Lơ 3/9/1945, tơdơi kơ ha hrơi pơđok hră Tơlơi lăi pơthâo tơlơi rơngai, akŏ pơdong Kơnuk kơna Việt Nam dân chủ cộng hòa, ƀơi mông jơnum blung a mơ̆ng Kơnuk kơna jăng jai, Khua mir sir Hồ Chí Minh kiăng ngă sa amăng năm mơta bruă ječ ameč khŏm ngă mơtăm anun lĕ “Pơphun jai tañ jai klă hloh bruă ruah khua tui hơdră plĕ hră” či ruah Khua mua pơ ala mơnuih ƀôn sang dêh čar. Laih anun, tơdơi kơ anun 4 blan, lơ 6/1/1946, lơ̆m lŏn ia ta dŏ hơmâo ayăt amăng lăm, ayăt gah rơngiao, rơmon rơpa tơ-oa asơi, ană plơi aka ƀu thâo phe phô, ƀu thâo hră pơ-ar, sa bruă ruah khua sit nik pơƀuh tơlơi rơngai, mơai pô, sit nik dưi ngă laih. Hơmâo anih, mrô mơnuih nao plĕ hră truh kơ 95%.

Tui hăng nai kơsem min thun blan đưm Dương Trung Quốc, tơlơi dưi ngă truh kih mơ̆ng bruă Ruah khua đơ đam dêh čar thun 1946 kơđŏm gru đĭ kyar blung a kơ kơnuk kơna tui tơlơi phiăn mơnuih ƀôn sang ngă pô mơ̆ng lŏn ia Việt Nam, djuai ania Việt Nam sit nik mut amăng rơnuk phrâo: rơnuk rơngai hrŏm hơbit hăng tơlơi dưi ngă pô mơ̆ng mơnuih ƀôn sang: “Pơphun ruah khua đơ đam dêh čar tui hơdră plĕ hră jing abih bang mơnuih leng kơ dưi nao plĕ hră soh, đah kơmơi đah rơkơi tŭ mơn, djuai ania hơget, đăo hă ƀu đăo leng kơ dưi soh...Tơlơi anun ƀu djơ̆ leng kơ hơmâo soh ôh. Ƀơi hơdôm boh dêh čar kual Mi Kô̆ lơ̆m anun, tơlơi bơkơnar đah kơmơi đah rơkơi, kiăng đah kơmơi dưi nao plĕ hră, dưi tơbiă anăn ruah khua aka ƀu hơmâo đơi lơi”.

Pô thâo kơđi Trương Trọng Nghĩa, khul mơnuih thâo kơđi ƀon prong Hồ Chí Minh pơsit: Ruah khua đơ đam dêh čar thun 1946 pok rai rơnuk phrâo, rơnuk lŏn ia ta hơmâo sa Anom bruă khua pơ ala mơnuih ƀôn sang dêh čar, sa Kơnuk kơna, sa Phiah phiăn rơgơi, pơplih lăp djơ̆, hăng sa gong gai hơmâo djŏp tơlơi gêh găl, hơmâo tơlơi phiăn ngă bruă: “Hăng bruă ruah khua pơ ala mơnuih ƀôn sang dêh čar pơphun ƀơi đơ đam čar ta, jing jơlan rơđah bơngač, lăp djơ̆, hăng ha sa anun đôč yơh, kiăng ƀing ta rơngiao kơ dưi hơmâo kơnuk kơna sit nik, djơ̆ tơlơi phiăn, ăt bơdjơ̆ nao mơnuih ƀôn sang prong biă mă. Tơlơi lăp hơdor dlăm biă: anăp nao mơnuih ƀôn sang, yua kơ tơlơi klă hiam mơ̆ng mơnuih ƀôn sang yơh phun ñu, lơ̆m anun ƀing ta hơmâo djŏp pran kơtang”.

Krĕp 80 thun rơgao, mơ̆ng sa boh lŏn ia rin hăng lu tơlơi tơnap tap, Việt Nam hơmâo dong amăng grup 32 boh dêh čar bơwih ƀong prong hloh ƀơi rŏng lŏn tơnah hăng 20 boh dêh čar ba akŏ kơ bruă sĭ mơdrô hăng pơhưč prăk tuh pơ alin mơ̆ng čar rơngiao, GDP yap tui akŏ mơnuih năng ai 5.000 USD amăng thun 2025. Việt Nam hơmâo ngă hrŏm mơdrô hăng rơbêh 230 boh dêh čar hăng kual lŏn, kĭ 17 pok hră sĭ mơdrô hăng rơbêh 60 boh dêh čar. Djuai ania Việt Nam glăk mut amăng rơnuk hrưh đĭ, rơnuk đĭ kyar tañ hăng hơđong kjăp, pơplih phrâo lŏn ia hăng tơlơi kơtưn pơdrong sah, yâo mơak.

