Hơdôm hrơi anai, lơm tuai čuă ngui mơng dêh čar Nga, Hàn Quốc, Khač…pơwot glăi, tơlơi anai brơi ƀuh tơlơi hơkrŭ glăi kơtang hloh mơng bruă tuai čuă ngui ƀơi Khánh Hòa-sa amăng hơdôm bruă ba jơlan hlâo amăng bơwih ƀong huă amăng kual ter hang ia rơsĭ Dơnung tong krah. Thun 2025, Khánh Hòa čơkă giăm 16,4 klăk wŏt tuai čuă ngui, đĭ giăm 15% pơhmu hăng thun 2024; amăng anun tuai mơng tač rơngiao truh 5,5 klăk wŏt. Pơhrui mơng tuai čuă ngui him lăng giăm 67 rơbâo klai prăk. Tui ơi Phạm Minh Nhựt, Khua khul bơwih brơi tuai čuă ngui Khánh Hòa, plih hĭ bruă pok prong lu tui, gơnong bruă tuai čuă ngui glăk hơdai nao kơtang hơbô̆ bruă pơđĭ kyar klă hloh, đing nao pơhlôm mơtah hăng hơđong kjăp.

“Tuai čuă ngui mơtah, hơđong kjăp ƀu djơ̆ lĕ sa amăng hơdôm bruă glăk ngă đôč ôh mơ̆ ăt lĕ bruă kiăng ngă mơng hơdôm anom bruă tuai čuă ngui ră anai. Tuai čuă ngui ră anai jai đing nao hơdôm bruă pơđĭ kyar mơtah, wai pơgang jum dar, lơm ƀing ta pơplih amra pơhưč ƀing tuai čuă ngui anai”.

Găn rơgao lu tơlơi tơnap tap hrŏm amăng bơwih ƀong huă rŏng lŏn tơnah hăng amăng kual, thun 2025, djop ƀon lan amăng kual Dap kơdư-Dơnung tong krah ăt tŏ tui rơnoh pơđĭ kyar kơtang ƀiă, lu hơnong pơkă bơwih ƀong huă-mơnuih mơnam dưi ngă hăng rơgao tơlơi pơkă. Pơplih bơwih ƀong huă tŏ tui hơdai nao jơlan gah klă hloh, amăng anun ngă hmua-bruă phun ƀơi kual Dap kơdư-glăk ƀơƀrư̆ hơdai nao yua boh thâo ia rơgơi-boh thâo măi mok, pơlir hăng pơkra gơnam klă hloh hăng pơjing anăn apăn sĭ mơdrô.

Tơdơi kơ pơmut hrŏm Dak Nông, Bình Thuận, tơring čar Lâm Đồng phrâo ră anai hơmâo giăm 327.000 ektar đang kơphê-prong hloh đơ đam dêh čar, hăng pĕ pơhrui thun 2025 him lăng rơbêh 1 klăk tơ̆n, dưm dưm giăm ha mơkrah mrô kơphê Việt Nam. Ƀu djơ̆ kơnong ba jơlan hlâo kơ đang pla hăng pĕ pơhrui, kơphê Lâm Đồng ăt glăk ƀơƀrư̆ hrưn đĭ nua, pơsit tong kơdrưh ang amăng anih anom sĭ mơdrô jar kmar.

Tơlơi sit nik amăng ngă hmua brơi ƀuh tơlơi pơplih tong ten hơdai nao ngă hmua mơtah, hơđong kjăp. Ơi Trịnh Tấn Vinh, dŏ amăng să Bảo Thuận, tơring čar Lâm Đồng, hơmâo 16 thun gir run pla kơphê tui jơlan gah hơdjă. Amăng đơ đam 1 ektar đang pla, ñu pioh rơk čăt tui hluai, pơging lŏn hăng phun boh ngui glai, ƀu yua ia jrao ôh. Yua anun, kơphê pĕ pơhrui rơbêh 3 tơ̆n rĭm thun. Ơi Trịnh Tấn Vinh brơi thâo:

“Kâo čang rơmang ngă lar hyu hơbô̆ bruă pla kơphê hơdjă hăng pơhlôm hơdjă jum dar hơđong kjăp kiăng neh met wa ƀuh rơnoh yôm ba glăi sui pơ anăp. Jing mơnuih ngă hmua, laih dong sĭ mơdrô, kâo lêng kơ čang rơmang dưi hrăm tui, hmư̆ tui hăng črâo brơi hơdôm tơlơi hiam klă kơ mơnuih ƀôn sang”.

Sa amăng hơdôm tơlơi kơđŏm glăi tong ten hloh amăng thun 2025 ƀơi kual Dap kơdư-Dơnung tong krah anun lĕ pơtrut kơtang amăng man pơdong jơlan glông. Lu akŏ bruă man pơkra jơlan rơdêh đuăi hmar Kơdư-Dơnung, jơlan rơdêh đuăi hmar Ngŏ-Yŭ pơlir kual ha ia rơsĭ hăng čư̆ siăng, hơdôm ară jơlan phun hơmâo tuh pơ alin, pơkra ming, ƀơƀrư̆ ngă gêh gal jơlan nao rai mơng kơdư trun pơ ia, ngă glêh tơnap sui thun laih.

