Tui hăng mrô jŭ yap mơ̆ng Khul boh thâo gah Kian pruăi Việt Nam, ƀơi dêh čar ta hơmâo truh 26% mrô mơnuih ruă hlung asơi, pruăi tha, ƀing đah rơkơi ruă lu hloh kơ kơ ƀing đah kơmơi 4 wơ̆t. Tơlơi lăp đing nao lĕ mơnuih ƀôn sang juăt lăng tơdu biă kơ tơlơi ruă anai, pơjrao mă ƀiă đôč lui yơh...Ƀing kơhnâo bruă ia jrao pơhŭi hlâo, ruă hlung asơi hŭi biă, yua dah ñu juăt ruă lok glăi, mơñum ia jrao ƀu dưi pơgang dong tah, biă ñu ngă tuh drah amăng pruăi, amuñ ngă brŭ hlung asơi. Yua hnun, ƀu dưi pơ-ai lăng tơdu ôh, khŏm pơjrao tơl grăng.

Ƀơi Anih pơjrao Nội (pơjrao hăng ia jrao) Sang ia jrao prong Dap Kơdư, ƀing glăk đih pơjrao yua bơbrah, rơka hlung asơi pơ anai brơi ƀuh anai ƀu djơ̆ tơlơi ruă tơdu ôh. Hơmâo mơnuih yua juăt mơñum tơpai ƀier, đa ruă sui laih samơ̆ pơjrao aka ƀu grăng ôh, truh ƀuh ruă kơtang kah mơ̆ng nao pơ sang ia jrao.

Ơi Bùi Văn Lênh (48 thun) ƀơi să Krông Bông, tơring čar Dak Lăk juăt mơñum tơpai lu thun hăng anai. Phrâo tom brơi tom adih, ñu ƀu mơhao ƀong huă dong tah, kơ-ŏng, bô̆ hlung, đom eh. Hơdôm nam ruă anai ƀuh sui laih, giăm ha mơkrah thun, samơ̆ ñu pơmin yua kian pruăi ñu ƀu klă đôč, anun jing ƀu nao khăm ôh. Samơ̆ truh nao pơ sang ia jrao, ñu pơčrang lăng jing ñu kơtuă mơn yua kian pruăi ñu răm kơtang yơh. Ơi Lênh brơi thâo:“Rim hrơi kâo mơñum năng ai 1 lit ia lăk. Kâo nao pơkă lăng jing ơi ia jrao lăi hơtai kâo ñu đah prong, ƀu brơi glăi pơ sang ôh, kiăng đih hlao pơ sang ia jrao. Lơ̆m mă đing pơčrang amăng hlung, ƀuh hlung asơi ñu tun đĭ hăng ngŏ ngă ƀlĕ ia mơsăm, hăng bơbrah hlung asơi hai. Ruă djơ anun yua mơñum lu đơi tơpai mơ̆ ƀu ƀong huă, anun yơh ngă ruă. Tơdơi kơi pơjrao, kâo mưn plai mơn. Ơi ia jrao pơtă lơ̆m glăi pơ sang kiăng mơñum tơpai aset đôč”.

Bơ yă Nguyễn Thị Lan (71 thun), ƀơi să Čư̆ Pal, tơring čar Dak Lăk, ruă bơbrah hlung asơi kraih 20 thun laih. Laih dong, yă Lan ruă hơtaih boh (tơhư 3 arăt hơtai boh), tơtăng arăt drah, ƀu-ai buai ôh, tom ruă hlung asơi sui thun dong. Rim wơ̆t ñu ruă hlung asơi, yă Lan juăt nao blơi mă ia jrao mơñum, ƀu nao khăm pơkă lăng ôh. Phrâo anai, ñu tŭ kơ tuh drah amăng bah, giong anun djai ngôt. Pô sang ječ ameč ba ñu nao pơ Sang ia jrao prong Dap Kơdư. Lơ̆m pơkă lăng, ơi ia jrao pơsit ñu bơbrah hlung asơi kơtang, rơka, ƀlĕ drah măng hlung pruăi, khŏm đih glăi pơ sang ia jrao. Yă Nguyễn Thị Lan lăi:“Năng blung kâo ruă tong krah hlung, gah ngŏ pơsăt, tơdơi kơ anun ñu ruă ul đĭ hăng tơda, ngă kâo ruă ñĭp ñăp, thir wir, bơbrui abih mơta. Ană kâo ñu ƀuh djơ anun, giong anun ba nao khăm lăng, giong anun ƀing ia jrao lĕ ruă kian đôč, anun brơi glăi pơ sang. Glăi pơ sang nao mơnơi, pleh sum ao giong lĕ nao bôh sum ao, jing tơkai tơngan kâo añron ƀu thâo tơpư̆ dong tah, rơbuh đih tong khong, sang anŏ gơmơi đuăi nao gring, kâo ƀlĕ drah amăng bah lu biă mă. Sang anŏ kâo ječ ameč ba nao pơ sang ia jrao. Tơ tă anai plai mơn ruă hlung, samơ̆ eh ăt jŭ mơn. Kâo ƀong huă tui hơđăp laih, samơ̆ djơ̆ anŏ ñu mưn drơi jăn ƀu-ai, dơdŏm đôč, ƀu mơhao ƀong huă ôh”.

