Pô ruă Y Ớk Niê (42 thun), ƀơi să Krông Buk, tơring čar Dak Lăk ruă kơ-iăng rơbêh 3 thun anai laih samơ̆ aka ƀu thâo pơkă lăng ôh. Amăng ha wơ̆t ñu hơdui đing pruih kơphê, ñu mưn ruă añron ƀơi tơlang kơ-iăng. Ayong Y Ớk hlong či pơdơi mă ha hrơi, ñu pơmin plai mơn, samơ̆ jai ruă kơtang tui, ruă trun ƀơi tơkai, nao rai tơnap biă. Anai ñu nao pơkă lăng ƀơi Sang ia jrao prong Thiện Hạnh. Pơ anai tơdơi kơ pơkă lăng, phin rup X-Quang, MRI ba mơtăm, ơi ia jrao lăi ñu ruă tơplư̆ atut tơlang kơ-iăng kơtang laih, ƀu dưi mơñum ia jrao đôč ôh, khŏm breh kah mơ̆ng dưi. Ayong Y Ơk Niê lăi:“Hlâo kơ anun lĕ kâo ruă rôk amăng kơ-iăng, năng ai 1 blan jing ñu plai mơn, tơdơi kơ anun dong ñu ruă trun ƀơi tơkai, añron kơtang kơtit, ƀu thâo rơbat dong tah. Blơi mă ia jrao amăng plơi gơmơi mơñum jing plai mơn 1, 2 hrơi, giong anun ñu ruă glăi dong. Ruă truh 3 blan kah kâo mơ̆ng nao pơkă lăng pơ sang ia jrao”.

Tui hăng ơi ia jrao apăn sa bruă khul II Văn Hữu Khánh, Khua anih pơjrao Ngoại Thần kinh (Sang ia jrao prong Thiện Hạnh), tơring čar Dak Lăk lăi pha, hăng kual Dap Kơdư hơđăp lăi hrŏm, mrô mơnuih ruă tơplư̆ atut tơlang kơ-iăng hơmâo lu biă, phun ñu lĕ yua mă bruă yong glăm kơtrâ̆o đơi, biă ñu lĕ amăng bơyan pĕ pơhrui pơdai kơtor, bơyan pĕ kơphê, tiu...Abih bang mơnuih ruă leng kơ ƀu nao pơkă lăng tañ ôh pơ sang ia jrao lơ̆m mưn ruă, truh ruă kơtang, ƀu thâo rơbat hyu kah mơ̆ng nao pơ sang ia jrao. Hnun yơh ngă kơ tơlang rŏng, atut tơlang ñu ruă, bruă pơjrao tơnap hloh mơn, lu mơnuih khŏm breh, jing kaih biă mơ̆ng añrăng. Ơi ia jrao Văn Hữu Khánh brơi thâo:“Tơlơi ruă tơplư̆ atut tơlang tơkuai hăng tơlang rŏng juăt hơmâo ƀơi hnưr thun 35 truh kơ tha hloh. Juăt hơmâo ƀơi ƀing mă bruă kơtrâ̆o. Ruă luih tơlang rŏng juăt hơmâo lơ̆m ngă bruă kơtang đơi, anun yơh ngă atut tơlang ƀu anăm bong ôh, ƀrư̆ ƀrư̆ ñu pleh đuăi. Juăt hơmâo tơlơi ruă anai hloh yua thun tha hăng mă bruă kơtrâ̆o yơh lu”.

Tơlang rŏng juăt pơjing mơ̆ng hơdôm atut tơlang dăp bơrơkua nao rai. Anai jing sa amăng hơdôm mơta yom hloh djru brơi djŏp bruă rơbat hyu, dŏ dong, ƀư̆ drơi, tơkui, ngak...ñu mơak, huăi dŏ đom ôh. Rơngiao kơ anun, djru pơgang ba dlô tơlang, sa arăt pơtruh nao pơ dlô hăng hơdôm mơnŏng pơkŏn amăng drơi jăn. Tơlang rŏng hơmâo 7 atut tơlang tơkuai, 12 atut tơlang tơda, 5 atut tơlang kơ-iăng. Hơdôm atut tơlang anai ñu hơmâo anŏ đăl, jing pơgang ba tơlang lơ̆m drơi jăn ta tơpư̆ hlư̆. Ruă tơplư̆ atut tơlang jing ia hñưr mơ̆ng atut tơlang pleh đuăi gah rơngiao, kơtit djơ̆ arăt dlô, anun yơh ngă añron, rơgah, ƀu thâo tơpư̆ hlư̆, đa ruă kơtang amuñ ngă añot arăt jon, arăt thông, amuñ rơwen biă.