Hơdôm ară jơlan phrâo ƀu djơ̆ kơnong ngă tañ ƀiă đuăi nao rai đôč ôh mơ̆ ăt yôm ƀiă dong lĕ ngă giăm ƀiă kual pơđĭ kyar kơplah wah hơdôm boh ƀon lan. Gơnam tam mơng kual čư̆ siăng dưi pơgiăng nao tañ pơ hang ia rơsĭ; tuai čuă ngui mơng kual hang ia rơsĭ tañ nao pơ kual čư̆ siăng; hơdôm rơnoh prăk tuh pơ alin dưi ba nao hơdôm kual hơmâo tơlơi dưi, hlâo anun tơnap tap găn nao rai.

Tui ơi Trương Công Thái, kơ-iăng Khua Jơnum min mơnuih ƀôn sang tơring čar Dak Lak, jơlan glông phun lĕ “tơlang phun” amăng rơnuk pơđĭ kyar phrâo. Hơdôm ară jơlan rơdêh đuăi hmar hơmâo tuh pơ alin amra ngă atur kiăng Dak Lak lăi phara, kual Dap kơdư-Dơnung tong krah lăi hrŏm plih mơng pơđĭ kyar pok prong hơdai nao dơlăm tui, mơng raih daih hơdai nao pơlir hơbit, mơng ngă mă hơjan hơdai nao gơgrong mut hrŏm.

“Hơdôm akŏ bruă amra pơgôp pơjing glông pơlir hơbit kual Dap kơdư hăng Dơnung tong krah, pơlir hơdôm glông đĭ trun, ngă tui tŭ yua hơdôm akŏ bruă hơmâo hăng glăk tuh pơ alin, pơlir hăng hơdôm kual bơwih ƀong phun, tơdrun kompăn, lăp djơ̆ tơlơi rơkâo pơdŭ pơgiăng, ngă gêh gal, pơtrut pơsur, ba glăi anih pơđĭ kyar kual Dap kơdư hăng Dơnung tong krah”.

Bruă pơmut hrŏm anih anom mă bruă hơdôm boh tơring čar pok rai tơlơi pơmĭn phrâo amăng pơđĭ kyar phrâo, anih anom hơmâo pok phư, ngăn rơnoh hơmâo pơtum pơƀut, djop ƀon lan hơmâo tơlơi gal pơpha bruă, djru tơdruă hăng kơtang pran bơkơtưn. Kual Dap kơdư-Dơnung tong krah pơtum pơƀut djop tơlơi dưi: čư̆ siăng pok prong, lŏn drơ̆t bazan hiam; hang ia rơsĭ glông hăng lu tơdrun kompăn dơlăm; tơlơi dưi prong kơ apui lơtrik pơkra phrâo; hrŏm hăng anih pơlir hơdôm glông bơwih ƀong huă Kơdư-Dơnung, Ngŏ-Yŭ. Anai lĕ atur yôm phăn kiăng pơjing hơdôm rơnoh yôm pơlir kual mơng ngă hmua, pơkra pơjing, logistics truh pơ tuai čuă ngui hăng bơwih bơwang.

Ơi Nguyễn Danh, mơnuih dŏ hơdip rơbêh 40 thun ƀơi Gia Lai, lăng bruă pơmut hrŏm anih anom tơring čar lĕ tơlơi yak nao yôm phăn, ngă pơtrut pơđĭ kyar.

“Lơm pơmut hrŏm Gia Lai amra pơhlôm brơi gơnam pioh pơkra, apui lơtrik hăng dưi ba sĭ gơnam pơ tơdrun kompăn, tơdron rơdêh por ƀudah găn nao bah amăng jang hơdôm boh dêh čar kual Đông Dương pơjing rai rơnoh yôm sir kjăp amăng ngă hmua, pơkra pơjing, sĭ mơdrô laih dong pơđĭ kyar glông logistics amăng tơring čar phrâo hluai tui hơdôm glông Kơdư-Dơnung đuăi rôk tui jơlan mrô 1 hăng glông Ngŏ-Yŭ rôk tui jơlan mrô 19”.

Lăng glăi thun 2025, ta dưi pơsit tong hơdôm boh than dưi ngă mơng kual Dap kơdư-Dơnung tong krah ƀu djơ̆ kơnong lĕ tơlơi dưi phrâo ƀuh đôč ôh mơ̆ ăt lĕ tơlơi yak nao yôm phăn amăng glông jơlan pơđĭ kyar sui pơ anăp. Hơdôm ară jơlan rơdêh đuăi hmar glăk pơkra ƀiă giong laih, anih pơđĭ kyar phrâo glăk pok rai, hrŏm hăng tơlơi pơplih amăng pơmĭn hăng bruă mă, hơmâo ngă atur kjăp phik kiăng kual anai ƀơƀrư̆ yak nao rơnuk phrâo.

Rơnuk pơplih phrâo kiăng gum pơgôp, ha pran mơng djop anih anom kơđi čar, anom bơwih ƀong sĭ mơdrô hăng mơnuih ƀôn sang; hăng pran jua thâo pơmĭn, khĭn ngă, pơplih phrâo yua tơlơi dưi hrŏm. Hăng tơlơi dưi, tơlơi gal glăk hơmâo hăng hơdôm boh thâo hơmâo pơsit tong tui tơlơi sit nik, kual Dap kơdư-Dơnung tong krah pơgiong djơ̆ tơhnal pơkă kiăng đăo gơnang nao kơñ pơgi pơđĭ kyar hơđong kjăp, jing bơnah pơđĭ kyar yôm phăn amăng lŏn ia./.