Ia Dreh jing să tơnap hloh mơ̆ng tơring čar Gia Lai. Abih bang 13 boh plơi mơ̆ng să hơmâo tơlơi djru ba đĭ kyar bơwih ƀong huă - mơnuih mơnam phara mơn. Tui hăng Tơlơi pơsit mrô 3374/QĐ-UBND mơ̆ng Jơnum min mơnuih ƀôn sang tơring čar Gia Lai, mơ̆ng lơ 1/1/2026, să hơmâo djru lu hloh kơ prăk man pơkra anih anom, jơlan nao rai hăng djru bơwih ƀong ngă hơđong tơlơi hơdip mơda mă mơ̆ng prăk Kơnuk kơna brơi. Ră anai mơnuih ƀôn sang să Ia Dreh dưi čan prăk hăng kơmlai aset mơ̆ng Sang bruă prăk djru mơnuih mơnam hăng mrô prăk năng ai ñu 125 klai či tuh pơ alin ngă hmua pơkra gơnam. Laih dong, kơnuk kơna djru man pơdong 100 ring bruă ia hơdjă hăng ngă agaih anih hơdip jum dar, man pơdong 67 boh sang kơ sang anŏ rin. Ơi Ksor Nguyên - Khua plơi Blăk, să Ia Dreh, tơring čar Gia Lai brơi thâo:

“Kơnuk kơna lăng ba, djru ba tañ biă yơh kơ neh met wa dŏ tơnap tap. Ƀơi anŏ ñu pơdong sang, ƀơi anŏ djru ba rơmô, ƀơ ƀrư̆ pơplih tui tơlơi hơdip mơda Jarai hơbai ta. Biă ñu, amăng tal ia dăo phrâo rơgao, neh met wa hơmâo djru hmao kru braih huă, añăm ƀong, hăng hơdôm mơta gơnam kiăng yua pơkŏn dong. Pơ anăp, Kơnuk kơna hơmâo tơlơi pơtrun prăp rơmet anih dŏ, ba pơđuăi ană plơi nao dŏ pơ anih rơnuk rơnua, hơđong hloh kiăng neh met wa hơđong pran jua dŏ dong ƀong huă, jik bruă ngă hmua”

 Să Đức An, tơring čar Lâm Đồng hơmâo akŏ pơdong hluai tui bruă pơmut hrŏm să Đắk N’Drung, să Nam Bình hăng tơring kual Đức An (tơring glông Đắk Song, tơring čar Đắc Nông hơđăp). Tơdơi kơ pơmut hrŏm, să hơmâo mrô mơnuih giăm 7 rơbâo boh sang anŏ, hăng giăm 33 rơbâo čô mơnuih hăng 25 djuai ania dŏ hơdip hrŏm. Anai lĕ kual đing nao pơđĭ kyar phun pla sui thun anun lĕ phun kơphê, tiu hăng kơsu, pơlir hăng pơplih hơdai nao pla phun boh troh hơmâo nua anun lĕ sầu riêng, boh ƀơr, makka. Yua anun, tơlơi hơdip kơ mơnuih ƀôn sang ƀơi anai jai hrơi hrưn đĭ, pơhrui rĭm akŏ mơnuih thun rơgao rơbêh 70 klăk prăk. Ơi Điểu Khanh (mơnuih djuai ania M’nông) dŏ amăng ƀon Bu Bong, să Đức An, tơring čar Lâm Đồng brơi thâo:

“Tơlơi hơdip kơ neh met wa đưm hlâo pơlir hăng glai rưng hăng đang hmua, bơwih ƀong mă hajăn. Samơ̆ truh ră anai, tơlơi hơdip hơmâo lu pơplih phrâo. Neh met wa ƀu gơnang nao kơnong glai rưng dong tah mơ̆ thâo pơphun bơwih ƀong, pơplih nao rai, sĭ mơdrô gơnam tam, ƀơƀrư̆ mut hrŏm amăng tơlơi bơwih ƀong sĭ mơdrô. Yua anun, tơlơi hơdip mơda kơ neh met wa jai hrơi hrưn đĭ, pơđĭ kyar tui tơlơi hơdip phrâo amăng mơnuih mơnam ră anai”.