Tơdah tui hăng ơi Bùi Văn Lênh lĕ tơlơi kơđiăng anăm lăng tơdu ôh nam ruă năng blung, jing tơlơi mơ̆ng yă Nguyễn Thị Lan lĕ tơlơi pơhŭi rơđah hloh kơ anŏ ruă hŭi rơhyưt mơ̆ng bơbrah hlung asơi. Dua čô anai phara pơ sang, phara pơ bruă mă, samơ̆ hrŏm sa tơlơi: anun lĕ bơbrah hlung asơi tơdah ta lăng tơdu, pơjrao ƀu djơ̆ ƀudah brơi tơlơi ruă sui, amra ba truh tơlơi ruă hŭi biă mă. Ƀing ơi ia jrao brơi thâo, tơlơi ruă anai dưi pơjrao suaih mơn tơdah tañ thâo, pơjrao djơ̆ hăng ơi ia jrao pơtô brơi. Samơ̆ tơdah bơbrah hlung asơi sui đơi, ƀu pơjrao hlao, ƀudah pơjrao ƀu truh tơnal, amra ba ngă kơ pô ruă ƀu-ai buai, ruă kơtang kah hăng tuh drah amăng hlung asơi, hluh hlung asơi, tap năng brŭ hlung asơi. Boh nik ñu, lu mơnuih ruă nao pơ ơi ia jrao pơkă lăng lơ̆m ruă kơtang ƀu anăm añ, ƀudah ƀuh nam ruă kơtang hŭi rơhyưt yơh. Biă ñu, hăng ƀing tha, mơnuih hơmâo tơlơi ruă pơkŏn, ƀudah ƀu-ai hơđăp, amuñ ruă kơtang, kiăng krăp lăng na nao. Ơi ia jrao CK II Phạm Phú Anh, Kơ-iăng khua Anih pơjrao Nội tổng hợp, Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư brơi thâo:“Anăm pơmin ruă bơbrah, rơka hlung asơi, kiăng mơñum mă ia hơdôm asar ia jrao đôč suaih yơh. Hăng mơnuih hlung asơi rơka kơtang, tơdah ƀu pơjrao djơ̆ lĕ ngă hluh hlung pruăi mơtăm, tuh drah ƀudah hơmâo tơlơi truh kơtang tơdơi anai. Hơmâo mơn đa huăi ruă dong tah, samơ̆ nam rơka ăt dŏ đôč. Ƀơi anŏ ñu nao khăm lăng ƀu djơ̆ yua ruă ôh mơ̆, yua ƀlĕ drah amăng bah, ƀudah hluh pruăi laih. Yua hnun, yom hloh khŏm thâo djơ̆ yua hơget ruă, gah lui anŏ pơglăi tơlơi ruă (tơdah hơmâo) đah mơ̆ng huăi ruă lok glăi, laih anun pơgang hơmâo tơlơi ruă hŭi rơhyưt”.

Hlung asơi jing anŏ yom biă amăng kian pruăi laih anun bơdjơ̆ nao anŏ klă hiam amăng tơlơi hơdip mơda. Lơ̆m ƀong huă lăp djơ̆, nao pơkă tơlơi ruă tañ lơ̆m ƀuh nam ruă jing djru ta pơgang ba tơlơi suaih pral. Anăm hlong đao mă pô ta ruă hơget lơ̆m mưn ruă hlung. Anăm mơñum mă ia jrao sui đơi ôh. Laih dong, anăm pơgao ôh nam ruă amăng drơi jăn. Bơbrah, rơka hlung asơi dưi pơjrao, samơ̆ yom lĕ mơnuih ruă khŏm tañ thâo, pơjrao djơ̆ hăng kiăo tui ơi ia jrao pơtô brơi.

