Lâm Đồng) hok mơ-ak brơi thâo, thun rơgao, mah tơnap tap yua klin Covid-19 ngă samơ̆ tơlơi bơwih ƀong ăt hơmâo hmăi mơn. Ñu brơi thâo, hơmâo tơlơi hơdip hơđong tui anai lĕ yua hơmâo Ping gah, kơnuk kơna lăng ba djŏp mơta, mơng bruă djru pơplih phun kơphê tha hơdai pla djuai kơphê phrâo, truh kơ pơkra jơlan, apui lơtrik, sang ia jrao, sang hră...Biă ñu, mah bơyan phrâo rơgao kơphê ƀu mơboh lu ôh samơ̆ nua ñu đĭ, kah hĭ prăk pioh ngă hmua, apah arăng mă bruă dŏ glăi kơ sang anŏ ñu 200 klăk. Yua hnun mơn, tơlơi hơdip hơđong hăng pơđĭ kyar, tê̆t anai hơmâo hmăi, mơ-ak mơ-ai biă yơh. Amai Ka Năm brơi thâo:

“Hlâo adih sang anŏ gơmơi tơnap, kơƀah djŏp mơta yơh, yua sang anŏ gơmơi kơnong thâo ngă hmua đôč. Ră anai hrăm tui Yuan tơbuăn thâo ngă kơphê, pla kơsu, sang anŏ thâo pơtlep phun kơphê tui boh thâo rơnuk anai, jing kơphê mơboh, hơmâo prăk lu mơn, tơlơi hơdip hơđong tui mơn, dưi lo brơi ană bă hrăm hră, pơkra sang dŏ. Ră anai, tơlơi hơdip mơng sang anŏ gơmơi ăt kah hăng neh met wa pơ anai hơđong hloh kơ mơng hlâo laih”.

Să Dă Dơn, tơring glông Lâm Hà, Lâm Đồng hơmâo 3.300 boh sang anŏ, amăng anun lu biă mă ñu mơnuih ƀôn sang djuai ania K’ho. Hơdôm thun rơgao, yua hơmâo tơlơi lăng ba mơ̆ng kơnuk kơna hăng ping gah, biă mă ñu hơdră man pơdong plơi pla phrâo, laih anun tơlơi thâo hluh mơ̆ng mơnuih ƀôn sang, hrưn đi\ ngă pơdrong, akŏ pơjing tơlơi hơdip mơda phrâo, să Dă Dơn pơklaih mơ̆ng tơlơi tơnap tap, jing să plơi pla phrâo hiam, tơlơi hơdip mơda ană plơi pla đĭ đăi gŏ amŏ.

Ƀuh tơlơi pơblih phrâo plơi pla pô, tha plơi ơi K’Niêng, plơi Dă R’Rôh, să Dă Dơn hok mơak brơi thâo, boh tơhnal anai sa črăn amăng tơlơi pơgôp hrom mơ̆ng ñu hyu jak iâu mơnuih ƀôn sang gum tơngan man pơdong plơi pla phrâo. Ră anai, tơlơi ư̆ rơpa, ƀun rin dưi ƀiă laih, jai hrơi hơmâo lu dơ̆ng sang anŏ pơdrong đĭ đăi gŏ amŏ. Tơlơi pơblih ƀiă laih, têt anai mơnuih ƀôn sang pơphun ƀong huă ngui ngor trơi pơđao, mơak hloh. Tha plơi ơi K’Niêng lăi:

‘’Kâo pô hơmâo hyu jak iâu mơnuih ƀôn sang gum pran, djru hrơi bruă pơčruh gơnam pioh man pơdong plơi pla phrâo, kah hăng pơkra tơdrông tua jơlan nao pơ hmua, pơkra jơlan amăng plơi...yua kơ anun yơh bruă ngă hmua rô nao rai gêh găl hloh, ană tơčô nao sang hră ăt amuñ mơ̆n pơkă hăng hlâo. Ta khom pơtă pơtăn na nao brơi mơnuih ƀôn sang gir run hrưn đĭ bơwih ƀong huă lu hloh tơlơi hơdip mơda đah mơ̆ng đĭ tui. Laih dơ̆ng, khom pơblih tơlơi pơmin, ngă hiư̆m pă dưi hơmâo tơlơi hơdip mơda klă hiam hloh’’.