Tơdah Ruah khua đơ đam dêh čar thun 1946 jing tơlơi pơphun brơi blung a či “tơgŭ ngă pô”, jing rơnuk hrưn đĭ phrâo jing rơwang thun či “hrưn đĭ ngă pơdrong, pơjing mă pô tơlơi hơdip pơ anăp, dưi nao mring hăng dêh čar pơdrong sah”. Ơi Nguyễn Sĩ Dũng, Kơ-iăng khua hơđăp Anom bruă Khua pơ ala mơnuih ƀôn sang dêh čar lăi, kiăng dưi ngă tơlơi anun, hơdôm tơlơi djă pioh, kơđiăng lui mơ̆ng tal Ruah khua pơ ala mơnuih ƀôn sang dêh čar thun 1946 ăt dŏ hnong đôč anŏ yom ñu: “Kơnang pran jua kơ mơnuih ƀôn sang hăng pơtrut tơlơi dưi ngă pô jing tơlơi yom mơ̆ ƀing ta kiăng pơtrut na nao. Tơlơi hơdor lui tal dua lĕ khŏm gum pơgôp, mah hơmâo tơlơi pơmin phara samơ̆ phun atur yom hloh anun lĕ abih bang mơnuih leng kơ khăp kơ lŏn ia, gir ngă bruă yua kơ sa kơnuk kơna Việt Nam rơngai. Ră anai amăng mông ruah khua pơ anăp, yua kơ sa lŏn ia Việt Nam pơdrong sah yơh jing tơlơi bơdjơ̆ nao abih bang”.

Pơčrang tui tơlơi truh kih mơ̆ng bruă Ruah khua 80 thun hlâo adih, gru tơhnal pơƀuh mơ̆ng hơdră ngă bruă rơnuk pơplih phrâo, truh kơ bruă dưi pơgang klin covid-19, amăng bruă mă Quang Trung hơdeč hmar pơdong glăi sang dŏ kơ mơnuih ƀôn sang tơdơi kơ hơjan kơthel, tui hăng nai tha prin Trần Ngọc Đường, mơnuih rơgơi mơbruă mơ̆ng Ƀirô khua pơ ala mơnuih ƀôn sang dêh čar, rơngiao kơ tơlơi hrăm lăp hơdor kơ tơlơi mơnuih ƀôn sang ngă pô, đăo kơnang kơ mơnuih ƀôn sang ăt jing tơlơi hrăm kơ tơlơi pơtrun yom yua kơ mơnuih ƀônsang hăng hơmâo mơnuih ƀôn sang đăo kơnang: “Kiăng kjăp kơtang hăng pơmin lăp djơ̆, anun lĕ gong gai sit nik jing gong gai mơnuih ƀôn sang, khŏm kơnang kơ mơnuih ƀôn sang, khŏm pơhmư̆ tơlơi rơkâo đĭ mơ̆ng mơnuih ƀôn sang”.

Bruă ruah khua đơ đam dêh čar thun 1946 ƀu kơnong pok rai rơnuk phrâo mơ̆ng djuai ania ta đôč ôh ăt pơƀuh dlăm tơlơi pơmin mơnuih ƀôn sang ngă pô, pran jua ngă pô, hăng kơtưn đĭ kyar mơ̆ng djuai ania Việt Nam. Amăng rơnuk phrâo, hơdôm tơlơi hrăm mơ̆ng hrơi Ruah khua thun 1946 yom biă, brơi ƀing ta hơdor: abih bang tơlơi dưi ngă, tơlơi đĭ kyar leng kơ hơmâo mơ̆ng mơnuih ƀôn sang, yua kơ mơnuih ƀôn sang soh. Lơ̆m pran jua anun hơmâo pơtrut kơtang, lŏn ia ta amra mut amăng rơnuk phrâo đĭ kyar pơdrong sah hăng kơdrưh kơ-ang hloh./.