Nam ruă juăt hơmâo mơ̆ng tơplư̆ atut tơlang kơ-iăng lĕ: ruă kơ-iăng, ruă kơtang lơ̆m ta rơbat, yong glăm; Tơkui ƀu thâo, đih ƀu thâo, pơdar drơi hai ƀu thâo. Kơtang hloh lĕ ñu ruă añron trun pơ tăng tlôn, ƀơi pha, tơkai; ngă añron bơrơkhip ƀơi tơkai; ngă tơdu arăt, drơi jăn ƀu thâo pơpư̆ đơi ôh. Đa dong ngă ruă kian pruăi, kơđông eh mơañă mơtăm. Tơlơi ta či lăi nao hloh lĕ hơdôm nam ruă anai ñu amuñ pơtual hăng ruă kơ-iăng rŏng đôč đač, anun yơh lu mơnuih ƀu nao pơkă lăng tañ ôh.

Ră anai hơmâo lu hơdră pơjrao ruă tơplư̆ atut tơlang kơ-iăng. Tui hluai kơ ruă tơdu hăng kơtang mơn, ơi ia jrao hơmâo hơdră pơjrao brơi phara.

Tui hăng ƀing ơi ia jrao apăn bruă pơjrao sa tơlơi ruă, pơgang hlâo yơh kjăp hloh laih anun plai ƀiă rơngiă prăk: Amăng bruă mă rim hrơi, ƀing ta anăm yong glăm, hơdui kơtrâ̆o đơi ôh. Lơ̆m ta djă gơnam, yong glăm ta khŏm ngă djơ̆, djă gơnam giăm amăng drơi, grun djă hăng arăt tơkai, tơngan đôč či yong đĭ, anăm grun yong glăm hăng arăt kơ-iăng, arăt bung rŏng; brơi bung rŏng ta tơpă; lơ̆m mưn ruă lĕ ta pơdơi hĭ, anăm grun ngă ôh. Rơngiao kơ anun, kiăng pơgang tơlang rŏng, rim čô mơnuih kiăng ƀư̆ rơjang drơi jăn, ƀong huă, đih pơdơi lăp djơ̆, pơhrua nao canxi, vitamin D; anăm pioh rơmŏng plên; lơ̆m mưn ruă kơ-iăng kơtang tui lĕ ta kiăng nao pơ sang ia jrao, anăm hlong blơi mă ia jrao mơñum ôh.

Tơlơi ruă arăt yua pleč atŭt tơlang tơkuh ƀơi kơ-iăng, ruă arăt kơtuai tơlang rŏng, yuan pia Thoát vị điã đệm hơmâo lu biă mă ră anai, ƀu kơnong ƀing tha rơma đôč ôh, ƀing hlăk ai ăt hơmâo mơ̆n. Tui hăng ơi ia jrao kơhnăk hnơ̆ng CK II, Văn Hữu Khánh, Anom pơjrao tơlơi ruă arăt hăng tơlang, Sang ia jrao prong Thiện Hạnh tơring čar Dak Lak lăi pơthâo, kơ tơlơi či hơmâo, hơdră pơjrao laih anun pơhlom hlâo tơlơi ruă arăt tơlang rŏng truh pơ kơ-iăng tui hăng tơlơi tơña lăi glăi anai.

-Ơ ơi ia jrao, rơkâo kơ ih brơi thâo hơgĕt anŏ mưn či pơƀuh kơ tơlơi ruă arăt, ruă kơ-iăng tơlang rŏng mơ̆ng tơkuai truh pơ kơ-iăng, kiăng mơnuih ƀôn sang thâo hăng pơkă lăng tañ lĕ ?

-Ơi ia jrao CKII Văn Hữu Khánh: Anŏ bơkơnăl kiăng thâo krăn tañ kơ tơlơi ruă tơblư̆ atŭt tơlang rŏng ƀơi tơkuai ƀudah gah rŏng ñu ngă kơ pô ruă krơ̆n, ruă ƀơi tơkuai hăng ƀơi kơ-iăng. Giong sit hơmâo tơlơi ruă, krơ̆n añrơ̆n yua kơ phun akha arăt ta atut tơlang kơtit djơ̆ mơ̆ng gah ngŏ ƀơi tơkuai adih trun nao pơ rŏng hlong truh ƀơi kơ-iăng, bra hăng dua gah tơngan, čơđeng tơngan krơ̆n abih. Ƀơi kơ-iăng lĕ ruă kơ-iăng ƀu thâo tơpă drơi jăn ôh, rơbat gong rŏng, ruă trun pơ dua gah boh mơtut, tong klôn, sa ƀudah dua bơnah hlao, giong anun trun pơ tơkai, ngă kơ ta rơbat hyu tơnap tap, dŏ dong ƀong huă ƀu mơak ôh. Hơmâo đơ đa mơnuih ruă tơ ƀu pơjrao hmao klôn hă hlong hret hĭ jô tơkai. Tơlơi ruă tơblư̆ atŭt tơlang anai, ñu ngă arăt tơlang kơtit ƀơi atŭt tơkuh, ba truh drah rô amăng arăt, mut amăng dlô tơlang tơnap, ngă kơ anŏ kơdah nao rai tơkai tơngan ƀu ai ôh, dua bơnah tơkai tơngan tơdu hĭ, ƀơi anŏ ƀu thâo tơpư̆, ƀu thâo mưn ruă ôh ƀơi čơđeh asar.

