Hơtai boh jing sa mơnŏng yom biă amăng drơi jăn ană mơnuih ta, samơ̆ lu mơnuih ƀu thâo ôh hơtai boh ta glăk ruă mơ̆ng ƀrư̆. Kah hăng yă Vũ Thị Lai (91 thun), dŏ pơ phương Buôn Ma Thuột, Dak Lăk, mah thun tha laih, samơ̆ yă Lai ƀu nao pơkă lăng drơi jăn ñu re se ôh, truh kơ mưn ruă kah mơ̆ng nao lăng. Sui mơ̆ng anai 2 thun, yă Lai ruă tơda, ƀu anăm suă pran laih anun nao khăm pơ Sang ia jrao Đại học Y dược Buôn Ma Thuột. Mơ̆ng bruă pơkă lăng drơi jăn, yă Lai hơmâo ơi ia jrao pơthâo ñu nur drah amăng hơtai boh, laih anun kiăng dưm stent arăt drah prong či pok prong ƀudah brơi drah thâo rô hĭ ƀơi anih dŏ kơđông, anih añip glăi. Tơdơi kơ dưm stent arăt drah rô amăng hơtai boh arăng iâu động mạch vành, yă Lai jing plai plăi laih, huăi ruă tơda, huăi suă pran glêh dong tah, samơ̆ tơdơi kơ anun ƀuh dong mơn tơlơi ruă tơdu arăng hơtai boh, hơtai boh ƀu anăm pơpư̆, răm boh ƀleh, mơñă tơbiă ia sik anun jing nao đih pơ sang ia jrao lu wơ̆t. Yă Vũ Thị Lai brơi thâo, giăm anai hloh, ñu đih pơ sang ia jrao yua drơi jăn pơ-ur, ƀu anăm suă pran, anun yơh mơmot ñu pơkrăng mơtă ƀu thâo pit ôh. Mơ̆ng anun drơi jăn ƀu-ai jai kơtang dong. Samơ̆, yua hơmâo pơjrao brơi klă pơ sang ia jrao, anun jing yă Lai plai laih, mơmot ñu pit laih anun huăi pơ-ur tơkai tơngan dong tah:“Hrơi kâo rai pơ anai kian kâo kơ-ŏng, ruă biă, tơkai kâo bơbrah, pran jua phyôih phyaih, samơ̆ tơdơi kơ đih pơ jrao pơ anai jing plai laih, kian kâo ñu mơak mơn, hơmâo pran ƀiă laih. Ƀing ơi ia jrao pơ anai wai lăng pơjrao brơi klă biă anun jing plai yơh. Kâo nao khăm pơ anai hơdôm thun anai laih, ăt dưm stent amăng arăt drah, yua hnun mơn mơ̆ng suaih pral tui anai”.

Anom bruă ia jrao rŏng lŏn tơnah jŭ yap rim thun hơmâo năng ai 17,9 klăk čô mơnuih djai yua ruă hơtai boh. Hơdôm tơlơi ruă arăt ƀơi hơtai boh kah hăng ruă arăt rông hơtai boh, bơbrah arăt hơtai boh, nur drah hơtai boh, hơtai boh pơpư̆ ƀu hơđong...Bơ ƀơi Việt Nam, rim thun hơmâo năng ai 200 rơbâo čô mơnuih djai yua ruă hơtai boh, jing 33% amăng mrô mơnuih djai, lu 20 wơ̆t pơhmu hăng mơnuih djai yua brŭ asar ta juăt lăi ung thư laih anun lu hloh 10 wơ̆t pơhmu hăng mơnuih djai yua pơjrom pơtlă rơdêh. Tơlơi glêh tơnap mơ̆ng tơlơi ruă hơtai boh jai hrơi kơtang mơn, ngă tơnap kơ pô ruă, sang anŏ hăng mơnuih tơpuôl.

