VOV4.Jarai - Tơlơi jơnum “pơdjai apui amăng sa mông” anăp nao Bruă Mông bôh lŏn thun 2022 amra pơphun mơng 8 mông 30 mơnit truh kơ 9 mông 30 mơnit mơmot, hrơi năm, lơ 26/3. Tơlơi pơhing dưi hmâo Ding jum sĭ mơdrô dêh čar ba tơbiă anăp nao Bruă mă anai lĕ “Pơčeh phrâo pơgi kơdih anai: Ră anai ƀudah ƀu hmâo hlao”. Kơnong kơ sa bruă mă anet kah hăng pơdjai hơdôm măi mok yua apui lơtrik ƀu kiăng đơi, ƀudah hơdư̆ hĭ gơnam mă yua mơng pô kiăng pơkrem ia xăng, ia jâu, hrŏ trun ayuh pơđoh tơbiă hăng duñ djah, pơ ala kơ bruă mă yua kơdung nilon hăng hơdôm gơnam mă yua klă hăng ayuh hyiăng lŏn adai... lĕ rim ƀing ta hmâo djru ƀu ƀiă ôh amăng bruă djru bôh lŏn hơdjă hloh:

Bruă mă Mông Bôh Lŏn “60+” jing tơlơi pơčeh mơng Khul jar kơmar kơ pơgang dlai tlô (WWF), dưi pơphun rim thun kiăng pơđĭ tui tơlơi pơmin mơnuih mơnam kơ pơplih ayuh hyiăng hăng pơkrem apui yua amăng đơ đam rŏng lŏn tơnah. Tơlơi anai dưi pơphun blung a ƀơi ƀôn prong Sydney mơng Australia amăng thun 2007, dưi anăp nao ƀơi rơbêh kơ 180 bôh dêh čar hăng kual lŏn amăng anun hmâo Việt Nam.

Bruă mă ngă tơtar hyu kơtang hloh mơng bruă anai lĕ bruă ƀing mơnuih hăng khul grŭp ƀơi rŏng lŏn tơnah ha amăng plĕ “pơdjai apui amăng sa mông” (mơng 8 mông 30 mơnit truh kơ 9 mông 30 mơnit mơmot) kiăng ngă pơhư̆č tơlơi đing nao mơng mơnuih ƀôn sang đơ đam rŏng lŏn tơnah pioh kơ tơlơi ƀu hơđong mơng lŏn adai dlai tlô ră anai, hrom hăng anun iâu pơthưr ĕp jơlan pơsir kiăng pơgang bôh lŏn hăng pơdŏng sa pơgi kơdih klă hiam, kơjăp.

Khă tơdơi kơ rim mông pơdjai apui anăp nao Bruă mă Mông Bôh lŏn, Anom git gai bruă mă yua apui lŏn ia čih pioh mrô apui pơkrem hmâo dŏ ƀiă đôč, kơnong kơ pơplih đĭ trun năng ai ñu yŭ ngŏ kơ 500.000kWh, samơ̆ tui hăng ơi Trịnh Quốc Vũ – Kơ-iăng Khua Anom wai lăng bruă pơkrem apui yua hăng pơđĭ kyar kơjăp (Ding jum sĭ mơdrô dêh čar) bôh yôm prong hloh mơng tơlơi anai ăt lĕ lăi pơhing pơđĭ tui tơlơi pơmin mơnuih mơnam kơ tơhnal yôm phăn mơng pơkrem apui yua hăng pơplih ayuh hyiăng, pơgang anih anom dô̆ hơdip mơda mơng ƀing ta:

“Hăng anô̆ pha ra pơdjai apui amăng mơmot anun yơh phun lĕ mrô apui pơkrem hmâo mơng bruă pơdjai pul apui pơkĕ rơđah – hơdôm bôh sang anô̆ pơdjai pul apui – hăng tui anun ñu akă dưi lăi nao ôh tơlơi anăp nao mơng hơdôm bôh anom bơwih ƀong. Samơ̆ hăng 500.000 kWh, anai lĕ ƀing ta ăt pơsit sa tơlơi anăp nao klă mơng mơnuih ƀôn sang, sang anô̆... Tơlơi pơhing mơng Mông Bôh lŏn lĕ mơ-ĭt truh mơnuih mơnam ƀu djơ̆ kơnong kơ pơkrem apui, pơkrem apui lơtrik hăng pơgang anih anom dô̆ amăng sa mông ôh mơ̆ ƀing ta khom ngă tui ñu na nao amăng 365 hrơi mơng sa thun. Lĕ ƀing ta pơmin lĕ anô̆ bơdjơ̆ nao klă mơng bruă lăi pơhing Mông Bôh lŏn ñu dưi lar hyu truh abih bang mơnuih mơnam hăng anom bơwih ƀong tui anun...”

