Hơdeč hmar

VOV4.Jarai - Lơ̆m glăk amăng hơdôm hrơi rơnuč thun sô laih, ƀing ta hơđong amăng akô̆ dlô kiăng kơ lăng glăi ha thun laih rơgao. Hơdôm bruă amăng jar kmar, ƀơi Việt Nam, amăng rĭm boh sang anŏ, rĭm čô mơnuih hơmâo găn rơgao lĕ glêh tơnap biă mă yơh. Abih bang mơnuih čang rơmang tañ pơgang pơgăn hĭ klin. Samơ̆ tơlơi anai ăt aka ƀu dưi lơi. Mơng hrơi hơđuh đĭ klin ngă rơbêh kơ 5 klăk 500 rơbâo čô mơnuih djai. Kơnong ƀơi dêh čar Mi, thun 2021 hơmâo rơbêh 430 rơbâo čô mơnuih djai. Rĭm mông rơgao, ăt dŏ lu mơnuih djai mơn yua kơ klin ngă. Jar kmar aka ƀu dưi pơgang hĭ klin Covid-19 ôh. Hăng ƀơi dêh čar Việt Nam, thun 2021 lĕ thun glêh tơnap biă mă mơ̆n. Tơdơi kơ hrơi pơklaih rơngai lŏn ia, dêh čar ta aka ƀu găn rơgao hơdôm tơlơi lông ngă djai lu mơnuih tui anai. Mông pioh hơ-ŭ amăng đơ đam dêh čar hơmâo pơphun kiăng kơ hơ-ŭ hơdor kơ ƀing mơnuih, ƀing ơi ia jrao, nai ia jrao, ling tơhan djai yua klin Covid-19 ngă, tơlơi anai ăt yôm phăn biă mă yơh. Lu mơnuih ƀlĕ ia mơta hning rơngŏt, lu apui alin arăng tŭi jă bơngač rơđah bang kơtuai tui jơlan glông ƀơi Sài Gòn kiăng kơ hơ-ŭ kơ ƀing mơnuih djai.

Klin kheng pơtô brơi abih bang mơnuih kiăng kơ rang kơđiăng hăng hơdôm tơlơi truh sat jai hrơi ƀuh lu tui hăng jai hrơi ngă glêh tap pơhmu hăng hlâo adih. Klin kheng pơtô brơi abih bang mơnuih mơdưh hăng pơplih phrâo. Ƀu djơ̆ djop bruă lêng kơ tui tơlơi ƀing ta kiăng, kar hăng bruă pơgang pơgăn klin anai. Klin kheng ngă kơ abih bang mơnuih amăng jar kmar thâo gum pơgôp samơ̆ lơ̆m anun ăt dŏ lu tơlơi ngă pơčlah mơnuih mơnam, pơdah rai lu anŏ phara kơplah wah hơdôm dêh čar, djuai ania, mơnuih mơnam. Gum hrŏm pơlir hơbit, apăn tơngan hrŏm ƀudah ngă bruă hajăn, anai lĕ ăt tui hluai rĭm boh dêh čar mơn. Dêh čar ƀudah ƀing mơnuih hơmâo kơdrưh ang, tơdah ruah ngă tui hiưm pă amra pơglăi tui anŏ ƀing gơñu ruah mơn. Hơdôm bruă ruah ngă mă hơjăn amra hơmâo arăng sem lăng hăng jăm ƀuah mơtăm.

Ƀơi dêh čar Việt Nam, thun Tân Sửu 2021 lĕ thun ngă pơplih tơlơi pơmĭn hăng pran jua mơnuih. Anai lĕ kiăng kơ lăng glăi bruă pơgang klin kheng - hlâo anun ba glăi tơlơi truh kih prong prin amăng pơgang drơi jăn, tơlơi suaih pral mơng mơnuih ƀon sang - samơ̆ ƀu lăp djơ̆ dong tah. Anai lĕ lăng glăi hơdôm tơlơi gal mơ̆ ƀing ta wơr hĭ kiăng pơplih pơkra amăng pơgang klin. Hluai tui tơlơi sit nik pơhlôm rơnuk rơnua, pơgang klin hơdeč hmar, tŭ yua lĕ hơdră bruă pơgang, pơgăn ƀu djơ̆ kơnong hăng klin Covid-19 đôč ôh. Lơ̆m pơplih tơlơi pơmĭn, djop anom bruă pơphun khut khăt, tŭ yua ƀiă dong, kơnong amăng ƀiă hrơi đôč, dong mơng hrơi hơmâo vaccine amăng jar kmar, Việt Nam hrưn đĭ jing sa amăng hơdôm dêh čar hơmâo mrô mơnuih tlâ̆o vaccine lu hloh, hăng truh ră anai, ƀu hơmâo hlơi dong tah mơng 18 thun pơ glông aka ƀu tlâ̆o vaccine. Boh than ba glăi ƀu djơ̆ kơnong yua tơlơi git gai mơng khua apăn akŏ đôč ôh mơ̆, ăt hơmâo tơlơi gum hrŏm mơng abih bang mơnuih. Mơnuih ƀon sang rang kơđiăng, mơnuih ƀon sang pơtrut pơsur, mơnuih ƀon sang ha pran sa jua kah mơng ba glăi hơdôm tơlơi dưi anai. Mơng bruă tlâ̆o vaccine brơi abih bang mơnuih, bruă bơwih ƀong huă, tơlơi hơdip kơ mơnuih ƀon sang glăk ƀơƀrư̆ hơkrŭ glăi. Samơ̆ ăt dŏ kaih mơn pơhmu hăng rơnoh hơkrŭ glăi bơwih ƀong huă amăng jar kmar samơ̆ anai lĕ hơdôm tơlơi čang rơmang prong prin.

