Ƀơi anom pơjrao tơlơi ruă tơsô̆ Khoa Lão, Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư, rim hrơi anom anai tŭ jum mơ̆ng 20-25 čô mơnuih ruă mut đih pơjrao, amăng anun mơ̆ng 15-20% mrô mơnuih ruă mut pơjrao tơlơi ruă kơtang amăng jơlan suă jua, biă mă ñu bơbrah tơsô̆. Mơnuih ruă anăn Lê Xuân Bình, 75 thun dŏ ƀơi să Krông Pač, tơring čar Dak Lak ruă tơsô̆ khom mut pơjrao amăng sang ia jrao lơ̆m ñu ƀu thâo suă pran, suă jua grek grok, pơ-ai buai kơtang biă mă. Kiăng lăi nao biă ñu, tơlơi ruă bơbrah tơsô̆ mơ̆ng ơi Bình anun, hơmâo lok nao lok rai lu wơ̆t laih sit pơblih ayuh hyiăng bơyan adai ngă. Samơ̆, yua hơmâo ƀuh tañ, nao pơkă lăng hăng pơjrao djơ̆ lăp ƀơi sang ia jrao anun dưi dăi hĭ. Ayong Lê Xuân Đại, ană đah rơkơi ơi Bình lăi:

“Sit adai bơyan pơblih lĕ ñu suă pran tơnap biă mă, hơmâo sui mơ̆ng anai 6 thun laih. Tơlơi ruă ñu lok nao lok rai, yua sang anŏ giăm sang ia jrao mơ̆n, anun sit ñu ruă hlong ba rai pơ sang ia jrao mơtam. Ơi ia jrao sem lăng hăng ƀuh tơlơi ruă tơsô̆ sui laih, kơđông dol đing jơlan suă jua, anun rai pơ sang ia jrao prong dơ̆ng pơjrao hơdôm hrơi ƀuh plai ƀiă laih, ƀong huă klă laih mơ̆n”.

Ăt hơmâo tơlơi ruă tơsô̆ mơ̆n samơ̆ ơi Lê Đống 91 thun dŏ ƀơi să Ea Na, tơring čar Dak Lak ruă kraih hloh. Hlâo kơ anun, ơi Đống dưi pơtong rơđah lĕ ruă tơsô̆ hăng hơmâo pơjrao pơ sang anŏ samơ̆ yua ƀu ngă djơ̆ hơdră pơjrao ôh, mơñum abih ia jrao pơjrao, ñu ƀu gưt nao mă ia jrao dơ̆ng tah anun tơlơi ruă kraih hloh. Ñu mut pơjrao amăng sang ia jrao lơ̆m drah nur čơtăng arăt drah ngă, huă ƀong ƀu thâo, suă pran tơnap, gleh rơmŏn bơrơbah. Yă  Lê Thị Kim Mai, ană đah kơmơi ơi Đống lăi:

“Ñu ruă sui rơgao hơdôm blan hăng anai laih, ruă na nao đôč, nao pơkă pơ ơi ia jrao laih, mă ia jrao glăi mơñum, sa blan nao mă sa wơ̆t. Yua dua blan hăng anai, ñu ƀu nao mă ia jrao dơ̆ng tah anun tơlơi ruă kơtang glăi dơ̆ng”.

Tui hăng ơi ia jrao Võ Thị Diệu Hà, anom pơjrao tơlơi ruă tơsô̆, Khoa Lão, Sang ia jrao prong kual Dap Kơdư lăi, mơnuih tha rơma laih tơlơi gơgrong bong glăi hăng tơlơi ruă amăng drơi jăn tơdu, laih anun amuñ biă mă hơmâo tơlơi ruă ngă kơtang tui, ñu pơrai amăng lăm adih samơ̆ ƀu mưn rơđah đơi ôh, ƀơi anŏ pơtŭk hai ƀiă đôč, ñu duăm pơ-iă drơi, rơ-ot kah hăng đôč đač. Tơlơi anai amuñ mơ̆n ngă kơ mơnuih ruă ƀu đing nao ôh, anun ƀu nao tañ pơ sang ia jrao pioh pơjrao. Rơngiao kơ anun, lu mơnuih tha rơma juăt hơmâo tơlơi ruă pơkŏn kah hăng mơ-añă tơbiă ia sik, ruă arăt hơtai boh…ƀudah hlăk hơmâo tơlơi ruă dol jơlan suă jua, drah nur ngă tơdu tui anŏ bong glăi hăng kman duăm ruă, virus mut nao laih anun ngă rơnah amăng lăm, truh ruă tơsô̆. Ơi ia jrao Võ Thị Diệu Hà brơi thâo:

“Hrơi blan tơlơi ruă anai hơmâo lu mơnuih đih pơjrao lĕ amăng bơyan puih, bơyan phang bơnga čuh ƀudah amăng bơyan pơblih adai pơđiă nao kơ hơjan kah hăng bơyan hlim lu mơnuih mut pơjrao pơ sang ia jrao yua kơ bơbrah tơsô̆ lu hloh. Yua kơ mông anun kman tơlơi ruă lar lu, drơi jăn ană mơnuih ta ăt pơai buai hloh, anŏ bong glăi tơlơi ruă tơdu hĭ pơkă hăng tơđar hrơi bơyan pơkŏn”.