Ƀơi kơ-iăng lĕ hơmâo tơlơi ruă yua lu arăt pơtum kah hăng blâo aku aseh arăng juăt pia. Anai lĕ, tơlơi ruă khom brač mơtam yơh, yua ruă kơtang tơlang kơtit djơ̆ arăt drah ƀu thâo rô nao rai. Mơnuih ruă tơdơi kơ mă bruă kơtrâ̆o, ƀudah ngă bruă kơtang đơi ƀơi anŏ yua bơrơbuh, lê̆ mơ̆ng kyâo, rơdêh pơjrŏm….ngă pơčah atŭt tơlang tơkuh, kơtit phun arăt ƀơi kơ-iăng gah rŏng, lăi phun blâo aku aseh. Mơnuih ruă hlong krơ̆n, añrơ̆ng tơkai hăng tơnap truh mơ-añă. Tơdah hlơi hơmâo tơlơi ruă djơh hăng anai, kiăng brač mơtam, brơi drah rô, pơklaih hĭ anih dlô tơlang ngă tơbor atut bơtơpư̆, khom brač amăng plah wah dua hrơi mlam, ƀu lui sui ôh, hnun kah dlô tơlang ñu huăi sat. Todơi kơ 2 hrơi mlam, tơdah ƀu brač lĕ kaih yơh, dlô tơlang rŭ glăi tơnap hloh.

-Ră anai hơmâo lu hơdră pơjrao hiư̆m pă hăng tơlơi ruă tơblư̆ atŭt tơlang tơkuh ƀơi rong hăng kơ-iăng anun ơi ia jrao?

-Ơi ia jrao CK II Văn Hữu Khánh: Hơmâo lu hơdră pơjrao, mơnuih ruă anăm bơngơ̆t đơi ôh kơ bruă ruah mă hơdră pơjrao. Tơlơi pơtă pơtăn mơ̆ng ƀing gơmơi lĕ, tơdah mơnuih ruă hơmâo tơlơi ruă kơ-iăng jing yua tơlơi ruă tơblư̆ atŭt tơlang gah rŏng, klă ƀiă nao pơkă lăng tong ten, kiăng sem lăng thâo krăn tơlơi ruă. Bơhmutu nao čơphil rup X Quang, pơčrang lăng atŭt tơlang rŏng, giong anun ƀing ơi ia jrao brơi mă drah pơčrang ƀudah brơi mă rup pơčrang hlom amăng drơi jăn hăng MRI kiăng thâo krăn tong ten hloh. Giong anun, pơtong rơđah tơlơi ruă hnun kah hơmâo hơdră pơjrao rơđah rơđong.

Amăng tơlơi hơdip ană mơnuih, djop pô hơmâo sa yơh sa wơ̆t tơlơi ruă kơ-iăng rŏng. Samơ̆ ƀu djơ̆ lăi, sit ruă rŏng lĕ tơbiă rai mơ̆ng tơblư̆ atŭt tơlang rŏng ôh, dŏ hơmâo lu tơlơi ba truh. Tơdah ruă yua tơblư̆ atŭt tơlang rŏng brơi mơñum ia jrao, hăng hơdră uh, čơpit kơnong plai ƀiă 80% đôč. Kơnong 20% ƀing ruă anai, dưi pơjrao hăng hơdră ia rơgơi phrâo, djru kơ mơnuih ruă hơmâo lu hơdră pơjrao kah hăng brač truh pơ tlâ̆o đing brač amăng lăm hăng đing nội soi. Ră anai, hơmâo hơdră brač hăng đing pơčrang amăng lăm 1 jơlan hăng 2 jơlan, jing 2 amăng, brơi pơmut nao đing pơčrang, jơlan brač amăng anet đôč kiăng huăi tek djơ̆ čơđeh arăt arel jum dar anih ruă, djru kơ mơnuih ruă tañ grăng, pơwơ̆t glăi kah hăng tơđar hmar hloh.

-Hăng hơdră pơjrao pơgang pioh, hơdră pơpă ba yua boh thâo ia rơgơi phrâo, ơ ơi ia jrao ?