Ruă hlung, ngă kơ-ong amăng hlung, ơ̆ mơsăm ƀudah ngă pơ-iă hang amăng hlung pruăi …Anai lĕ hơdôm nam ruă juăt ƀuh lu mơnuih. Ăt hơmâo lu mơnuih pơmĭn anai lĕ tơlơi juăt ƀuh amăng hlung pruăi, pơdơi ƀiă ƀudah mơñum jrao amra suaih mơtăm. Samơ̆, gah tlôn hơdôm mông ruă anun đăo lăng lĕ tơlơi ruă bơbrah hlung asơi - Sa amăng hơdôm tơlơi ruă juăt ƀuh samơ̆ anăm lăng dôl ôh. Kiăng hluh rơđah ƀiă dong kơ tơlơi ruă anai, rơkâo kơ ơi pang, yă dôn hăng ƀing gơyut hmư̆ tơlơi pơtă mơng ơi ia jrao CK II Phạm Phú Anh, kơ-iăng Khua anom bruă pơjrao Nội Tổng Hợp, sang ia jrao prong kual Dap kơdư.

- Ơi ia jrao dưi lăi pơthâo hơdôm nam ruă juăt ƀuh ba truh kơ tơlơi ruă bơbrah hlung asơi hăng ƀing hlơi pô amra ƀă tơlơi ruă anai?

Ơi ia jrao Phạm Phú Anh: Amăng hơdôm tơlơi ruă bơdjơ̆ nao hlung pruăi, ruă bơbrah hlung asơi lĕ tơlơi ruă juăt ƀuh biă mă hăng lu mơnuih lơm nao khăm ƀơi sang khăm pơjrao ƀudah ba nao đit pơjrao amăng sang ia jrao. Anai lĕ tơlơi ruă bơdjơ̆ nao lu mơta tơlơi ba truh, amăng anun juăt ƀuh hloh lĕ bruă mơñum hơdôm jrao ngă plai ƀiă ruă hlung hăng ƀă kman HP.

Ƀing mơnuih amra ƀă tơlơi anai lĕ: Ƀing mơnuih juăt mơñum jrao ruă hlung, jrao pơgang hŭi bơbrah, rơka ia rơnah; ƀing mơnuih hlâo anun ruă bơbrah hlung asơi laih; ƀing mơnuih glăk ƀă kman HP; ƀing mơnuih ngă bruă kơtrâ̆o amăng akŏ dlô sui hrơi, pơmin lu đơi.

- Ih dưi lăi pơthâo, hơdôm nam ruă juăt ƀuh mơng tơlơi ruă bơbrah hlung asơi anai?

-Ơi ia jrao Phạm Phú Anh: Nam ruă juăt ƀuh lơm mơnuih ruă nao khăm anun lĕ ruă ƀơi ngŏ hlung pruăi. Laih dong ăt ƀuh sa, dua nam ruă pơhŭi hlâo ruă glăk kơtang anun ƀlĕ drah amăng hlung ƀudah ruă kơtang yua hluh amăng pruăi. Juăt hơdôm nam ruă ñu ƀu tong ten ôh, samơ̆ hơdôm nam ruă mơnuih ƀôn sang kiăng răng kơđiăng anun lĕ tô̆ tơnô̆ ruă ƀơi ngŏ hlung pruăi, ruă kơtang. Dua dong lĕ ƀlĕ ŏ tơbiă drah ƀudah eh jŭ-Anai lĕ hơdôm anŏ ba truh ruă kơtang tui. Laih dong, hăng sa, dua čô mơnuih tơlơi ruă anai juăt sui hrơi, mơnuih ruă amra ruă kơtang ƀiă anun lĕ ngă anet tui glông rô trun amăng hlung pruăi. Lơm anun, mơnuih ƀong gơnam ƀu mut, laih dong mơhao ƀlĕ ŏ, đa juăt ŏ tơbiă hơdôm gơnam ƀong hrơi hlâo anun.

- Mơnuih ruă kiăng ngă tui hơdră pơjrao hăng pơplih tơlơi hơdip hiưm pă kiăng pơjrao suaih, huăi brơi ruă glăi, ơ ơi ia jrao?

-Ơi ia jrao Phạm Phú Anh: Tui kâo pơmĭn, hăng ƀing mơnuih lơm thâo ruă bơbrah hlung asơi kiăng ngă tui hơdră pơjrao tui anai: Mơñum djơ̆ jrao, djơ̆ hrơi mông hăng djop ia jrao. Anăm pơjrao sui đơi ôh kah hăng anăm lui mơñum jrao lơm aka hơmâo tơlơi črâo ba mơng nai ia jrao. Tơdơi anai amra ngă kơ tơlơi ruă bơbrah hlung asơi sui tui, amuñ ruă glăi hăng amra ngă ruă kơtang ƀiă dong.

