Arăt alăk mơta ñu gah yŭ amăng lăm ala asar mơta, pô gơgrong amăng bruă hrip anŏ bơngač mơ̆ng rơngiao, pơtruh brơi rup kiăng dlô ta thâo krăn anŏ hơgĕt ta ƀuh. Ƀơi anai, anŏ gôm alăk mơta hơmâo arăt añĕ drah rô nao, anŏ pơdjơ̆ yom biă mă amăng jơlan, đing drah rô lơ̆m mơta, ngă pơblih tơlơi ta ƀuh, anŏ ta kiăng. Sit drah lu ia sik lĕ, arăt añĕ drah rô anai tek djơ̆ ñu amra ngă tơbleñ drah amăng đing, jơlan drah rô gah yŭ alăk mơta. Tơdah tơlơi anai hơmâo samơ̆ ƀu hmao pơjrao lĕ, ngă mơmŏt mơta, laih anun bum mơta hlao mơtam yơh. Sa tơlơi hŭi rơhyưt hloh dơ̆ng, tơlơi ruă ñu kret kruai đôč. Hlăk blung a phrâo hơmâo, mơnuih ruă ƀu mưn tơlơi ruă hơgĕt ôh.

Tui hăng tơlơi jŭ yap mơ̆ng Sang ia jrao pơjrao ruă mơta Dak Lak, rim thun hơmâo mơ̆ng 2000-3000 wơ̆t, mơnuih hơmâo tơlơi ruă mơ-añă tơbiă ia sik nao pơkă lăng pơjrao ruă mơta. Amăng anun, hơmâo năng ai mơ̆ng 400-700 čô arăng ƀuh ruă arăt alăk mơta yua tơlơi ruă tơbiă ia sik ngă. Khă tui anun, ƀing ơi ia jrao brơi thâo lu mơnuih ruă nao pơkă lăng hăng pơjrao lơ̆m tơlơi ruă, mơta gơñu mơmŏt kơtang laih. Tơlơi anai, ngă kơ bruă pơjrao bưp tơlơi tơnap tap, ƀơi anŏ pơjrao ƀu hlao ôh, mơta mơmŏt ƀu rơđah kah hăng blung a ôh. Tơlơi anai brơi ƀuh, tơlơi thâo hluh mơ̆ng lu mơnuih kơ tơlơi ruă anai ba truh ruă mơta dŏ kơƀah đơi, lơ̆m anun anai jing tơlơi ruă hŭi biă mă samơ̆ dưi pơjrao mơ̆n tơdah dưi ƀuh tañ hăng pơkă lăng rim hrơi.

Yă Lê Thị Thịnh 63 thun dŏ ƀơi să Krông Ƀŭk, tơring čar Dak Lak hơmâo rơbêh 10 thun hơmâo tơlơi ruă mơ-añă tơbiă ia sik. Rơngiao kơ anun, ñu hơmâo tơlơi ruă pơkŏn dơ̆ng ruă hơtai boh, drah nur, rơmă gôm jơlan drah rô….Hơdôm tơlơi ruă anai, ñu ngă răm amăng jơlan drah rô amăng drơi jăn hăng ba truh tơlơi ruă mơta. Yă Lê Thị Thịnh kah pơpha:

“Kâo ruă mơ-añă tơbiă ia sik rơbêh 12 thun. Truh thun 2025, lơ̆m nao pơkă lăng ơi ia jrao ƀuh hơmâo tơlơi ruă truh alăk mơta hăng brơi krăo lăng, pơjrao tui tơlơi hnơ̆ng pơkă 6 blan sa wơ̆t, Mơta kâo mơmŏt laih. Ơi ia jrao ăt lăi tơdah hơmâo pơjrao ƀu hmao kru  amra bum mơta, lơ̆m anun brač pơjrao lĕ tơnap tap. Hlâo kơ anun, kâo ăt mưn krơ̆n tơkai tơngan. Ră anai, tơlơi ruă ñu ngă kơtang tui truh tơlơi dŏ dong ƀong huă tơlơi hơdip mơda rim hrơi”.

Tui hăng ơi ia jrao CK I Nguyễn Thị Minh Hải-Kơ-iăng khua anom pơjrao djop tơlơi ruă, Sang ia jrao pơjrao ruă mơta Dak Lak lăi, tơlơi ruă mơ̆ng yă Thịnh anai ƀu djơ̆ phara ôh. Lu mơnuih ruă kah hăng ñu tui anun soh, ƀuh ruă truh alăk mơta lơ̆m sui laih. Sa amăng hơdôm tơlơi ba truh, yua tơlơi ruă mơ-añă tơbiă ia sik ngă lĕ, ruă hơtai boh, ruă boh ƀleh, ruă hơtai….ƀiă mơnuih đôč đing nao sem lăng tơlơi ruă mơta. Hrŏm hăng anun, yua tơlơi ruă ƀu mưn ruă ôh, ƀu hơmâo tơlơi bơkơnăl hơgĕt lơi hnang blung anun mơnuih ruă lui hĭ. Tơl mơta mơmŏt laih, lu mơnuih dŏ huăl hăng tơlơi ruă pơkŏn lăi yua lu thun, tha rơma anun mơmŏt mơta. Tơbiă mơ̆ng tơlơi ƀu kơđiăng anun, ngă kơ mông yom jing mông mơnit mah kiăng ƀuh hăng pơjrao tañ rơgao mông hĭ. Tơlơi či ba truh tơlơi pơglăi sat juăt ñu tơdơi kơ 5 thun hơmâo tơlơi ruă mơ-añă tơbiă ia sik hăng kơtang tui. Ơi ia jrao CK I Nguyễn Thị Minh Hải brơi thâo:

“Mơnuih hơmâo tơlơi ruă mơ-añă tơbiă ia sik kiăng sem ten ia sik amăng drah hăng khom nao pơkă lăng re se pơ sang ia jrao. Boh ƀiă ñu rim thun sem lăng mơta sa wơ̆t; hơdôm ƀing hơmâo ruă 5 thun laih, khom sem lăng sa thun 1-2 wơ̆t. Mah mơta aka ƀu gun ôh, huăi mơmŏt amril, wơ̆t aka ƀu hơmâo tơlơi hơgĕt tŭ mơ̆n khom nao sem lăng ten. Bruă sem lăng tong ten hlâo kiăng ƀuh tañ tơlơi ruă lơ̆m phrâo hơmâo, mơ̆ng anun hơmâo hơdră pơjrao hĭ hmao kru, kiăng huăi pơglăi kơtang hloh mơmŏt mơta ƀudah bum hlao”.

Bruă ƀuh tañ hơmâo tơlơi gơgrong yom biă mă pơjrao tơlơi ruă. Tơdah pơjrao hmao kru, tơlơi ruă amra dưi sem lăng hăng ngă kaih ƀiă ñu kraih kơtang tui. Kiăng pơhlôm pơgang hlâo tơlơi ruă ngă sat truh alăk mơta, mơnuih hơmâo tơlơi ruă khom nao pơkă lăng abih bang, ia sik amăng drah, khom bơkơjăp drơi jăn, bơtơpư̆ djơ̆ hnơ̆ng, dŏ dong ƀong huă hiam klă, ngă tui djơ̆ tơlơi pơčrâo ba, hơdră pơjrao mơ̆ng ơi ia jrao laih anun pơkă lăng tơlơi ruă mơta re se.

Ruă alăk mơta yua ruă mơañă tơbiă ia sik jing sa amăng hơdôm tơlơi ruă hŭi rơhyưt biă, amuñ ngă răm mơta tơdah ƀu tañ thâo hăng pơjrao hmao kru. Kiăng thâo hluh hloh kơ tơlơi hŭi rơhyưt mơ̆ng tơlơi ruă anai ngă rai, ăt kah hăng thâo pơgang tŭ yua, ƀing hyu mă tơlơi pơhing hơmâo mông ră ruai, tơña kơ ơi ia jrao CKI Nguyễn Thị Minh Hải, Kơ-iăng khua anih pơjrao pơƀut lu tơlơi ruă, Sang ia jrao Mơta Dak Lăk. Ƀing ta čơkă hmư̆ hŏ.

- Pô ruă mơañă tơbiă ia sik kiăng nao khăm mơta lơ̆m ƀuh nam ruă hơget thơ, ơ ơi ia jrao?

Bác sĩ CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Mơnuih ruă mơañă tơbiă ia sik kiăng nao khăm mơta lơ̆m hơmâo nam ruă kah hăng tŭ kơ lăng bơbrui, lăng rup anai adih kuet kueo soh, ƀuh atut jŭ ƀudah hrup hăng hơmâo ruai por ƀơi mơta, ƀudah mưn kah hăng hơmâo rơđô, miker pơglưh ƀơi anăp. Biă ñu, lơ̆m mơta ƀu bơbrui tañ ƀudah ƀu ƀuh đơi dong tah, pô ruă kiăng nao hlao pơ sang ia jrao pơjrao ruă mơta, anun lĕ nam ruă pơglăi kơtang kah hăng drah rô amăng alăk,  ƀudah tơlôk alăk mơta laih anun hơdôm tơlơi ruă anai kiăng pơjrao tañ mơtăm. Tui hăng Anom bruă ia jrao rŏng lŏn tơnah, ruă alăk mơta yua mơañă tơbiă ia sik ngă jing sa amăng hơdôm nam ruă blung a ngă bôm mơta samơ̆ ta dưi pơgang hlâo mơn. Yua hnun, mơnuih ruă anăm tơguan truh kơ ƀuh nam ruă kah mơ̆ng pơjrao, ta kiăng nao khăm mơta na nao lơ̆m thâo laih ta glăk ruă mơ-añă tơbiă ia sik, đah mơ̆ng tañ thâo hăng pơjrao hlao.

Ră anai, ruă alăk mơta yua mơañă tơbiă ia sik ngă hơmâo hơdră pơjrao hiư̆m pă thơ, laih anun dưi pơjrao suaih dơ̆ pă tơdah ta tañ thâo, ơ ơi ia jrao?