Mơnuih tha rơma lu thun ruă tơsô̆ juăt pơjrao sit nik lĕ ƀu anăm đơi ôh, tơdơi kơ sa rơwư̆ pơjrao laih, sui hrơi blan biă mă drơi jăn mơ̆ng rŭ glăi găng añrăng, yua kơ anun, ƀing tha rơma laih, sit tơbiă mơ̆ng sang ia jrao sit ƀuh mưn tơlơi ruă phara ƀiă, kiăng ba nao pơ sang ia jrao mơtam yơh, pioh pơkă lăng hăng pơjrao hĭ hmao kru, pơjrao djơ̆ hơdră hăng tañ hloh amra ba glăi anŏ tŭ yua, lơ̆m mơnuih ruă ƀu kiăng đih pơjrao pơ sang ia jrao tŭ mơ̆n, rơkâo pơjrao pơ sang tơdah hơmâo ơi ia jrao pơjrao brơi.

Kiăng pơhlom hlâo tơlơi ruă kơ mơnuih tha rơma laih, ơi ia jrao Hà pơtă pơtăn: anăm lui mơnuih tha rơma djơ̆ rơ-ot, boh nik ñu hơmâo adai rơ-ot ječ ameč. Khom pơgang pơđao amăng drơi jăn bơyan rơ-ot, biă mă ñu pơgang pơđao ƀơi tơkuai, rơkông đok, tơda hăng dua plă tơkai. Khom rơnăk rơgoh anih dŏ anŏ pit, sang anŏ khom rơhaih rơhong, bơyan rơ-ot khom pơgang sir angin rơbŭ, krư̆ bah amăng sang, pơgang amruih amram hăng ƀui ngă. Đih pit lĕ khom mơsum abăn pơđao, abăn buk. Anăm mơnơi ia rơ-ot ôh, mơnơi amăng sang mơnơi sir huăi angin pưh nao. Ƀing tha rơma klă ƀiă anăm mơñum tơpai, ƀiêr ôh, kŏn djup hot lơi yua hơdôm tơlơi anun ngă ruă tơsô̆, pơtơdu hĭ đing suă jua amăng drơi jăn, laih anun amra hơmâo tơlơi ruă nuă bơbrah pơkŏn. Kơ hơdră dŏ dong ƀong huă, ƀing tha rơma, lu thun ƀiă laih kiăng ƀong huă pơhrua nao mơnong ƀong jơman, đĭ pran gêh găl hăng hơdră ƀong añăm hla rơ̆k, ƀong boh troh asăt kiăng hơmâo djop Vitamin A, C, E, Calsi, ia kơtang khoáng chất, mơnong hơbun rơ-un, kiăng bơkơtang tui anŏ bong glăi kman amăng drơi jăn. Bơyan rơ-ot huă ƀong lu hloh kơ bơyan pơdơi prong bơyan tơjŭ pla hăng bơyan hơjan, yua kơ drơi jăn ta ñu rơngiă pran, kiăng hơmâo mơnong ƀong huă pơhrua glăi pran jua rơngiă lu laih djơh hăng anun. Ƀong huă mơnong hơtŭk tơsă ten, mơnong rơ-un, amuñ lik ƀiă, samơ̆ tŭ yua biă kah hăng ƀong bu riă añăm mơnong, añăm hla rơ̆k, hơbơi pơtơi juăt pia sup, añăm mơnong riă ih….Khom bơtơpư̆ drơi jăn brơi găng añrăng, djơ̆ găl hăng pran jua, hnơ̆ng dưi ngă, kiăng čơđeh asar, hơpăl bra huăi añet añot, djru drah rô hluai, đing arăt drah rô klă amăng lăm, drơi jăn mơak hlak. Sit pơtŭk djong, pơai buai, ƀơi anŏ ƀu pơtŭk hai, ƀu hơmâo ia khak ôh, ƀudah ia khak ƀiă, đơ set đôč samơ̆ ngă kơ ta suă pran hmar, tơnap suă pran ƀu hơmâo pran jua kah hăng tơđar lĕ hŭi biă mă bơrơbuh đih, boh akŏ hwing pơdar ñip ñip…khom nao pơ sang ia jrao mơtam pioh pơkă lăng hăng pơjrao djơ̆ hnơ̆ng, bruă pơjrao khom yua kơ ơi ia jrao pơčrâo brơi, ƀu dưi hyu blơi mă ia jrao tă tăn ôh, mơñum ia jrao ƀu djơ̆ rơnoh pơkă hŭi biă mă.