Tơlơi dưi ngă prong hloh amăng thun rơgao hăng neh met wa ƀơi plơi Bu Bir, să Quảng Tín, tơring glông Dak R’Lấp, tơring čar Dak Nông lĕ pơkra giong giăm 1 km jơlan mut nao pơ anih pơkra gơnam. Ơi Điểu Khuyên - Khua plơi Bu Bir brơi thâo, sit jơlan nao rai hăng apui lơtrik 3 pha hơmâo arăng dăng nao pơ anih pơkra gơna, jing pok jơlan pơđĭ kyar bơwih ƀong huă kơ neh met wa djuai ania M’nông pơ kual anai.

“Amăng thun pơ anăp sang anŏ gơmơi pơmin pla thim phun boh troh dong. Amăng bơyan hơjan, sang anŏ gơmơi pla kơphê dong, pơplih hĭ phun kơphê tha, pla thim sầu riêng hăng boh troh dong đah mơng hơmâo prăk. Yua kâo lăng bruă pla plah tui anai hơmâo biă, rông rah phun kơphê, sầu riêng, hăng pla plah nao phun tiu dong đah mơng hơmâo prăk lu dong”.

Plơi Bia Tih, să A Dơk, tơring glông Đak Đoa hơmâo 235 boh sang anŏ hăng rơbêh 1000 čô mơnuih lêng kơ djuai ania Bahnar soh. Mơ̆ng rơnuč thun 2019 truh ră anai, mah bơbeč djơ̆ mơ̆ng klin kheng covid 19 ngă, samơ̆ mơnuih ƀôn sang ăt mă bruă hmua pla kơphê, čem rông un bui đĭ kyar...amăng plơi huăi hơmâo mơnuih ƀă covid ôh. Amăng thun rơgao, gong gai kơnuk kơna wơ̆t khua mua amăng plơi hơmâo pơphun brơi dŏ pơčlah hĭ 20 čô mơnuih glăi mơ̆ng anih hơmâo klin pơ dơnung.

Ơi Y Sư̆, Khua git gai ping gah plơi Bia Tih hok mơak lăi, dưi hơmâo boh tơhnal anai yua hơmâo tơlơi pơhing phrâo, jơlan hơdră kơnuk kơna, ping gah djru hmao kru. Ơi Y Sư̆ čang rơmang, amăng thun phrâo anai, mơnuih ƀôn sang ăt ngă klă jơlan hơdră ping gah hăng kơnuk kơna ta kiăng kơ plơi pla hrom hơbit ngă tui djơ̆ pơhlôm, pơgang klin hrưn đĭ pơđĭ kyar bơwih ƀong huă:

‘’Hơdôm thun hlâo kơ anai, hăng jơlan hơdră mơ̆ng kơnuk kơna hơmâo djru plơi pla pơđĭ kyar hmar biă. Samơ̆ dơ̆ng mơ̆ng hơmâo klin covid 19 tơlơi hơdip mơda tơnap tap laih anun  hơmâo kơnuk kơna djru mơnuih ƀôn sang bơni ping gah kơnuk kơna hơmâo gleng nao kơ ană plơi pla, djru mơ̆ng ƀing muai truh kơ tha rơma dưi tlâ̆o djop vaccine pơgang covid 19 kiăng kơ abih bang mơnuih hiam drơi jăn huăi djơ̆ klin. Mơnuih ƀôn sang gir run hloh ngă klă bruă pơhlôm pơgang klin, kiăng tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang hơđong, hrưn đĭ ngă pơdrong bơwih ƀong huă’’.

Siu H’Mai-Nay Jek: Pơblang