Bác sĩ CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Ră anai, ruă alăk mơta yua mơañă tơbiă ia sik hơmâo lu hơdră pơjrao mơn kah hăng tlâ̆o jrao amăng lăm mơta, laser alăk mơta hăng breh drah kơđông amăng alăk. Amăng anun, tlâ̆o ia jrao amăng alăk mơta glăk jing hơdră djru plai ƀiă pơbrah alăk, laih anun ngă brơi mơta dưi lăng rơđah ƀiă. Laser alăk mơta djru pơgăn hĭ tơlơi ruă kơtang hloh, bơ breh mơta hơmâo ngă lơ̆m ruă kơtang yơh kah hăng drah alăk mơta ƀudah tơlôk alăk mơta. Tui hluai kơ tơlơi ruă mơn, ơi ia jrao dưi ruah mă hơdră pơjrao brơi djơ̆ kơ mơnuih ruă, ta dưi ngă sa hơdră pơjrao ƀudah pơmut hrŏm lu hơdră phara. Tơlơi yom hloh lĕ tơdah tañ thâo hăng pơjrao djơ̆, dưi mơn pơgăn truh kơ 90% mơta bôm. Yua hnun, mơnuih ruă mơañă tơbiă ia sik kiăng khăm na nao tui hrơi pơkă, wơ̆t tơdah aka ƀu ƀuh nam ruă.

- Ơ ơi ia jrao, hơbin thơ tơlơi ruă alăk mơta yua mơañă tơbiă ia sik amuñ ngă bôm, mơmot mơta?

Bác sĩ CK 1 Nguyễn Thị Minh HảiTơlơi ruă alăk mơta yua mơañă tơbiă ia sik ngă amuñ ngă bôm mơta ƀu dưi pơjrao lĕ yua dah ta nao pơjrao plŭi laih. Jing tơlơi ruă alăk mơta ñu kơtang yơh, amuñ ƀlĕ drah amăng alăk ƀudah tơlôk alăk mơta. Rơngiao kơ anun, bơbrah alăk sui ăt ngă răm mơn anih alăk mơta dưi lăng rơđah hloh, ngă bơbrui mơta truh kơ djai ba mơtăm yơh tơdah ƀu pơjrao tañ. Tơlơi bơngơ̆t lĕ lơ̆m phrâo ruă, juăt ñu ƀu krăn đơi ôh nam ruă, anun yơh jing pô ruă ƀu ăng rơmăng, pơgao hĭ hrơi blan či pơjrao tañ. Yua hnun, mơnuih ruă mơañă tơbiă ia sik kiăng nao khăm mơta na nao đah mơ̆ng tañ ƀuh hăng pơjrao hmao kru, hŭi kơ ruă kơtang ƀu dưi dong tah.

- Hơmâo tơlơi hơget yua ta pơmin djơ̆ glăi mơ̆ ngă kơ tơlơi ruă jai kơtang hloh, ơ ơi ia jrao?

Bác sĩ CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Sit biă ñu, rơngiao kơ bruă ƀu nao khăm tui tơđar, lu mơnuih ruă mơañă tơbiă ia sik juăt hơmâo anŏ pơmin djơ̆ glăi, tual tui anai: Sa lĕ pơmin rơta aka ƀu bơbrui lĕ aka ruă, lơ̆m anun ruă alăk mơta yua mơañă tơbiă ia sik năng blung phrâo ruă ñu ƀu ƀuh nam hơget ôh, aka ƀu ngă brui mơta ôh, samơ̆ ruă alăk mơta yua mơañă tơbiă ia sik glăk ngă ruă mơ̆ng ƀrư̆ rim hrơi mơtăm. Dua lĕ pơmin pơgang klă ia sik amăng drah lĕ dưi yơh, samơ̆ mah sik amăng drah hơđong hai pô ruă ăt kiăng nao khăm mơta na nao mơn, yua dah ruă alăk mơta ñu ruă ƀrư̆ ƀrư̆ hnun, samơ̆ pô ruă ƀu mưn. Klâo lĕ pô ruă pơ-ai mă pô ñu, ƀu pơmin nao ôh ruă mơta yua ruă mơañă tơbiă ia sik ngă, lơ̆m lăng bơbrui lĕ pơmin yua thun tha ƀudah yua bơnga rơtă đôč, anun yơh dŏ kun ƀu nao khăm, truh kơ kơtang kah mơ̆ng nao. Laih dong, đa lĕ hŭi tlâ̆o ia jrao amăng mơta ƀudah pơnah laser hŭi ruă, hŭi ngă răm mơta, anun yơh dŏ pioh lui hnun đôč, ngă hnun jai ruă kơtang tui đôč. Tui hăng Anom bruă ia jrao rŏng lŏn tơnah, lu mơnuih bôm mơta, bơbrui mơta yua ruă mơañă tơbiă ia sik ngă dưi pơgang, tơdah tañ thâo, tañ pơjrao. Yua hnun, bruă thâo hluh hăng pơjrao hmao kru jing yom biă.

- Bơni kơ ơi ia jrao hơmâo lăi pơthâo hơdôm tơlơi tŭ yua anun.