Kơ tơlơi hơdip, mơñum ƀong hơdôm gơnam amra bơdjơ̆ nao ƀudah ngă sat amăng hlung pruăi anun lĕ mơñum tơpai ƀêr, djŭp hŏt.

Kơ bruă pơjrao, kiăng hơmâo tơlơi črâo ba tong ten mơng ơi ia jrao, anăm blơi mă jrao mơñum. Lu mơnuih ba nao đih pơ sang ia jrao ră anai ruă bơbrah amăng hlung asơi yua mơñum jrao ruă hlung, pơgang hŭi bơbrah bơdjơ̆ nao atut tơlang (grup NSAID). Tơdah bơdjơ̆ nao kman HP, mơnuih ruă kiăng nao khăm pơ hơdôm sang ia jrao, pơjrao djơ̆ hăng tơlơi črâo ba hăng pot glăi khăm tui hrơi pơkă kiăng kơ thâo kman djai abih hă aka.

Lơm glăk pơjrao brơi, mơnuih ruă kiăng ngă tui tơlơi črâo ba mơng ơi ia jrao lơm đih pơ sang ia jrao. Bơ lơm glăi pơ sang pơjrao, ƀu kiăng kŏm ƀong mơñum hơget ôh. Lăi biă ñu, mơnuih ruă kiăng ƀong mơñum lăp djơ̆, ruah hơdôm gơnam ƀong lăp djơ̆, huăi ngă ruă kơtang, huăi ngă kơ-ong amăng hlung ƀudah ruă ƀu suk. Anăm mơñum tơpai ƀiêr lơm glăk pơjrao, sit biă ñu lĕ hăng ƀing ruă hlung asơi ƀuh ƀlĕ drah.

- Tui ơi ia jrao, tơlơi ruă bơbrah hlung asơi tơdah ƀu pơjrao brơi suaih amra ba truh tơlơi hơget ? Ră anai hơmâo lu mơnuih blơi mơñum mă jrao ƀudah yua jrao tui arăng črâo brơi (anun lĕ mơñum ia boh kruăi lu) kiăng pơjrao ruă bơbrah hlung asơi pơ sang. Tui ơi ia jrao pơmĭn hiưm pă kơ tơlơi anai?

Ơi ia jrao Phạm Phú Anh: Tơdah ƀu pơjrao brơi djơ̆, tơlơi ruă anai amra kơtang tui anai lĕ ngă ƀlĕ drah amăng hlung pruăi: Tô̆ tơnô̆ ŏ ƀlĕ drah, eh jŭ kar hăng kơphê, đa ruă kơtang amra ngă wing akŏ, tơdu ară drah; hluh amăng hlung pruăi: hlung bơbrah ngă kman lar hyu, ngă sat amăng hlung pruăi: Ngă anet tui pruăi: hlung bơbrah ngă gơnam ƀong ƀu dưi đuăi trun, anun pơkŏng glăi, ngă mơhao ƀlĕ ŏ. Tơdah ƀuh tui anai amra ba nao pơ sang ia jrao; tơlơi ngă hŭi rơhyưt hloh lĕ ngă bơbrŭ amăng hlung pruăi, anai lĕ ruă bơbrah hlung asơi ƀu pơjrao brơi klă.

Hăng mơnuih ruă bơbrah hlung asơi, bruă blơi mă jrao mơñum lĕ kiăng huăi ruă jang jai đôč, mơ̆ ƀu dưi ngă abih ruă mơtăm. Lơm lui mơñum jrao, tơlơi ruă amra ƀuh glăi dong, đa jrao ruă hlung amra ngă tơlơi ruă bơbrah hlung asơi jai kơtang tui. Hăng hơdôm bruă pơjrao tui arăng črâo brơi anun lĕ mơñum ia boh kruăi lu kiăng pơjrao tơlơi ruă bơdjơ̆ nao hlung pruăi, mơn amăng ia boh kruăi hơmâo lu axit, lơm hlung pruăi glăk bơbrah, ta mơñum lu axit amra ngă ruă kơtang tui. Ia boh kruăi ƀu dưi pơdjai kman HP ƀudah pơjrao bơbrah amăng hlung pruăi. Laih dong, bruă mơñum mă jrao amra ba truh lu tơlơi sat hăng pơging hĭ hơdôm nam ruă ba truh.

- Hai bơni kơ ơi ia jrao hŏ!