Hăng tơlơi gum ngă bruă ha pran jua mơ̆ng neh met wa, plơi Đăk Mŏng, să Kon Gang, tơring čar Gia Lai hơmâo tŭ yap jing Plơi pla phrâo mơ̆ng thun 2020. Ngă klă tơlơi pơtrun mơ̆ng Ping gah, Kơnuk kơna, tơlơi hơdip mơ̆ng djuai ania Bahnar glăk pơplih tui ƀơ ƀrư̆. Ƀuh plơi pla jai hrơi hiam tui, tha plơi Hyưn lăng djơ̆ pran ñu biă. Tê̆t truh laih, tha plơi Hyưn, plei Đak Mŏng pơtă pơtăn:

“Thun phrâo truh laih, neh met wa pơtô brơi ană tơčô mô yâo gir hrăm hră truh anih. Dua lĕ ƀing hlăk ai tơdăm dra khŏm hmư̆ hla tui tơlơi pơtô mơ̆ng ơi yă amĭ ama, gir ngă bruă, anăm hmư̆ tui ôh tơlơi arăng plư, ngă bruă soh glăi. Thun phrâo truh laih, ƀing ta khŏm gir ngă hmua pla pơjing yơh, hơmâo kơphê, rơmô kơbao, hơmâo prăk lu. Khŏm thâo gum pơgôp, djru tơdruă kiăng bơwih ƀong tañ đĭ, ngă brơi tơlơi hơdip trơi pơđao tui hăng tơlơi pơtrun mơ̆ng Ping gah, Kơnuk kơna”.

Hăng mơnuih djuai ania Bahnar ƀơi să Gon Gang, tơring čar Gia Lai, Tê̆t tui phiăn juăt jing hrơi ngui ngor mơak hlak amăng plơi pla, mut hrŏm hăng hrơi čơkă thun phrâo, čơkă bơyan phang truh mơ̆ng abih bang plơi pla amăng dêh čar. Hrơi tê̆t neh met wa prăp lui tơpai čeh, añăm pơtăm, mơnŏng mơnŭ...ngui ngor mơak tơdơi kơ ha thun mă bruă glêh glar laih anun či ră ruai, ĕp tơlơi bơwih ƀong phrâo dong amăng thun phrâo. Ơi Krăm, ƀơi să Kon Gang brơi thâo:

“Jing tơlơi phiăn juăt laih, amăng plơi rim thun tê̆t neh met wa lêng kơ ngui ngor ƀong huă, hơmâo tơpai čeh, hơmâo añăm, hơmâo mơnŏng...Neh met wa nao čuă, bơni hơ-ơč nao rai, ƀong huă, ngui ngor, ră ruai kơ tơlơi hơdip mơda...Abih bang sang anŏ leng kơ ngui ngor ƀong tê̆t mơak sang anŏ, mơak kơnung djuai, sang anŏ iao gah”.

Yua “Thâo pơplih tơlơi pơmĭn, bruă mă”, tơlơi hơdip mơng mơnuih djuai ania Sêdang ƀơi plơi Đắk Giá 1, să Dục Nông (Quảng Ngãi) hơmâo lu tơlơi pơplih. Ayong A Thập, Khua git gai Ping gah plơi Đắk Giá 1 brơi thâo, khul Ping gah hơmâo tŏ tui klă bruă jơnum pơƀut, pơtrut pơsur neh met wa pơplih tơlơi pơmĭn amăng bơwih ƀong huă, pơplih phun pla, hlô rông, pơđĭ kyar bơwih ƀong huă amăng sang anŏ. Khul hlăk ai ba jơlan hlâo djru brơi hơdôm boh sang anŏ tơnap tap hrưn đĭ amăng tơlơi hơdip mơda. Lăi pơthâo brơi hơdôm hơdră bruă mơng kơnuk kơna, ayong A Thập brơi thâo:

“Plơi pla gơmơi hơmâo Kơnuk kơna djru brơi pơjeh phun sầu riêng, makka kơ hơdôm sang anŏ ƀun rin, giăm ƀun rin, thun hơpă kơnuk kơna lêng kơ djru ruh pơkra glăi sang dŏ jang jai brơi sang anŏ ƀun rin. Amăng thun 2025 kơnuk kơna man pơdong 8 boh sang brơi sang anŏ ƀun rin, giăm ƀun rin. Thun anai tơring čar, să ăt djru brơi rơmô ania brơi hơdôm hơpluh boh sang anŏ ƀun rin amăng plơi pla, rĭm boh sang anŏ dua drơi rơmô kơnô ania, laih dong djru brơi hơdôm boh sang anŏ un hăng bê kiăng rông pơđĭ kyar bơwih ƀong amăng sang anŏ”.