Tui hăng ơi ia jrao Nguyễn Trọng Thiện - Anih pơjrao hơtai boh, Sang ia jrao Đại học Y Dược Buôn Ma Thuột, thun 2025, sang ia jrao hơmâo khăm brơi năng ai 28.000 čô ruă hơtai boh, rim hrơi mơ̆ng 90 truh kơ 100 čô. Mơnuih ruă dŏ đih pơ sang ia jrao năng ai 2.800 čô. Anai jing mrô lu biă mă, ngă tơnap biă kơ sang ia jrao. Tơlơi pơmin ruă hơtai boh jing tơlơi ruă ƀơi ƀing tha ƀu djơ̆ dong tah, hơdôm thun giăm anai, ruă hơtai boh hơmâo lu ƀơi ƀing čơđai, hơmâo mơnuih ruă nur drah hơtai boh lơ̆m aka ƀu truh 30 thun ôh. Phun ñu lĕ yua ta ƀu kơđiăng, ƀu pơgang hlâo hăng ƀu nao khăm tơlơi suaih pral re se, lơ̆m mưn ruă kah mơ̆ng nao pơ sang ia jrao. Rơngiao kơ anun, hrŏm hăng tơlơi hơdip rơnuk phrâo hăng tơlơi juăt among kah hăng: mơñum tơpai ƀier, djup hot, ƀu triang tơpư̆ drơi jăn, rơmong plên, đa hơmâo tơlơi ruă mơñă ia sik, tơtăng arăt drah, krŏng mlăm, pơmin lu đơi, glêh glar đơi...ăt jing ngẳuă hơtai boh mơn. Ơi Ia jrao Nguyễn Trọng Thiện brơi thâo:“Ruă arăt hơtai boh hơmâo lu mơta tơlơi mơn, hnưr thun ruă juăt mơ̆ng 60 truh 70 thun. Samơ̆ giăm anai, ruă hơtai boh hơmâo ƀơi thun čơđai ƀiă, đah glăk 30, 40 thun đôč. Hơmâo đa aset thun hloh yua ruă mơ̆ng nge ƀudah tơlơi pơkŏn dong. Ruă hơtai boh hơmâo lu mơta biă, bơdjơ̆ nao hơtai boh kah hăng tơdu hơtai boh, ruă arăt hơtai boh, ƀudah bơbrah arăt hơtai boh. Dua lĕ hơtai boh pơpư̆ ƀu hơđong, klâo lĕ drah rô amăng hơtai boh ƀu hơđong. Pơhmutu kah hăng pơčah arăt drah, arăt drah kơčun kơčoe”.

Tui hăng ƀing ơi ia jrao, hơdôm nam ruă arăt hơtai boh juăt ƀu rơđah đơi ôh, ta ƀu thâo krăn ôh lơ̆m phrâo ruă, truh kơ ta thâo lĕ ñu ruă kơtang, hŭi rơhyưt yơh. Lơ̆m anun bruă pơjrao hai tơnap hloh, amuñ djai brŭ hloh mơn. yua hnun, pơkă lăng mơ̆ng blung jing klă hloh hăng ƀing ruă hơtai boh. Yua ta pơkă, pơčrang lăng amra djru ƀing ơi ia jrao thâo hrăm hơdôm tơlơi ruă kah hăng hơtai boh pơpư̆ ƀu hơđong, lipid drah ƀu hơđong, tơtăng arăt drah...; laih dong tañ ƀuh tơlơi ruă drah ƀu rô amăng hơtai boh, arăt hơtai boh tơhư, ruă arăt hơtai boh pơkŏn dong.

Tơlơi ruă arăt hơtai boh juăt pia lĕ pô pơdjai mơnuih hơgŏm yua kơ ñu hơmâo tơlơi ruă kret kruai ƀu thâo ôh samơ̆ ngă kơ arăng djai amah amol hmar biă mă. Kiăng thâo tong ten kơ tơlơi ruă anai hăng hơmâo hơdră pơhlom hlâo tơlơi ruă, ƀing ta čơkă hmư̆ ơi ia jrao Nguyễn Trọng Thiện-Anom pơjrao tơlơi hơtai boh, sang ia jrao prong Đại học Y dược Ƀuôn Ma Thuôt tui hăng tơlơi bơră ruai anai.

-Ơ ơi ia jrao, ră anai, tơlơi ruă arăt hơtai boh hơmâo lu biă mă hăng hŭi rơhyưt hiư̆m pă? Yua mơ̆ng pơpă tơlơi ñu hơmâo ba truh tơlơi ruă anun, ơ ơi ia jrao ?

