Tal 1: Tơlơi ƀu mơ-ak mơng mơnuih tuh pơplai

VOV4.Jarai - Dưm dăp, pơplih phrâo, pơplih sang bruă đang hmua kơnuk kơna tui Tơlơi pơtrun pơsit mrô 30 thun 2014 mơng Ding jum kơđi čar tal XI hăng Tơlơi pơtrun pơkă 118 thun 2014 mơng Kơnuk kơna lĕ hơdră pơtrun prong mơng Ping gah, Kơnuk kơna. Ƀơi Dăp Kơdư, hơdôm sang bruă đang hmua kơnuk kơna glăk wai lăng sa kual lŏn prong, giăm truh 1,2 klăk ektar. Anai lĕ lŏn yôm phăn kơ pơđĭ kyar bơwih ƀong ƀơi kual hmâo anô̆ gal kah hăng Dăp Kơdư. Tui anun mơn, hơdôm sang bruă đang hmua ƀơi anai mă bruă ƀu ba glăi bôh tơhnal lu ôh, ngă gun, ƀu hmâo jơlan pơtlaih. Pô hyu mă tơlơi pơhing phrâo Gong phun jua pơhiăp dêh čar Việt Nam mă bruă ƀơi Dăp Kơdư hmâo hơdôm tơlơi čih: “Tơlơi pơtrun pơsit 30: Tơlơi kiăng mơng bôh nik Sang bruă đang hmua ƀơi Dăp Kơdư”. Črăn phun jơlan hơdră hrơi anai, rơkâo ơi pang, yă dôn hăng ƀing gơyut hmư̆ tơlơi čih blung a hmâo anăn ñu: “Tơlơi ƀu mơ-ak mơng pô tuh pơplai”.

Sang bruă bơwih ƀong hrom Grŭp TH lĕ sa amăng hơdôm bôh anom bơwih ƀong ba jơlan hlâo gum hrom amăng bruă dưm dăp, pơplih phrâo hơdôm sang bruă đang kyâu ƀơi Dăp Kơdư hăng bruă tuh pơplai ƀơi kual lŏn prong 27.000 ektar dưi wai lăng, mă yua ƀu ba glăi bôh tơhnal yua kơ dua sang bruă đang kyâu Rừng Xanh hăng Čư̆ Mlan, tơring glông Ea Sup, tơring čar Daklak. Rơnuč thun 2016, hluai tui tơhnal dưm dăp hơdră dua ding kơna, Sang bruă bơwih ƀong mơnuih ƀôn sang pơkra gơnam ƀong huă hăng hnal kyâu Daklak dưi pơdŏng. Ơi Trịnh Xuân Thắng, Khua Sang bruă brơi thâo, hơdră pơtrun lĕ brơi sang bruă tơjŭ pla hăng rông hlô ƀơi lŏn dlai hơhuai mơ̆ bôh nik ñu lu kual lŏn dlai ƀu dô̆ kyâu pơtâo dong tah. Khă hnun hai, tơlơi pơkă mơng Kơnuk kơna hmâo tơlơi pơplih hăng bruă pơdơi pơplih lŏn dlai hơhuai hơdai nao bôh than pơkon, kơčăo bruă blung a khom pơdơi glăi. Lom anun, hmâo 6 thun samơ̆ hơdôm hră pơ-ar pơplih bơwih ƀong ăt akă giong mơn, sa dua mơta hră pơ-ar djơ̆ phiăn kah hăng pơsit tơlơi dưi mă yua lŏn ră anai ăt dŏng anăn dua bôh sang bruă hơđăp mơn. Lăp bơngot hloh lĕ, hlâo kơ pơplih, hơdôm rơbâo ektar lŏn hmâo rơngiă hĭ hăng ră anai Kông ang tơring čar Daklak glăk pel ĕp tơlơi ngă soh anai. Bruă tuh pơplai mơng sang bruă glăi gun hĭ wot gah tơlơi phiăn hăng bôh nik ñu:

“Tơhnal pơkă mơng Grŭp rai pơ̆ anai lĕ kiăng hmâo lŏn pioh tuh pơplai samơ̆ truh kơ ră anai kah mơng hmâo lŏn ƀơi hră pơ-ar, anun lĕ anô̆ phun hloh. Hmâo hơdôm anih dưi ngă lĕ mơnuih ƀôn sang pơkiăo đuăi. Tơdah hmâo hơdôm kual hmâo lŏn mơnuih ƀôn sang akă kơsing mă anun lĕ kual tơnap tap, ataih, nao rai tơnap, lŏn ƀu hiam mơ̆ hơđong dong. Grŭp ƀu khin yua prăk tuh pơplai ôh, yua kơ pơsit lĕ kơnong kơ rơngiă đôč ƀu hmâo hơget ôh”.

Sang bruă pơčruh ngăn hrom bơwih ƀong Grŭp TH glăk gun wot tơlơi phiăn hăng tơlơi sit

Ăt phing pran jua gum hrom mơn amăng bruă đang hmua ƀơi Dăp Kơdư lĕ Sang bruă pơkra gơnam ƀong ngă bơbuă NutiFood lom blơi glăi giăm truh 80% mrô kông ngăn ƀơi Sang bruă Kơ phê Phước An. Bruă mă mơng Sang bruă lĕ mă yua bruă đang hmua tui hơdră măi mok phrâo, ba hơdôm gơnam klă hiam sĭ amăng lŏn ia ta hăng pơ̆ dêh čar tač rơngiao. Samơ̆ 4 thun tơdơi kơ pơplih phrâo, ƀu djơ̆ ƀu dưi pok pơhai bruă bơwih ƀong huă, sĭ mơdrô ôh mơ̆, ñu dô̆ gun amăng rơwang dir wir gah tơlơi phiăn hăng mơnuih čơkă mă lŏn ia. Yă Nguyễn Huyền Trâm, Khua Sang bruă brơi thâo, khă hmâo gir run bơkơtuai, tơlơi ăt ƀu dưi pơsir mơn, sang bruă khom ba nao phăt kơđi kiăng pơsir tui tơlơi pơkă amăng tơlơi phiăn:

“Kiăng pơsir tơlơi bơrơsua, Sang bruă hmâo pok pơhai lu bruă mă kiăng ngă tui pran jua gum hrom, pơkôl pơkă djơ̆ kơplah wah mơnuih čơkă mă lŏn hăng sang bruă, ngă tui djơ̆ tơlơi pơkă amăng tơlơi phiăn. Bôh tơhnal ăt akă truh kih mơn. Jơlan pơsir tuč rơnuč, ƀu thâo či ngă, ƀing gơmơi khom mơ-ĭt hră ba hơdôm bôh sang anô̆ čơkă mă lŏn nao pơ̆ sang phăt kơđi kiăng pơsir tui djơ̆ tơlơi pơkă amăng tơlơi phiăn”.

Tơlơi rơngiă lŏn, rơngiă dlai prong ăt akă dưi pơsir pơđut mơn

Tuč rơnuč ñu mơng bruă mă ƀu rơđah amăng pơčruh hrom prăk bơwih ƀong ăt glăk ngă kơ Sang bruă Kơ phê Gialai hăng Sang bruă pơčruh hrom prăk bơwih ƀong Chè Biển Hồ, hăng giăm truh 1.700 ektar ƀơi tơring čar Gialai tơnap biă pok pơhai hơdôm jơlan ngă bơwih ƀong sĭ mơdrô tơdơi kơ 3 thun pơphun pơčruh hrom ngăn bơwih ƀong. Thun 2016, lom pok pơhai, tơring čar Gialai kơnong kơ brơi pơhrư̆i sui jơlan gah jao đang pla truh kơ sang bruă sit nik pơplih sang bruă pơčruh hrom ngăn bơwih ƀong. Tui anun mơn, dua sang bruă hơđăp lĕ Sang bruă bơwih ƀong mơnuih ƀôn sang sa ding kơna Kơ phê Gialai hăng Sang bruă bơwih ƀong mơnuih ƀôn sang sa ding kơna Chè Biển Hồ glăi ngă soh tơlơi črâo ba mơng Jơnum min mơnuih ƀôn sang tơring čar, tô̆ tui kĭ akô̆ bruă gum hrom jao sui hrơi blan hăng mơnuih mă bruă truh thun 2042 hăng thun 2047.

Ơi Trịnh Đình Trường, Khua Khul wai lăng, Khua dua Sang bruă bơwih ƀong pơčruh ngăn hrom brơi thâo, pô tuh pơplai hmâo thâo laih hăng hơdôm hră pơkôl jao tui anun, mơnuih mă bruă ră anai glăk lĕ pô sit nik mơng đang kyâu. Sang bruă pơčruh ngăn hrom bơwih ƀong ăt lăng kah hăng sang bruă kơnuk kơna mơn, ăt dô̆ tơlơi ba tơbiă jơlan gah bơwih ƀong huă, sĭ mơdrô, akă hmâo hơdôm hơdră pơkă, hơdră bruă pioh anom bơwih ƀong dưi tơtlaih mơng jơlan bơwih ƀong hơđăp. Lom anun, tơlơi pô tuh pơplai blơi ƀu djơ̆ kơnong kơ mrô prăk pơčruh hrom, kông ngăn ƀơi lŏn, tơlơi dưi apăh lŏn ôh mơ̆ ñu dô̆ jing bruă gơgrong hăng mơnuih mă bruă, bruă mă mơng anom bơwih ƀong kơnuk kơna pioh glăi dong. Hơdôm tơlơi anai ƀu dưi pel ĕp tŏng ten hlâo hăng tơdơi kơ pơčruh ngăn hrom bơwih ƀong ôh:

“Juă nua lĕ tơlơi kiăng hmâo khom juă nua rơđah, lŏn huăi hmâo tơlơi bơrơsua, abih bang djop mơta leng kơ huăi gun hơget samơ̆ Kơnuk kơna ƀu thâo him hlâo lăng abih ôh anô̆ pioh glăi mơng ñu. Ƀing gơmơi jing “pô anô̆ sông mă”. Ră anai kah hăng juă tơkai mut amăng glut laih, ƀu djơ̆ dô̆ đôm ƀuđah glŭt trun, yak đĭ lĕ ƀu dưi yak đĭ, dô̆ hơđong lĕ ƀu dưi yơh, jơlan hơpă leng kơ djai sôh!”

Anom bơwih ƀong yua hơdôm pluh truh ha rơtuh klai prăk pioh gum hrom bơwih ƀong, ba tơbiă tơhnal gum hrom Kơnuk kơna mă yua ba glăi bôh tơhnal hơdôm kual lŏn prong prin hăng lŏn hiam ƀơi Dăp Kơdư. Tui anun mơn, tơdơi kơ dưm dăp, pơplih bruă bơwih ƀong, lu anom bơwih ƀong dô̆ gun kơ hơdôm tơlơi ƀu hơđong, hơdôm tơlơi bơrơsua akă thâo pơđut hăng tơlơi pioh glăi mơng ñu lĕ bruă bơwih ƀong, sĭ mơdrô lŭp lăp sui hrơi blan./.

              VOV Tây Nguyên: Čih – Siu H’ Prăk: Pơblang