Hăng anom bơwih ƀong hăng sĭ mơdrô, pơpha hyu apui yua kơ hơdôm bruă bơwih ƀong huă – mơnuih mơnam hăng tơlơi hơdip rim hrơi mơng mơnuih ƀôn sang, Grŭp apui lơtrik dêh čar Việt Nam (EVN) hmâo gum hrom laih Bruă mă Bôh lŏn, pơplih hơdôm jơlan hơdră, kơčăo bruă mơng Việt Nam anăp nao tơlơi anai amăng hơdôm hrơi rơgao. Tui hăng ơi Trần Viết Nguyên – Kơ-iăng Khua Grŭp bơwih ƀong, Grŭp apui lơtrik Việt Nam (EVN) bruă mă yua apui hiưm hơpă kiăng djơ̆ hơdră jing kiăng biă... Tơdah mă yua apui khưi khai, ƀu ba glăi bôh tơhnal ăt djơ̆ hăng bruă mă yua hơdôm mrô apui anai, biă ñu ră anai nua ia jâu đĭ lu ƀơi rŏng lŏn tơnah, bruă mă yua apui lơtrik khom ba glăi bôh tŭ yua lĕ jing kiăng biă.

Gah bôh yôm mơng bruă anăp nao Tơlơi Mông Bôh lŏn hăng mrô “60+” amăng Bruă ngă anai, ơi Trần Viết Nguyên – Kơ-iăng Khua Grŭp bơwih ƀong sĭ mơdrô EVN ăt lăi mơn, ñu ƀu djơ̆ kơnong kơ pơdơi ƀơi 60 mơnit ƀudah sa mông ôh mơ̆, ñu jing lu hrơi pơalin hrom, lu tơlơi nao hrom kiăng pơlar tơlơi pơmin thâo pơkrem apui hăng pơgang anih anom dô̆ hăng hơdôm bruă mă sit nik:

“Ƀơi rơnoh Grŭp apui lơtrik Việt Nam lĕ rim thun ƀing gơmơi ăt mă mơn blan 3 anai kiăng anăp nao hơdôm tơlơi mơng Mông Bôh lŏn, pơphun hơdôm bruă lăi pơhing hơdôm bruă pơkrem apui lơtrik, lăi pơthâo hơdôm jơlan gah pơkrem apui lơtrik kơ mơnuih blơi yua apui hăng ƀing gơmơi ăt čang rơmang mơn hơdôm jơlan hơdră anai dưi hluh gah ƀu djơ̆ amăng blan 3 ƀudah amăng blan 4 ôh mơ̆, abih bang hrơi dô̆ glăi amăng sa thun ƀing gơmơi leng kơ ngă tui hơdôm bôh yôm anai; biă ñu lĕ amăng bruă lăi pơhing truh mơnuih blơi yua apui kiăng đĭ tui tơlơi thâo hluh, pơđĭ tui thâo thăi lĕ yua hơget ƀing ta khom mă yua apui lơtrik pơkrem hăng ba glăi bôh tŭ yua kiăng pơgang anih anom dô̆”.

Djơ̆ hrom hăng tơlơi pơmin anai, ơi Hà Đăng Sơn – Khua Anom wai lăng apui yua hăng pơlar ia mơtah gah Khul pơlir hơbit hơdôm Khul kơsem min hăng bôh thâo măi mok Việt Nam lăi lĕ, pơkrem apui lơtrik lăi ha jăn, pơkrem apui yua lăi hrom djru yôm phăn amăng bruă hrŏ trun mă yua hơdôm djuai apui mơng hơdăng bôh pơtâo mơ̆, ƀing ta hmâo mă yua hăng amra khom blơi mut mơng dêh čar tač rơngiao pơgi kơdih anai:

 “Drơi pô amăng hơdôm bruă kơsem min mơng pô lĕ, Ƀirô apui yua jar kơmar (IEA) gơñu ăt lăi rơđah mơn bruă mă mơng pơkrem apui lơtrik amăng bruă ngă tui Net Zero amăng gơnong bruă apui yua (anun lĕ pơđoh ayuh tui phiăn juăt đưm = 0) hăng Việt Nam. Kiăng dưi ngă tui tơlơi anai lĕ ƀing ta khom pơphun hơdôm bôh thâo pơsir gah mă yua apui pơkrem hăng ba glăi bôh tơhnal ƀu djơ̆ kơnong kơ amăng gơnong bruă apui lơtrik ôh mơ̆, amăng anun hmâo wot hơdôm gơnong bruă dŭ pơgiăng, amăng hơdôm glông sang ăt kah hăng amăng hơdôm bruă mă bơdjơ̆ nao tơlơi kiăng yua kah hăng tơđar mơng mơnuih ƀôn sang... đing nao tuh pơplai hăng pơđĭ kyar hơdôm apui pơkĕ yua pơ ala nao kah hăng apui pơkĕ mơng angin, mơng pơ-iă yang hrơi... anun kah mơng dưi kơjăp sui thun, pơhlôm djop hăng pơhlôm kơ hơdôm tơlơi kiăng pơđĭ kyar bơwih ƀong – mơnuih mơnam mơng lŏn ia...”

Ăt tui hăng ơi Hà Đăng Sơn, mă yua apui pơkrem hăng ba glăi bôh tơhnal lĕ sa bruă mă na nao, sui thun, khom hmâo hơdôm hơdră bruă ngă tui ba glăi bôh tơhnal, bĕ tơlơi “tơ̆i đưn”. Bôh nik ñu hmâo laih hơdôm hrơi bruă mă yua apui pơkrem hăng ba glăi bôh tơhnal akă sit nik lăng yôm amăng bruă pơhlôm hơđong apui yua ăt kah hăng djru ngă pơhlôm hơdôm mrô apui djop pioh yua kơ tơlơi pơđĭ kyar bơwih ƀong mơng lŏn ia./.

Phạm Nguyên Long: Čih – Siu H’ Prăk: Pơblang