Pơwŏt glăi

Tết lĕ kiăng ƀing ta pơwŏt glăi, lĕ tơlơi čang rơmang pơwŏt glăi tum jơngum hăng sang anŏ, hăng plơi pla, hăng lŏn ia kiăng khăp kơ ƀing mơnuih dŏ hơdip, mă bruă pơ ataih. Klin kheng, tơlơi djai bơbrŭ, hơdôm tơlơi găn rơgao yôm phăn ngă kơ tpran hrưn đĭ jai prong tui, dơlăm tui hăng kơtang tui dong. Amăng hơdôm hrơi pơčlah mơnuih mơnam, amăng tơlơi hning rơngŏt hăng glêh tơnap yua kơ klin ngă, rĭm čô mơnuih lêng kơ lăng glăi tơlơi hơdip kơ ta pô, lăng nao amăng pran jua, pơmĭn glăi hăng pơplih pơkra tơlơi hơdip mơng anun amra pơplih phrâo.

Yua anun ƀing ta ƀuh thun blan hơdip rơnuk rơnua yôm hloh pơhmu hăng tơlơi kiăng mơng kông ngăn. Tơlơi kiăng hơdip jê̆ giăm hăng adơi ayong, amĭ ama, hăng pran jua yâo mơ-ak amăng sang anŏ, plơi pla, lŏn ia hơmâo pơtrut ƀiă dong. Anai ăt lĕ hrơi blan kiăng pơwŏt glăi hăng pran khăp pap amăng pran jua, hăng tơlơi juăt ƀuh amăng tơlơi hơdip mơda anun lĕ pran khăp pap hăng tơlơi hơdip hiam klă. Yua anun yơh bruă ĕp prăk hluai tui tơlơi tơnap tap mơng mơnuih ƀon sang, tơlơi lông kơ ană mơnuih hơmâo arăng jăm ƀuah hăng djik djak. Ƀing mơnuih klih, ngă sat răm kiăng kơ ba glăi tơlơi dưi hơjăn pô ƀu lăng hyu ieo gah amra ƀu dưi rơgao pran khăp pap hăng tơlơi hơdip hiam klă mơng ană mơnuih.

Hơdôm anung gơnam ƀong huă arăng djru brơi, hơdôm boh ƀañ mi, get ia mơñum brơi soh sel ngă kơ lu mơnuih pơđao amăng pran jua amăng hrơi blan hơmâo klin. Tuh rơyuh pran jua, rơngiă ăt jŭ yap ƀu abih lơi mơng ƀing nai ia jrao, ơi ia jrao, ƀing mơnuih djru pơgang klin, tơlơi anai lĕ pơglăi mơng pran khăp pap glăk lar hyu djop anih.

Ƀu djơ̆ kơnong hăng rĭm čô mơnuih, djop khul grup, anom bơwih ƀong sĭ mơdrô glăk pơplih pơkra, ƀuh rơđah pơpă lĕ hơdôm tơlơi yôm mơng ƀing gơñu pô, mơng anun pơplih pơkra glăi. Tong ten hloh lĕ klin kheng pơtrut ƀing ta ĕp hơdôm hơdră kiăng pơlir hơbit hăng lăng yôm tơlơi hơdip, pơđĭ kyar phrâo, anai lĕ bruă pơlir hơbit amăng plang internet, lĕ tơlơi yôm mơng pơplih mă yua boh thâo phrâo. Djop khul grup, anom bơwih ƀong sĭ mơdrô tañ thâo, pơplih hmar glăk ĕp ƀuh hơdôm tơlơi dưi phrâo. Klin kheng kiăng djop anih anom krư̆ bah amăng, pơčlah mơnuih mơnam samơ̆ jai ngă kơ  bruă pơlir hơbit tañ tui dong.