-Ơi ia jrao CK II Văn Hữu Khánh: Hơdră pơjrao pơgang pioh tui hăng boh pia anun, kâo pơmin ƀing ta khom thâo ten, anai lĕ hơdră pơjrao pơmut nao đing amăng lăm truh pơ anih ruă. Blung hlâo, lơ̆m drơi jăn ƀing ta ruă, krơ̆n, anun lĕ lăi lui hlâo drơi jăn ta gơ̆ kơniă laih, kiăng pơdơi pơdă ƀiă. Yua kơ anun sit mă bruă, bơtơpư̆ kơtang, ruă kơ-iăng, rŏng ƀudah krơ̆n añrơ̆n ƀơi tơkai lĕ khom pơdơi pơdă, anăm dŏ ôh hiư̆m pă thâo ngă kơ ta jai ruă tui. Giong anun, nao sem lăng pơ sang ia jrao, anih arăng thâo pơjrao brơi. Sit nao pơkă lăng thâo krăm hơmâo tơlơi ruă sit nik laih, yua čơphil rup X Quang, MRI hăng ƀing ơi ia jrao pơkă lăng tong ten, arăng brơi mơñum ia jrao hơgĕt. Bơhmutu mơñum ia jrao pơjrao kơ ruă tơblư̆ atŭt tơlang thoát vị đĩạ đệm, hrŏm hăng pơjrao tơlơi ruă tơhluih tơlang, rơngiao kơ mơñum ia jrao pơjrao gah tơlang kiăng tơlang kơjăp hloh lĕ, arăng pơjrao dơ̆ng hơdôm tơlơi ruă kah hăng brơi pơdơi pơdă, ngă tơdu ƀiă arăt, čơđeh asar, arăng tlâ̆o jrum čâm kư̆u, pơtơ̆p rơjang drơi jăn, ƀư̆ tơkai tơngan, mă yua apui pơčrang, măi uh čơpit amăng drơi jăn hăng tơkai tơngan, kiăng ngă pơklaih hĭ anih kơtit ară, ta juăt lăi mă pleč ăt hơmâo mơ̆n. Kah hăng ruă kơ-iăng rŏng yua kơ ta rơjang pơtơ̆p drơi jăn, đă boh lông, pah boh lông thâo bơtơpư̆ djong djơ̆ hnơ̆ng pơkă anăm ngă kơ tơlơi ruă tek djơ̆ kơtang. Tơdah ruă kơ-iăng yua kơ pơtơ̆ rơjang drơi jăn lĕ, khom pơdơi jang jai bơtơpư̆ kơtang drơi jăn, pơblih ngui anŏ ngui djong ƀiă pơkŏn djơ̆ găl hăng drơi jăn, huăi kơtrâ̆o, ngă kơtang tơlang rŏng hăng kơ-iăng ta plai ƀiă ruă.

-Ơi ia jrao hơmâo tơlơi pơtă pơtăn hơgĕt mơ̆n pioh djru kơ mơnuih ƀôn sang pơhlom hlâo tơlơi ruă pleč tơlang tơbleñ atŭt tơlang rŏng?

-Ơi ia jrao CK II Văn Hữu Khánh: Tui hăng kâo, kiăng ƀing ta thâo hluh lĕ,  hơdră pơjrao huăi tlâ̆o đing pơmut amăng lăm. Tơlang rŏng ƀing ta hrup hăng gai không jră pơkong pioh drơi jăn ƀing ta, mơ̆ng tơkuai truh pơ rŏng, truh pơ kơ-iăng. Rơnoh juăt hơmâo tơlơi ruă bleñ ară ƀơi tơlang tơkuai hăng rŏng lu biă mă. Tơlơi anun, khom thâo drơi jăn ta gơgrong kơtang đơi, rơgao kĭ ƀudah mă bruă kơtang đơi. Tui anun, sit mă bruă khom hơmâo anŏ pơhlom djơ̆ găl, huăi ngă tơhluih tơlang tañ. Rơngiao kơ anun, ruah mă hơdră mă bruă lăp, bơmhutu: tơčoh boh hră hăng măi computer lu đơi ƀudah pŭ gơnam kơtrâ̆o lĕ hơdư̆ ƀiă. Tuč rơnuč lĕ tơdah ruă rŏng ƀudah ruă tơkuai khom nao pơkă lăng pơ sang ia jrao pioh thâo pơjrao tañ hăng djơ̆ hơdră, laih anun hơmâo anŏ pơgang brơi lăp, hơmâo gai čơkep, hrôm brơi drơi jăn, tơkai tơngan, anih tơlang tơkuh, kiăng huăi ruă kơtang tui, huăi brač hăng tlâ̆o đing brač.

Hai, bơni kơ ih ơi ia jrao hŏ!