Tơdơi kơ pơmut hĭ lu sang bruă, să Đak Psi, tơring čar Quảng Ngãi, ră anai hơmâo 11.000 čô mơnuih ƀôn sang, amăng anun ha mơkrah lĕ mơnuih djuai ƀiă. Tơdơi kơ pơmut glăi să, gong gai kơnuk kơna ƀơi plơi pla pơtum jŭ yap glăi, pơkra ming, pơkă hnơ̆ng anih ngă hmua pla pơjng, laih dơ̆ng pơtrut pơsur mơnuih ƀôn sang pơblih pơjeh phun pla, djuai hlô mơnong rông, ba yua boh thâo ia rơgơi phrâo amăng bruă ngă hmua pla pơjing, pơđĭ tui boh tŭ yua hiam kơ tơlơi bơwih ƀong huă hăng pơhrŏ ƀun rin hơđong kơjăp. Laih dơ̆ng lu mơta rơnoh yom gru grua đưm ăt djă pioh hăng pơlar tui amăng tơlơi dŏ dong ƀong huă, jơnum plơi pla, ngă yang mơak….Ơi A Sok, Khua khul ngă bruă wai lăng djop djuai ania mơnuih mơnam plơi Đak Rơwang, să Đak Psi brơi thâo, tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang jai hrơi hơđong tui, pơblih lu biă mă.

“Hơdôm thun hăng anai, rơnoh boh čroh mơ̆ng đang hmua, biă mă ñu kơphê hơđong hăng pơmă ƀiă, anun amăng plơi tơlơi bơwih ƀong huă mơ̆ng lu sang anŏ pơđĭ kyar. Ană bă nao hrăm hră, hơmâo djop gơnam yua hrăm hră, sum ao phrâo, sang anŏ hlơi lêng kơ hơmâo rơdêh thut soh….Bơ bruă djă pioh gơnam gru grua đưm, plơi pla gơmơi ăt dŏ djă pioh đôč, kah hăng ngă yang huă asơi hle pioh hơdor tơngia, bơni hơ-ơč kơ khul yang rơbang, bơngăt atâo ơi yă djru djrăi kơ ta amăng thun čoh bruă ngă hmua. Hlâo kơ ngă yang mơak, mơnuih ƀôn sang nao rơnăk agaih pin ia, pơhiam glăi pin ia ala plơi, rơnăk pin ia kơnuk kơna man brơi. Djop pô kiăng hơmâo tŭ mă ia jơngeh, ia hơdjă bluh đĭ mơ̆ng lŏn sô̆ ba glăi pioh ngă yang, ƀong mơñum pơ anăn ngă yang ia tơnang, kiăng rơkâo kơ sang anŏ phrâo rơnuk rơnua, hiam drơi jăn. Ră anai gong gai kơnuk kơna dua gưl, ƀing khua mua jĕ giăm ană plơi pla hloh anun mơnuih ƀôn sang kiăng čang rơmang nao pơ anăp adih tơlơi hơgĕt thâo khom lăi tơpă yơh”.

 Mơak hrŏm lơ̆m tơlơi hơdip jai hrơi pơplih tui, ơi Brôn Sưu, dŏ pơ plơi Tươl Ktu, să Đăk Đoa, tơring čar Gia Lai brơi thâo, sang anŏ ñu ră anai hơmâo rơbêh 1 ha đang kơphê, rim bơyan pơhrui hơmâo năng ai 3,5 tơn kơphê pơjeh. Tơdơi kơ kah hĭ prăk ngă hmua apah arăng pĕ, sang anŏ ñu dŏ glăi năng ai 200 klăk. Tui hăng ơi Brôn, nua gơnam đĭ soh amăng hơdôm thun giăm anai djru neh wa kual Dap kơdư hơmâo prăk hloh mơn, jai hrơi pơdrong tui, mơ̆ng anun hơmâo prăk či ngă hmua klă hloh. Ơi Brôn hok mơak ră ruai glăi bruă bơwih ƀong mơ̆ng sang anŏ ñu:

“Mơnuih djuai ania Bahbar pơ anai hơdip mơ̆ng bruă ngă hmua pla pơjing, anun mah nua gơnam hiư̆m pă tŭ mơn neh met wa ăt dŏ pla mơn dua djuai phun anun lĕ pơdai hăng kơphê. Hơmâo pơdai kah mơ̆ng trơi hlung, mơ̆ng hơmâo pran, ngă kơphê kiăng tơlơi hơdip pơplih tui. Laih anun mơ̆ng hrơi nua kơphê ssĭ, neh met wa ngă kơphê hơmâo prăk pơđom sang anŏ, dưi blơi gơnam. Lu mơnuih blơi rơdêh thut, man pơdong sang prong, blơi thim lŏn ngă hmua, tơlơi hơdip plih tañ biă”.

Ơi Điểu Srao, djuai ania Bơnông, Khua plơi Buya, să guai dêh čar Quảng Trực, tơring čar Lâm Đồng, brơi thâo, tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang pơblih phrâo hmar, Tơlơi djru ba mơ̆ng ping gah, kơnuk kơna kơnang kơ jơlan hơdră pơđĭ kyar tơlơi bơwih ƀong huă mơnuih mơnam, pơhrŏ tơlơi ƀun rin hơđong kơjăp, man pơdong plơi pla phrâo hơmâo ba glăi tơlơi tŭ yua trơi pơđao. Jơlan nao rai jai hrơi hiam, gơnam sĭ modrô pơgiăng hyu hmar hloh, ană bă ană tơčô nao sang hră djop, mơnuih ƀôn sang dưi pơjrao duăm ruă djơ̆ lăp…..Anai lĕ pran kơtang pioh kơ mơnuih ƀôn sang gum tơngan hrŏm akŏ pơdong plơi pla jai hrơi pơdrong sah hiam klă. Ơi Điểu Srao kah pơpha:

“Hơdôm thun giăm anai, biă mă ñu lĕ thun 2025, ƀing gơmơi ƀuh plơi pla lŏn ia ta pơblih lu biă mă. Jơlan glông nao rai čuk pơkra phrâo, nao rai hruaih hloh, gơnam tam sĭ mơdrô hơmâo rơnoh yom ƀiă. Ƀơi kual Dap Kơdư, ƀơi Lâm Đồng, Kơnuk kơna ta đing nao tuh pơ alin, djru ba lu yơh kơ ană plơi pla. Plơi pla hơmâo apui lơtrik, jơlan glông nao rai, sang hră, sang ia jrao, tơlơi hơdip mơda jai hrơi hơđong hloh. Mơnuih ƀôn sang hơ̆k mơak, đăo kơnang hrŏm hơbit bơwih ƀong huă, mă bruă, pơgang plơi pla, djru  pran jua man pơdong plơi pla trơi pơđao, pơđĭ kyar hloh”.

Amai Rơ Châm Pop, djuai ania Jarai, plơi Kép, să ia Grai, tơring čar Gia Lai ră ruai, mơ̆ng bruă rông pla klă 1 ha đang kơphê, tơlơi hơdip sang anŏ ñu hơđong laih, dưi man pơdong sang hăng brơi ană bă hrăm hră. Kơnuk kơna hơmâo lu hơdră djru kơ neh met wa djuai ania ƀiă, tơlơi hơdip plơi pla jai hrơi trơi pơđao:

 “Kơnuk kơna hơmâo lu hơdră djru kơ neh met wa djuai ania ƀiă, djru mơ̆ng sang dŏ, truh kơ djuai hlô anah phun pla, kah hăng rông rơmô...Rơngiao kơ anun, Kơnuk kơna tuh pơ alin pơkra jơlan amăng plơi, pơkra jơlan bêtông, jơlan kơsu nao rai mơak biă, huăi găn nao jơlan dlut hlŭ tui hăng hlâo dong tah. Apui lơtrik hơmâo dăng truh pơ plơi pla, tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang đĭ tui hloh laih. Nua kơphê hai hơđong, mơnuih ƀôn sang amra jai hrơi hơdip jơnap tui”. 