-Ơi ia jrao Nguyễn Trọng Thiện: Ră anai, tơlơi ruă arăt hơtai boh jing sa tơlơi ruă tơnap pơjrao, juăt ƀuh ƀu kơnong amăng dêh čar ta đôč ôh, lu dêh čar hơmâo soh. Kơnong ƀơi Việt Nam, tơlơi ruă arăt hơtai boh sa amăng hơdôm tơlơi ruă lu mơnuih hơmâo, ñu pioh glăi tơlơi tơnap kơ mơnuih ruă hăng ba truh tơlơi ruă kraih hmar mơ̆n. Tơlơi ruă arăt hơtai boh tơbiă rai mơ̆ng mơta tơlơi ñu hơmâo, wơ̆t hăng ƀing hơmâo tơlơi ruă mơ̆ng muai, tơlơi ruă yua kman virus ngă rai ƀudah tơlơi ruă hơmâo tui drah kơtăk čơđeh asar djuai, mơ̆ng amĭ ama hơmâo ană bă hơmâo mơ̆n. Tơlơi ruă hơmâo mơ̆ng muai kah hăng arăt amăng hơtai boh, juăt ƀuh amăng čơđai muai kah hăng hơtai boh hơmâo arăt dol hĭ drah rô tơnap gah hnua ƀudah gah ieo amăng lăm hơtai boh. Đơ đa hơmâo tơlơi ruă arăt hơtai boh yua kơ mơnong ƀong huă, tơlơi dŏ dong ƀong huă ƀu lăp. Kah hăng ƀong mơnong ƀong huă arăng pơkra tañ đơi, mơnong hna hăng ia rơmă, mơnong sĭ mơdrô ƀu thâo phun tơdŭ ƀơi sang čơ ƀudah djeo jơlan. Ƀong lu đơi rơmă samơ̆ ƀiă bơtơpư̆ drơi jăn, djup hot, mơñum tơpai lu đơi. Ƀing hơmâo tơlơi ruă juăt kraih, ƀing drah nur, ƀing ruă mơ-añă tơbiă ia sik, ƀing ruă boh ƀleh ƀu hơmâo pơjrao djơ̆ lăp, ƀu nao sem lăng tơlơi ruă rim blan, jai kraih pơtrut tơlơi ruă arăt hơtai boh jai kơtang tui.

-Ơ ơi ia jrao, tơdah tơlơi ruă anai ƀu hmao ƀuh ƀu hmao thâo ñu amra ba truh tơlơi sat hơgĕt lĕ ?

-Ơi ia jrao Nguyễn Trọng Thiện: Tui hăng tơlơi juăt thâo, mơnuih ruă sit ruă kah nao pơ sang ia jrao pơkă lăng. Ăt hơmâo mơ̆n mơnuih ruă yua sang anŏ juăt thâo hơmâo mơnuih ruă laih anun kơđiăng ƀiă nao pơkă lăng rim blan; samơ̆, anai lĕ mrô ƀiă đôč. Lu mơnuih sit nao pơ sang ia jrao lĕ hơmâo tơlơi ruă baih. Sit mơ̆n hơmâo mơnuih ruă đơ đa, ruă amăng lăm ƀơi tơda, tơnap suă jua, tơlơi dŏ dong ƀong huă ƀu mơak hlak ôh. Đơ đa tơl ruă kraih laih kah mơ̆ng ba nao pơ sang ia jrao, lơ̆m anun pơjrao tơnap biă mă yua suă jua ƀu anăm, drah rô rơnang, hŭi biă kơ tơlơi hơdip pô ruă.

Tơdah tơlơi ruă anun ƀu thâo tañ, bruă pơjrao tơnap, tơlơi hơdip mơda mơak hlak mơ̆ng pô anun ƀiă tui yơh, pô ruă ƀu thâo ngă bruă kơtang kah hăng arăng ôh, tơlơi gir run tơdu tui, mơ̆ng anun jai ngă kơ hơtai boh ăt tơdu tui, pô anun khom nao đih pơ sang ia jrao lu wơ̆t kiăng pơjrao yua hơtai boh tơdu, juă pran ƀu anăm, ruă amăng lăm ƀơi tơda. Na nao lu wơ̆t tui anun, pô ruă amra djai yơh. Tơlơi hŭi rơhyưt kơtang hloh mơ̆ng tơlơi ruă arăt hơtai boh ñu ƀu hrup hăng tơlơi ruă pơkŏn ôh, tơlơi ruă ñu ruă kret kruai ta ƀu dưi thâo bơkơnăl rơđah rơđong ôh, anun juăt hơmâo djai bơrơbuh mă hơjăn, djai kup pit ƀu hmao thâo ôh.

-Ơ ơi ia jrao, kiăng thâo tañ kơ tơlơi ruă arăt hơtai boh, mơnuih ƀôn sang kiăng kơđiăng nao pơkă lăng hăng pel ĕp tong ten hiư̆m pă ?

