Giăm anai, mrô čơđai bơbrah yơi yŭ amăng tơngia nao đih pơ Sang ia jrao prong Dap Kơdư jai lu tui, bơngơ̆t hloh lĕ, lu mơnuih nao pơ sang ia jrao lơ̆m ruă kơtang laih. Bơbrah yơi (quai bị) jing tơlơi ruă dưi suaih mă mơn tơdah ruă rơnang, samơ̆ ƀing ơi ia jrao pơhŭi hlâo, tơdah ƀu hơmâo krăp lăng hăng pơjrao djơ̆, tơlơi ruă anai ăt pơglăi tơlơi hŭi rơhyưt kơ ƀing čơđai. Thâo hluh rơđah tơlơi anai, lơ̆m ƀuh ană bă duam, bơbrah, ruă ƀơi meng ƀơi amăng tơngia, amĭ ama ƀing čơđai ba nao ană ñu nao khăm hăng pơjrao pơ Sang ia jrao prong Dap Kơdư mơtăm yơh. Bruă ba ƀing čơđai nao tañ pơ sang ia jrao ƀu kơnong djru pơkă lăng djơ̆, krăp lăng tañ đôč ôh mơ̆, ăt hmao pơjrao hĭ nam ruă pơglăi, plai ƀiă hơmâo tơlơi truh hŭi rơhyưt, ngă kơ ƀing čơđai ƀu-ai buai truh kơ prong.

Amai Nguyễn Đoàn Phương Dung (dŏ pơ phường Thành Nhất, tơring čar Dak Lăk) lăi: “Ană kâo anăn ñu Nguyễn Thuỳ Bảo An, glăk 4 thun. Lơ̆m dŏ pơ sang, ñu pơ-iă drơi truh 40 đô̆ C, gah amăng tơngia ñu bơbrah ruă biă, anun kâo ba nao khăm pơ ơi ia jrao. Ƀơi sang ia jrao, ơi ia jrao lăi ñu ruă bơbrah yơi quai bị. Kâo thâo laih mơn quai bị anai amuñ hơmâo tơlơi ruă hŭi biă kah hăng bơbrah dlô tơlang, bơbrah hruh dlô, ƀing đah bơnai lĕ amuñ ngă răm hruh ană, anun kâo ba ñu dŏ đih pơ sang ia jrao hlao kiăng ƀing ơi ia jrao krăp lăng hăng pơjrao brơi”.

Samơ̆, rơngiao kơ ƀing amĭ ama thâo hluh, ba ană bă nao khăm pơ sang ia jrao lĕ ăt hơmâo mơn sang anŏ hlong pơjrao mă pơ sang, tui hăng tơlơi thâo thăi đưm sô, ƀu krăp lăng ôh nam ruă phara mơ̆ng ƀing čơđai lơ̆m bơbrah yŭ amăng tơngia. Tơlơi ruă kơtang tui ñu lĕ ƀuh nam tơdơi kơ arăt amăng tơngia thep tui laih, juăt ñu ruă, bơbrah mơnong hiong, kuang kơbang hăng ƀing đah rơkơi, duam uh; tơdah ƀu hơmâo pơjrao hmao tlôn hăng krăp lăng tañ, amra ngă añot abih arăt mơnong hiong, ngă plao, ƀu dưi hơmâo ană dong tah. Tui anun mơn, ngă bơbrah hruh ană čơđai đah bơnai, mah hui mơn hơmâo, samơ̆ ăt ƀuh bơbrah arăt tụy, hăng nam ruă hlung, ƀlĕ pơtah; ƀudah kơtang hloh lĕ bơbrah hruh dlô, bơbrah dlô kah hăng ruă pŏng akŏ, pơtah lu, bơkơñăk, nge ngo ƀu thâo hơget dong tah. Anai jing nam ruă kiăng pơjrao ječ, pơjrao brơi klă ƀơi sang ia jrao. Ơi ia jrao CKII Đặng Việt Nam - Anih pơjrao ƀing čơđai Sang ia jrao prong Dap Kơdư brơi thâo: “Juăt ñu tơlơi ruă pơglăi kơtang mơ̆ng bơbrah yơi ƀơi ƀing čơđai aka ƀu thâo tlâ̆o pơgang, tơlơi ruă ñu lu hăng kơtang hloh. Bruă bơbrah yơi ƀơi yŭ amăng tơngia ƀu hơmâo pơjrao brơi djơ̆ lĕ amra hơmâo tơlơi ruă pơglăi kơtang biă, wơ̆t pô sang hăng pô khăm brơi năng blung ƀu thâo krăn rơđah amra ngă tơlơi ruă jing kơtang hloh, bơ juăt ñu lĕ tơlơi ruă anai ñu hơmâo pơkă tui hơnong mơn, tơlơi ruă anai ngă duam kơtang, bơbrah, ruă, tơdơi kơ ñu đoh, plai mă hơjăn mơn, ƀing ơi ia jrao kơnong pơjrao mă hơdôm nam ruă đôč. Hăng ƀing ruă kraih, kơtang kah mơ̆ng ngă bơbrah dlô, bơbrah arăt tụy, bơbrah mơnong hiong čơđai đah rơkơi. Yua hnun, tơdah pơjrao djơ̆, tơlơi ruă anai ñu hlao mă mơn”.