Thun 2025 laih rơgao lĕ sa thun hơmâo lu tơlơi tơnap tap, lông lăng, lơ̆m lŏn adai rơbŭ kơthel ngă hơmâo na nao tơlơi truh ia ling dăo amăng kual Dơnung tong krah, Dap Kơdư. Samơ̆ tơlơi gum pơgôp, gum tơngan hrŏm mơ̆ng djuai ania dêh čar hơmâo djru kơ mơnuih ƀôn sang kual ia ling dăo dưi hơđong tơlơi hơdip mơda. Ƀơi să Đinh Văn Lâm Hà, tơring čar Lâm Đồng, ayong Ka Vũ đăo kơnang, găn rơgao tơlơi tơnap tap, hăng lu jơlan hơdră kơnuk kơna djru, tơlơi gum pơgôp nao rai amăng mơnuih ƀôn sang, plơi pla, lŏn ia amra jai hrơi pơdrong sah hiam klă, bơwih ƀong huă pơđĭ kyar, pơđĭ tui gru grua hiam mơ̆ng djuai ania.

“Yak nao amăng thun phrâo kâo čang rơmang djop mơnuih rơnuk rơnua, bơwih ƀong huă mơak klă pơđĭ kyar lŏn ia Việt Nam ta hyuk hyak mơak klă hloh! Kâo pô kiăng hơmâo lu gơyut gơyâo ngă hrŏm dŏ djă pioh gru grua hiam đưm djuai ania ta pô, anun lĕ bruă mă hiam klă. Ƀing hlăk ai hơmâo pran jua hrăm tui hăng djă pioh gru grua hiam djuai ania, anun lĕ bruă ngă hiam klă kah hăng mơñam mrai đưm, adoh tơlơi adoh amăng plơi pla, pĕ gông atông brô̆ biă mă ñu pơphun bruă mă mơ̆ng bruă pơkra ming gơnam gru grua đưm djru pơđĭ tui tơlơi hơdip mơda mơnuih ƀôn sang amăng kual mơnuih djuai ƀiă”.

Lăng glăi thun 2025, yă H Riết Êban (amĭ Phát), Khua plơi ƀuôn Sut Mđưng, să Quảng Phú, tơring čar Dak Lăk, ol kơdol ră ruai: găn rơgao tơlơi truh lŏn adai ngă, hơjan kơthel, ia dăo na nao, jai pơư pơang hloh kơ pran jua gum pơgôp, thâo djru nao rai tơdruă mơ̆ng neh met wa djŏp djuai ania Việt Nam. Ƀơi ƀuôn Sut Mđưng, hăng pran jua “hla hnil anung ba hla tơ̆i, hla tơ̆i anet anung ba hla tơ̆i lu”, rim boh sang anŏ leng kơ gum djru anăp pran jua kơ neh met wa pơ kual ia dăo. Rim anung gơnam mah anet samơ̆ anun lĕ tơlơi ƀu-eng, tơlơi gum pơgôp mơ̆ng mơnuih ƀôn sang, pơčruh prăk kăk, braih huă añăm ƀong, djru neh met wa tañ găn rơgao tơlơi tơnap. Yă H Riết Êban brơi thâo:

“Thun anai hơmâo lu tal hơjan kơthel, ngă răm rai kơtang biă, bơyan pơdai kơtor rơngiă abih mơn. Khă hnun, hăng pran jua gum djru, kah pơpha jing kâo iâu pơthưr neh met wa gơñu leng kơ tŭ ư soh, djru brơi braih, sum ao, ia mơñum, ƀañ mi, gơnam yua, wơ̆t prăk mơta hai, lu biă, či djru kơ hơdôm boh plơi gah ngŏ tơring čar. Amăng plơi gơmơi bruă gum djru hơmâo neh met wa hur har djru brơi mơtăm yơh. Kâo hơmâo pran hăng bơni biă mă”.