-Ơi ia jrao Nguyễn Trọng Thiện: Kiăng tañ thâo tơlơi ruă hơtai boh khom pơjrao pơhlom hlâo, khom nao pơkă lăng amăng 6 blan 1 wơ̆t ƀudah 1 thun sa wơ̆t kiăng ĕp lăng hŭi hơmâo, tơdah hơmâo ƀuh pơjrao tañ laih anun sem lăng tơlơi juăt hơmâo amăng lăm drơi jăn kah hăng rơmă amăng lăm arăt đing arăt drah rô, tơlơi ruă mơ-añă tơbiă ia sik, tơdah hơmâo tơlơi ruă anun, pơjrao hĭ ñu. Hăng ƀing hơmâo tơlơi ruă, mơnuih rơmong plin, ƀing juăt djup hot, khom nao pơkă lăng tong ten kơ tơlơi ruă arăt hơtai boh, mă drah pơčrang ƀudah mă rup tong ten hloh, pơčrang tong ten hloh.

Hăng mơnuih juăt hơmâo tơlơi ruă amăng lăm tơda, tơnap suă jua sit gir run ngă bruă kơtang thâo, khom nao pơ sang ia jrao tañ, brơi pơkă lăng tơlơi ruă hơtai boh tañ. Kơnong ƀing hơmâo tơlơi ruă mơ̆ng anet samơ̆ dưi pơjrao hlao laih, samơ̆ ƀing ruă arăt hơtai boh hơmâo hăng dŏ na nao hăng pô ruă tơl abih tơlơi hơdip, yua kơ anun khom nao pơkă lăng re se, mơñum ia jrao djơ̆ hnơ̆ng. Tơlơi ruă anai ƀu dưi pơjrao hlao mơtam ôh, ƀudah dưi sem lăng klă hai. Tơdah dưi thâo tong ten, pơgang klă mơnuih ruă amra dŏ dong ƀong huă mơak klă mơ̆n tơđar hrơi.

-Lơ̆m pơjrao hăng pơhlom hlâo sui thun, mơnuih ƀôn sang kiăng pơblih hơgĕt tơlơi dŏ dong ƀong huă đah mơ̆ng pơgang klă tơlơi ruă?

-Ơi ia jrao Nguyễn Trọng Thiện: Kiăng dưi pơjrao hơđong, mơnuih ruă khom ngă tui djơ̆ hơdră pơjrao mơ̆ng ơi ia jrao, pơblih tơlơi dŏ dong ƀong huă, hơdip mơda hiam klă, ƀu dưi djup hot, mơñum tơpai, ƀiêr, ia mơñum đĭ pran, lu ia sik. Ƀing drah nur čơtăng arăt drah khom pơjrao hĭ, ƀing hơmâo rơmă amăng arăt, rơmă lôm hơtai ƀudah hơmâo tơlơi ruă sui thun pơkŏn khom pơjrao hĭ djơ̆ hnơ̆ng. Ƀing hơmâo tơlơi ruă hơtai boh laih, khom pơjrao djơ̆ ia jrao pioh kơ gơñu laih anun kơđiăng tơlơi ƀong huă, ƀong tơba, anăm ƀong hra mơsin lu, djuai ania Việt Nam ta juăt ƀong hă hra pơhăng lu biă mă anun khom kơđiăng ƀong mơsin ƀiă sit hơmâo tơlơi ruă arăt hơtai boh.

Tơdah ƀu thâo pơkă hnơ̆ng hra ƀong djơ̆ găl lĕ, kiăng pơhrŏ hĭ ha mơkrah rơnoh hra juăt yua rim hrơi. Amăng mơnong ƀong huă kơnong pơhrŏ ƀiă anŏ kom ƀu djơ̆ lăi kom hlao ôh, ia rơmă, boh nik ñu pruăi hơtai drah hlô mơnong anăm ƀong lu ôh, kơtưn ƀong añăm hla rơ̆k boh troh, hơbơi pơtơi, anăm huă asơi lu, anŏ mih hŭi lu lipid amăng drah. Gir bơtơpư̆ drơi jăn lu wơ̆t, mă bruă, rơjăng drơi jăn na nao anăm dŏ ha dơnong ôh. Khom rơbat tơkai, đuăi rơnang, pah blâo mơnŭ, kơdăt klơi, pah boh lông djhul anăm rơgao hnơ̆ng klă soh.

-Hnun hă, bơni kơ ih ơi ia jrao hŏ hơmâo lăi pơthâo hơdôm tơlơi pơhing yôm anai!