VOV4.Jarai - Amăng rơnuk blah ngă ƀơi dêh čar Việt Nam ƀu djơ̆ kơnong kơ “tuh trun bôh ƀôm, bôh gar nat”, rơbêh kơ ha mơkrah rơnuk thun hlâo adih khul ling tơhan Mi dô̆ mă yua sa djuai jrao hret dong anun lĕ jrao kluč (dioxin). Hrom hăng răm rai lŏn drŏn pơjing hơdôm kual lŏn ƀu dưi mă yua, bôh than pioh glăi mơ̆ jrao kuč ba truh hăng ană mơnuih kơtang biă mă hăng akă pơdơi glăi ôh, ruă pran jua hmâo anăn “jrao hret/dioxin” ăt dô̆ hơnong mơn truh kơ rơnuk tơdơi anai.

Hmâo sa anih anom mơ̆ arăng amra amuñ ƀuh rơnoh kơtang mơng tơlơi blah ngă hăng put jrao yua kơ khul ling tơhan Mi ba truh, anun lĕ Anom pơgang ba hăng bruă mă mơnuih mơnam tơring čar Kontum anih glăk rông ba 54 čô čơđai ƀu klă drơi jăn. Yă Phạm Thị Lan, Khua Anom brơi thâo, amăng mrô ƀing čơđai djơ̆ put jrao, lu čơđai pipu, ƀu thâo phe pho, jô drơi jăn... Ƀing čơđai anai lu ñu dưi hmâo Anom čơkă ba glăi rông mơng tơring glông Sa Thầy, Ngọc Hôì, anih rơbêh kơ ha mơkrah rơnuk thun hlâo adih lĕ anih anom phun khul ling tơhan Mi pruih raih trun put jrao:

 “Ră anai čơđai ƀu klă drơi jăn ƀơi Anom giăm truh ha mơkrah. Ƀing čơđai rui glung hyu hăng dô̆ đih sa dơnong, pran gơgrong tơdu. Sit truh hrơi pơplih bơyan lĕ ƀing gơñu amuñ hmâo tơlơi ruă biă, laih anun tơlơi ruă ƀing gơñu lĕ leng kơ ruă kraih sôh. Hmâo ƀing čơđai lăng suaih pral samơ̆ pipu ƀu thâo phe pho ôh hrăm 5 thun ƀu thâo sa bôh hră hơpă mơn. Bơwih brơi glêh tơnap hloh, rơngiă lu hrơi pran dong ăt lĕ čơđai ƀu klă drơi jăn”.

Bơwih brơi ƀing čơđai ƀu klă drơi jăn kraih ƀơi Anom pơgang ba hăng bruă mă mơnuih mơnam tơring čar Kontum

Hăng sa anih khul ling tơhan Mi pơphun bruă blah hăng put jrao amăng lơ 10/8/1961, lu kual ƀơi tơring čar Kontum hmâo ayăt pruih raih lu wot hăng abih bang 346.000 lit put jrao, amăng anun hmâo rơbêh kơ 34.000 lit jrao dioxin. Truh ră anai ia jrao anai ăt dô̆ glăi mơn amăng lŏn, ngă lu mơnuih ƀă djơ̆ pioh glăi amăng drơi jăn sui thun. Yap truh blan 6/2021, đơ đam tơring čar Kontum hmâo giăm truh 8.000 čô mơnuih ƀă djơ̆ put jrao, amăng anun giăm truh 1.000 čô mơnuih dưi čơkă mă hăng glăk čơkă mă prăk djru rim blan mơng Kơnuk kơna. Hăng sa čô ling tơhan hơđăp ƀă djơ̆ put jrao, ơi Nguyễn Vươn, 79 thun, sang dô̆ ƀơi Ƀut mrô 8, tơring kual Đăk Hà, tơring glông Đăk Hà, tơring čar Kontum brơi thâo, ruă pran jua ăt dô̆ đôm na nao hăng sui thun truh ană tơčô:

“Kâo djơ̆ put jrao lĕ tal anun kâo ăt akă thâo mơn, Truh tơdơi anai ƀuh pran jua jai hrơi jai tơdu tui mơ̆ biă ñu amăng drơi ră anai lu tơlơi ruă biă. Bơbeč mơng put jrao lĕ tơlơi suaih pral biă ñu ană bă ƀu ai buai ôh. Tơkeng rai ană hơpă lĕ rông ñu dưi mơn samơ̆ tơnap tap biă”.