Ƀơi ƀing tha rơma, tơlơi ruă tơsô̆ juăt tañ ruă kơtang biă mă, ƀu anăm suă pran, răm abih amăng hơtai boh, kian pruăi, laih anundjai mơtăm tơdah ƀu pơjrao tañ. Kiăng thâo hluh hloh kơ tơlơi hŭi rơhyưt hăng hơdră pơgang, ơi ia jrao Võ Thị Diệu Hà, Anih pơjrao ƀing Tha, Sang iạ jrao prong kual Dap Kơdư amra lăi pơthâo rơđah hloh. Rơkâo neh met wa hăng ƀing gơyut čơkă hmư̆ hŏ.

- Ơ ơi ia jrao, yua hơget thơ ƀing tha juăt ruă tơsô̆?

Ơi ia jrao Võ Thị Diêụ Hà: Phun ñu ngă kơ ƀing tha ruă tơsô̆ kar hăng hnưr thun pơkŏn mơn, juăt ñu hơmâo 4 tơlơi ruă phun: anun lĕ yua kman, virus, mưng klan amăng drơi hăng hơmâo kơmao ngă ruă. Ƀơi ƀing tha, hơmâo sa tơlơi ruă tơsô̆ phara biă mă, anun lĕ ruă tơsô̆ yua hrip, yua dah arăt suă pran, arăt ƀong mơmah ƀu klă, laih anun ăt ƀu thâo pơgang măi lơi, anun lu ƀing tha hrip tơglăk ia amăng jơlan suă pran, ia amăn kian pruă, amăng eh mơañă, anun jing kman ƀơi ƀing tha ñu phara mơn hăng ƀing čơđai, yua hnun mơn.

Mơnuih ruă tơsô̆ nao pơ sang ia jrao hơmâo lu mơta tơlơi ruă mơn, đah ruă tơdu đôč, ƀing ơi ia jrao khăm, pơtŏng rơđah laih anun pô ruă dưi glăi pơ sang mơñum ia jrao đôč, krăp lăng dong. Samơ̆ ăt hơmâo mơn mơnui gơñu rai pơ sang ia jrao ruă kơtang laih, ƀu anăm suă pran dong tah, suă pran ƀu hơđong ƀudah hơmâo kman amăng drah ngă răm abih djŏp čơđeh asar amăng drơi jăn, pô ruă ƀu djơ̆ đih pơ anih ruă tơdu dong tah, nao đih pơ anih pơjrao kraih, mă glăi pran, dưm đih suă pran, suă hăng măi, mă yua măi mok lu biă.

- Tơlơi ruă hŭi rơhyưt hơget lĕ mơ̆ng tơlơi ruă tơsô̆ tơdah ƀu hơmâo ƀuh, ƀudah pơjrao tañ?

Ơi ia jrao  Võ Thị Diệu Hà: Ruă tơsô̆ hơmâo lu tơlơi ruă pơglăi kơtang biă, sa amăng hơdôm tơlơi ruă juăt hơmâo lĕ ia hram nao amăng tơsô̆, ngă ap xe tơsô̆, ngă tơdu pran, ƀu anăm suă pran, sa tơlơi hŭi hloh lĕ ngă hơmâo kman amăng drah, ngă răm abih arăt drah amăng drơi jăn; hăng hơdôm tơlơi ruă anai amun djai biă mă. Nam ruă tơsô̆ ƀơi ƀing tha juăt ñu ƀu rơđah tui hăng ƀing čơđai dŏ mơdrah ôh, hmutu ƀơi ƀing čơđai ñu duam uh, pơtuk, samơ̆ ƀing tha ñu ƀuh nam ruă gah rơngiao amăng suă pran, pơhmutu ruă amăng kian pruăi, pô ruă ƀlĕ pơtah, ruă hlung, eh čroh, ƀu hơmâo pran, tơnap biă đah mơ̆ng thâo kran ruă tơsô̆. Dua lĕ ƀing tha ñu wor tui laih, akŏ dlô ƀing ñu ƀu hơdor, kah hăng arăng lăi dlô ƀu đuăi dar, đah ƀu thâo krăn, ƀu thâo či ngă hơget ôh, pô sang jing ƀu kơđiăng đơi ôh. Klâo lĕ ƀing tha hơmâo lu tơlơi ruă hơđăp laih, hmutu kah hăng tơtăng arăt drah, mơañă tơbiă ia sik, ruă boh ƀleh ƀu thâo suaih, hơdôm tơlơi anun jing phun tơhnal ngă ruă tơsô̆ kơtang hloh, tañ hloh. Yua hnun,  ta khŏm krăp lăng ƀing ruă hloh dong, pơhmutu ƀuh tơlơi hơget thơ hling, ta đing đăo ruă lĕ ta kiăng ba nao hlao pơ sang ia jrao, pơ anai ơi ia jrao khăm lăng, pơčrang lăng abih đah mơ̆ng thâo rơđah hơmâo tơlơi ruă hơget.