Hăng djop gưl, anih anom kơđi čar ăt ngă tui hơdôm tơlơi pơkă kiăng kơ lăng glăi ta pô, pơkra mă pô. Lăng glăi tong ten dong hơdôm anŏ aka ƀu klă. Bruă pơgăn hưp ƀong kông ngăn, yua prăk kak khưi khai, ngă soh sat ăt pơphun na nao mơn, ƀu pơdơi ôh, mơng anun ba glăi pran đăo gơnang. Lăng glăi abih bang, djop djuai anai ta jai ƀuh rơđah pran kơtang tui gru grua sô hơđăp, hơdeč hmar tui tơlơi sit nik hluai tui pran sông kơtang hăng gum pơgôp, anai lĕ akŏ phun ba glăi pran kơtang hăng pơtrut pơđĭ kyar. Kiăng pơhrăm mơng tơlơi tơnap tap hăng hrưn đĭ, ƀu brơi tơlơi truh sat ngă glêh tap.

Hrưn đĭ kơtang

Bơyan bơnga ba glăi tơlơi čang rơmang. Čang rơmang bơyan bơnga Nhâm Dần 2022 hăng pran kơtang kar hăng rơmung, hơdôm tơlơi truh sat amra pơgang, pơgăn hĭ kiăng kơ hơkrŭ glăi. Čang rơmang tơlơi hơdip kơ mơnuih ƀon sang amra pơplih phrâo, tơlơi bơwih ƀong huă pơwŏt glăi pơđĭ kyar, rĭm boh sang anŏ, djop anom bơwih ƀong sĭ mơdrô amra gêh gal amăng bruă mă.

Anăm pơmĭn klin amra pơgang, pơgăn hĭ samơ̆ ăt anăm brơi bơyan bơnga trun rai ƀu hơmâo hlơi ôh čơkă. Hrơi mông ăt ƀu dŏ tơguăn hlơi ôh. Kơnong dŏ čang rơmang đôč aka ƀu dưi hlơi mơ̆ kiăng kơ hơmâo pran hrưn đĭ, pơtrut pơsur hơdôm tơlơi dưi kiăng kơ ba lŏn ia ta jai hrơi pơdrong asah, mơnuih ƀon sang jai hrơi trơi pơđao, yâo mơ-ak, tơlơi hơdip bơkơnar tui hăng tơlơi pơtrun mơng Jơnum Ping gah đơ đam dêh čar tal XIII.

Amăng hơdôm hrơi tơnap tap mơng klin kheng, lu hơdră bruă hơmâo prap lui mă yua kiăng kơ pơsir hĭ hơdôm tơlơi tơnap tap amăng pơđĭ kyar. Amăng tlâo mơta bruă akŏ phun kiăng hrưn đĭ lĕ man pơkra anih anom jơlan glông, mơnuih mă bruă, hơdră bruă mă, anai lĕ bruă ƀing ta ƀuh lĕ bruă yôm hloh. Hơdră bruă yua ta čih pơkra samơ̆ lơ̆m mơnuih mă bruă aka ƀu thâo rơgơi mơ̆ hơdră bruă ăt dŏ tui sô hơđăp pơhmu hăng sit nik ră anai, jing tơlơi pơgăn amăng pơplih pơčeh phrâo. Pơgiong hơdră bruă ƀu djơ̆ kơnong pơsir hĭ hơdôm tơlơi gun găn, bruă tơnap pơgăn hĭ tơlơi yak nao pơ anăp. Pơgiong hơdră bruă  ăt lĕ pơgiong hơdôm hơdră pơsir, tơlơi phiăn mơng anun amra ba glăi tơlơi gal amăng pơđĭ kyar.

Jơnum Khua pơ ala mơnuih ƀon sang dêh čar pơphun ƀu tui tơđar blung a mơng akŏ thun 2022, hrŏm hăng rơnoh prăk djru hơkrŭ, pơđĭ kyar bơwih ƀong huă - mơnuih mơnam hăng 350.000 klai prăk, rơnoh prăk lu biă mă aka ƀu mă yua ôh hlâo anun, mơng anun kiăng kơ čih pơkra glăi tơlơi phiăn kiăng pơtrut pơđĭ kyar amăng man pơkra anih anom jơlan glông tui tơlơi kiăng mơng anun ba glăi tơlơi dưi prong tui hơnong pơkă man pơkra jơlan rơdêh đuăi hmar đĭ 3 wŏt pơhmu hăng 20 thun hlâo anun pơgôp glăi. Ƀu hơmâo dêh čar pơpă ôh dưi pơđĭ kyar tañ tơdah kơƀah jơlan rơdêh đuăi hmar. Anih anom, jơlan rơdêh đuăi hmar ba glăi tơlơi pơdrong asah. Čang rơmang dêh čar ta amra hơmâo lu tơlơi dưi prong mơng anun ba glăi tơlơi hơdip yâo mơ-ak, pơdrong asah. 

Phạm Mạnh Hùng: Čih

Siu Đoan: Pơblang