Găn rơgao lu tơlơi tơnap tap ƀơi anăp kơ tơlơi truh lŏn adai ngă, mơnuih ƀôn sang djop djuai ania kual Dap Kơdư hlăk gum hrŏm sa pran jua man pơdong plơi pla phrâo.

Să Đak Mar dŏ pơ kual gah yŭ tơring čar Quảng Ngãi, dưi pơmut mơ̆ng dua  boh să Đak Hring hăng Đak Mar tơring glông Đak Hà, tơring čar Kon Tum hơđăp. Đơ đam să hơmâo giăm 20.000 čô mơnuih, amăng anun lu mơnuih djuai ƀiă. Mơnuih ƀôn sang pla lu mơta phun pla hơmâo rơnoh kah hăng kơphê, kơsu hăng phun boh čroh pơkŏn hăng đơ đam truh rơbêh 6.700 hektar. Ră anai, ƀơi să hlăk akŏ pơjing kual pla phun boh čroh pioh sĭ mơdrô pơ tač rơngiao, hơmâo lu gwnam dưi pơsit djơ̆ tơhnal pơkă OCOP. Yă Y Khar dŏ ƀơi plơi Kon Klôk, să Đak Mar, tơring čar Quảng Ngãi, brơi thâo:

“Kơ bruă pla kơphê kâo ƀuh ƀơi să djop pô gir run mă bruă bơwih ƀong huă,  lir hơbit, thâo gum pơgôp hăng djru nao rai tơdruă. Kơnong rơkơi bơnai gơmơi ăt gir run lu mơ̆n, rơngiao kơ bruă pla kơphê gơmơi čem rông hlô mơnong bui, mơnŭ, bip….pioh sĭ mơdrô kiăng hơmâo prăk yua. Rơngiao kơ bruă pơtum nao kơ phun kơphê  ăt ngă hmua pơdai mơ̆n hăng lu phun pla pơkŏn pioh ĕp gơnam čem mơnŭ bip, un bui…kiăng pơđĭ tui tơlơi hơdip mơda rơnoh pơhrui glăi kơ sang anŏ”.

 Ăt triang jik bruă ngă hmua mơn, gir lăng tui bruă bơwih ƀong phrâo mơ̆ng arăng, sang anŏ ayong Y Yưn, dŏ pơ plơi Biá Tih, să Ia Băng, tơring čar Gia Lai, glăk hơmâo tơlơi hơdip jai hrơi đĭ tui. Hăng giăm 3 hektar đang kơphê, bơyan anai ayong Y Yưn him lăng hơmâo 10 tơn kơphê. Ñu brơi thâo, hơdôm thun rơgao, prăk mơ̆ng kơphê, sang anŏ ñu man pơdong sang prong, blơi lu gơnam yua amăng sang, blơi măi ngă hmua, hăng blơi rơdêh ôtô hai...Tui hăng ayong Y Yưn, dưi ngă tui anai lĕ yua hơmâo kơnuk kơna lăng ba, hrŏm hăng bruă thâo hrăm mă pô boh thâo ia rơgơi amăng bruă ngă hmua.

“Thun hlâo sang anŏ ngă kơphê, pơdai, rông bui, rơmô, mơnŭ, tơlơi hơdip hơđong. Thun anai, kơphê pĕ giong lĕ gơmơi ƀhu krô, giong anun kah mơ̆ng sĭ. Kơphê thun hlâo ăt dŏ mơn ƀiă. Hơdôm thun hăng anai kơphê, sầu riêng đĭ ƀiă anun jing neh met wa hơmâo hmăi, plai ƀiă laih kơƀah. Lu sang anŏ blơi rơdêh thut, rơdêh ôtô, blơi hmua dong...Lăi nao lăi rai tơlơi hơdip neh met wa đĭ tui laih”.