Să Đức Lập jing sa amăng hơdôm anih pla kơphê, sâu riêng, tiu prong mơ̆ng tơring čar Lâm Đồng. Truh ră anai, să hơmâo laih 11 mơta gơnam OCOP pơsit 3 asar pơtŭ truh kơ 4 asar pơtŭ yua tơring čar brơi, amăng anun hmư̆ hing lĕ “Kơphê Đức Lập” hăng “Sâu riêng Đức Lập”. Lu gơnam pơkŏn dong kah hăng “sâu riêng Dăk Mil”, “Kơphê Dak Mil” hơmâo lăng ba anăn grup pơkra, hăng anăn păn hruh tĕp hơmâo pơsit, djru pơđĭ tui tơlơi hmư̆ hing klă, pok prong tui anih ba sĭ.

Pơtrut tui tơlơi hơmâo ngă anun, mut amăng thun phrâo, mơnuih ƀôn sang Đức Lập ha pran jua pơđĭ tui tơlơi bơwih ƀong mơ̆ng sang anŏ, akŏ pơdong plơi pla jai hrơi pơdrong hiam. Ayong A Dêt (djuai ania M’nông) ƀơi ƀon Jun Juh, brơi thâo:

“Tơlơi hơdip sang anŏ gơmơi hơđong laih, đĭ tui mơn pơhmu hăng thun hlâo. Mơ̆ng prăk ngă kơphê, tiu, sang anŏ gơmơi phrâo man sang phrâo, hiam ƀiă, prong ƀiă. Ră anai sang anŏ gơmơi dŏ 2 ar lŏn lui soh, kâo pơmin či pla sâu riêng hăng năng ai 20 phun kơphe dong, pla hrŏm jing ta rông pla ha wơ̆t, pơmin nao sui pơ anăp. Bơ lŏn dŏ glăi, kâo kăng pơpha brơi ană bă brơi gơñu pla mă, bơwih ƀong amăng hơdôm thun pơ anăp dong”.

Să Tân Hội, tơring čar Lâm Đồng (phrâo) hơmâo akŏ pơdong hluai tui bruă pơmut hrŏm hơdôm boh să Tân Hội, Tânh Thành hăng N’Thôn Hạ. Hăng kual lŏn prong giăm 8.000 ektar hăng mrô mơnuih rơbêh 29.000 čô mơnuih. Thun 2025 rơgao, să hơmâo rơgao hơnong pơkă pơhrŏ trun hơmâo 83 boh sang anŏ ƀun rin djop bơnah. Mrô sang anŏ ƀun rin djop bơnah hrŏ trun 1,26%, kơnong kual mơnuih djuai ania ƀiă hrŏ trun giăm 2%. Samơ̆, bruă pơplih hơdai nao hơbô̆ bruă gong gai ƀon lan dua gưl ăt ba tơbiă hơdôm tơlơi lông phrâo. Ơi K’Biếu (djuai ania K’ho Sre), mơnuih arăng đăo gơnang amăng plơi Đoàn Kết, să Tân Hội lăi:

"Lơm ngă hră pơ-ar ƀơi hơdôm anom bruă djru ngă pơ-ar phrâo, yua anih anom lu hăng mơnuih thâo hluh phara mơn yua anun neh met wa dŏ sư̆ rơbư̆. Yak nao thun phrâo, ƀing gơmơi čang rơmang ƀing apăn bruă amra črâo brơi abih pran jua ƀiă dong kiăng neh met wa amuñ ngă hră pơ-ar”.

Sơn Điền jing să ataih biă mơ̆ng Lâm Đồng, anih hơmâo lu mơnuih djuai ania ƀiă dŏ hơdip, prăk pơhrui yap tui akŏ mơnuih thun 2025 rơbêh kơ 52 klăk. Ơi K’Lăng (djuai ania K’ho Sre), Khua ping gah plơi Ka Sá, đăo kơnang kơ ƀing khua thun hlăk ai rơnuk anai.

“Kâo đăo kơnang kơ ƀing khua mơnuih mă bruă thun hlăk ai amra ngă klă hloh kơ rơnuk hlâo. Kâo jing sa čô mơnuih pơdơi bruă thun tha laih, kâo thâo anŏ hơget kâo pơtô brơi kiăng neh wa ñu thâo hluh tơlơi phiăn, gum man pơdong plơi pla phrâo. Ta triang ngă bruă, gir bơwih ƀong kah mơ̆ng hơmâo tơlơi hơdip klă hiam hloh”.