Pra piong E8 hmâo put jrao khul ling tơhan Mi mă yua amăng rơnuk blah ngă ƀơi Việt Nam

Amăng rơnuk blah ngă hăng put jrao sui 10 thun, mơng thun 1961 truh thun 1971 khul ling tơhan Mi hmâo pơphun giăm truh 20.000 wot, pruih raih trun rơbêh kơ 80 klăk lit put jrao pơdjai kyâu pơtâo, amăng anum hmâo 61% lĕ jrao dioxin hmâo 366 kg hrom hăng rơbêh kơ 9.000 tơn jrao hret CS raih trun kual Tŏng Krah dêh čar hăng kual Dơnung dêh čar Việt Nam. Anô̆ pioh glăi hrom hăng răm rai lŏn drŏn, dô̆ ba truh tơlơi ruă pran jua sui thun kơ mơnuih hmâo găn rơgao blah ngă hăng ană tơčô gơñu dong. Đại tá Phạm Công Hữu, Kơ-iăng Khua apăn bruă Ping gah Binh chủng put jrao brơi thâo, bôh nik hmâo pơdah laih tơlơi blah hăng put jrao yua kơ Khul ling tơhan Mi pơphun ƀơi Việt Nam hmâo rơnoh prong hloh, sui hloh hăng anô̆ pioh glăi kơtang hloh gru grua ană mơnuih. Bruă hơkrŭ glăi anô̆ pioh glăi mơng put jrao tơnap tap biă hăng ră anai ăt dô̆ hơnong mơn:

“Binh chủng put jrao gum hrom klă hăng hơdôm bôh anom, plơi pla hmâo bơdjơ̆ nao pơphun pel ĕp, hyu hơduah lăng, pơsir put jrao dô̆ glăi tơdơi kơ blah ngă ƀơi hơdôm anih anom amăng kual Tŏng Krah dêh čar – kual Dăp Kơdư, biă ñu ƀơi hơdôm Quân khu 4, 5, 7, 9. Rơngiao kơ Binh chủng put jrao ƀing gơmơi gum hrom klă hăng hơdôm khul grŭp, mơnuih amăng hăng gah rơngiao dêh čar ta pơphun djru mơnuih djơ̆ put jrao dioxin ƀơi 11 bôh tơring čar kual Dơnung dêh čar”.

Khua pơ ala kơ Binh chủng put jrao hret dioxin ƀơi tơring čar Kontum

Ƀơi anăp tơlơi ruă pran jua akă abih djă anăn put jrao dioxin, Thượng tướng Nguyễn Văn Rinh, Khua Khul mơnuih djơ̆ jrao Dioxin Việt Nam brơi thâo, hrom hăng pơsur ngăn rơnoh bơwih brơi mơnuih djơ̆ jrao dioxin, Khul dô̆ pơ ala kơ mơnuih djơ̆ jrao dioxin pơphun ƀơm kiơng 37 bôh sang bruă put jrao Mi hmâo pơkra rai put jrao dioxin brơi kơ khul ling tơhan Mi mă yua amăng rơnuk blah ngă ƀơi dêh čar Việt Nam. Khă tơlơi gơgrong hrưn đĭ kiăng hmâo tơlơi dưm kơnar mơng mơnuih djơ̆ jrao dioxin Việt Nam akă hmâo mă tơlơi truh kih tuč rơnuč mơn, samơ̆ ăt ngă laih kơ mơnuih Mi, khul ling tơhan Mi thâo hluh anai lĕ tơlơi soh sat yua kơ blah wang hăng gơñu khom hmâo bruă gơgrong hăng mơnuih djơ̆ jrao dioxin ăt kah hăng bĕ lok glăi tơlơi soh sat anai mơn:

“Dong mơng thun 2009 truh ră anai Kơnuk kơna Mi hmâo pơphun pơsir put jrao ƀơi lŏn drŏn. Rơwang bruă blung a gơñu truh kih hăng 105 klăk dolar Mi lĕ ƀơi tơdrŏn rơdêh por Đà Nẵng. Mơng ră anai truh kơ thun 2030 lĕ gơñu amra nao pơsir ƀơi Biên Hòa hăng hơdôm bôh tơring čar pơkon. Mơng hlâo truh ră anai lăi kơ jrao hret lĕ Mi ƀu tŭ ư ôh samơ̆ mơng thun 2015, 2016 truh ră anai gơñu khom djru kơ mơnuih djơ̆ jrao dioxin năng ai ñu 61 klăk dolar Mi tuh pơplai kơ hơdôm anih pel ĕp, pơjrao hơkrŭ glăi drơi jăn hăng djru kơ hơdôm bôh sang anô̆ djơ̆ jrao dioxin”.

Amăng 4 klăk 800 rơbâo čô mơnuih Việt Nam djơ̆ jrao dioxin hmâo rơbêh kơ 3 klăk čô mơnuih lĕ mơnuih djơ̆ jrao. Truh ră anai khă rơbêh kơ ha mơkrah rơnuk thun rơgao samơ̆ ruă pran jua djă anăn “jrao hret/Dioxin” ăt dô̆ hơnong mơn, rim hrơi ngă ruă nuă amăng drơi jăn, ngă lu sang anô̆ ƀu thâo anô̆ či ngă. Kiăng kơ plai ƀiă ruă pran jua djă anăn jrao hret/dioxin, bruă “Mă bruă yua kơ mơnuih djơ̆ jrao hret dioxin” yua kơ Jơnum min djop djuai ania mơnuih mơnam dêh čar Việt Nam pơphun glăk dưi pơtrut kơtang dong kiăng pơsur pran jua ƀing djơ̆ jrao dioxin hăng sang anô̆, djru gơñu yak rơgao ruă nuă drơi jăn pran jua hmâo dong pran run hrưn đĭ amăng tơlơi hơdip./.

Khoa Điềm: Čih – Siu H’ Prăk: Pơblang