Bruă pơjrao ruă tơsô̆ kơ ƀing tha tơnap hloh kơ ƀing čơđai, yua dah ƀing tha ñu hơmâo lu tơlơi ruă pơkŏn, anun jing pơjrao ječ ta khŏm pơplih abih djŏp tơlơi, wơ̆t hăng nam ruă pơkŏn amăng drơi jăn pô ruă. Dua lĕ kơ bruă ƀong huă ăt ƀu tui hăng ƀing čơđai lơi, anun yơh kiăng hơmâo tơlơi djru ba mơ̆ng ƀing ơi ia jrao, pơtô brơi ƀong huă hiư̆m pă đah mơ̆ng hơmâo pran, dưi pơgang tơlơi duam ruă.

- Ơi ia jrao hơmâo tơlơi pơtă hơget mơn kiăng abih bang thâo pơgang tơlơi ruă anai?

Ơi ia jrao  Võ Thị Diêụ Hà: pơgang tơlơi ruă jing yom biă mă, pơgang klă hloh kơ pơjrao, hơmâo lu hơdră pơgang, sa lĕ ƀu yua ia jrao ôh. Kơ mơnong ƀong huă hăng bơrơguăt drơi jăn jig pô ruă khŏm ƀong huă jơman, pơtơpư̆ drơi jăng rơnang, gir ƀư̆ drơi yơh đa mơ̆ng hơmâo pran..Dua lĕ pơtô brơi ƀing ruă hăng sang anŏ pô ruă hơdôm nam ruă kiăng mơnuih ruă tañ thâo hăng pơjrao tañ, hmao kru. Klâo lĕ pô ruă kiăng wai lăng klă tơlơi ruă pơkŏn amăg drơi, kah hăng tơtăng arăt drah, mơañă tơbiă ia sik, bruă anai ƀing ruă kiăng nao khăm na nao, rim blan đah mơ̆ng hơmao ƀing ơi ia jrao pơtô brơi hăng mơñum ia jrao Hơmâo mơn đa nao khăm lăng arăt drah hơđong mơn, ia sik amăng drah hơđong mơn, boh ƀleh hơđong mơn, jing arăng lui ƀu mơñum ia jrao dong tah, tơlơi pơmin anai soh biă mă.

Hơmâo hơdôm tơlơi ruă anai ta khŏm yua ia jrao lui kơ djai ba, pô ruă ruăi ruă glăi lĕ yua mơñum ia jrao. Tal 4 lĕ ta kiăng tlâ̆o pơgang vắc xin, yua phun ñu ngă ruă tơsô̆ lĕ yua phế cầu, ră anai hơmâo lu vắc xin dưi pơgang lu djuai kman ngă ruă tơsô̆, kiăng tlâ̆o 1 arăt lơ̆m 65 thun truh kơ tha hloh. Dua lĕ tlâ̆o pơgang kman hơdrap, pơgang hơdrap rim thun, anai ăt jing phun ngă ruă tơsô̆ kơtang hloh. Bruă ƀong huă rim hrơi kơ mơnuih ruă, tơdah gơnam ƀong huă klă amra djru ƀing ruă añrăng, hơmâo pran, dưi pơgang duam ruă, klin kman. Pơgao lui ƀing ruă mơañă tơbiă ia sik, boh ƀleh, kiăng ƀong huă phara kah ƀing ruă tơsô̆ mơưng kiăng ƀong kŏm tui ơi ia jrao pơtă, bơ dŏ glăi kiăng ƀong huă djŏp ia jơman, kah hăng đạm, sik, ia rơmă khŏm hơmâo djŏp, chất xơ, vitamin djŏp.

   -Bơni kơ ih hơmâo lăi pơthâo lu tơlơi tŭ yua anai