Mah tơlơi ruă bơbrah yơi amuñ ƀă hyu hăng amuñ ba truh tơlơi ruă hŭi rơhyưt pơkŏn, samơ̆ ră anai hơmâo laih vắc xin pơgang hlâo. Ƀing ơi ia jrao pơtă kơ djŏp sang anŏ kiăng ba čơđai nao tlâ̆o vắc xin pơgang hlâo tơlơi ruă anai, djơ̆ hrơi pơkă, kiăng drơi jăn dưi pơgang, plai ƀiă hơmâo tơlơi ruă hăng plai mơn ruă kơtang. Vắc xin pơgang bơbrah yŭ amăng tơngia juăt hơmâo tlâ̆o pơmut hrŏm hăng sởi-quai bị-rubella (MNR). Tui hăng tơlơi pơtă hlâo mơ̆ng anom bruă Ia jrao, čơđai kiăng tlâ̆o djŏp 2 arăt: tal sa lơ̆m čơđai 12-15 blan, hăng tal dua lơ̆m čơđai 4-6 thun. Tlâ̆o tañ lĕ hiam hloh. Bruă tlâ̆o pơgang ƀu kơnong djru čơđai suaih pral đôč ôh, ăt dưi pơgang hŭi kơ ƀă virus anai, plai mơn ngă hơđuh jing klin amăng sang hră hăng plơi pla.

Tơlơi bơbrah yơi juăt hlao tơdơi kơ mơ̆ng 7-10 hrơi tơdah dưi pơjrao djơ̆ hơdră samơ̆ sa amăng hơdôm tơlơi ruă ñu hơmâo lĕ ngă kơtang hloh, hŭi rơhyưt mơ̆n, ñu sui truh kơ čơđai prong mơtam hăng truh tơdăm ngek dra muai. Kiăng khul amĭ ama thâo hluh rơđah kơ phun ñu hơmâo tơlơi ruă, tơlơi bơkơnăl, jơlan ƀă tơlơi ruă hăng hơdră pơjrao kơ mơnuih ruă brah yơi,, khul čih tơlơi pơhing anai, hơmâo bưp  tơña hăng ră ruai tom ơi ia jrao CKII Đặng Việt Nam-gah anom pơjrao čơđai muai, sang ia jrao prong kual Dap Kơdư.

-Rơkâo kơ ih ơi ia jrao brơi thâo, yua anŏ hơgĕt ba truh tơlơi ruă brah yơi ? Tơlơi ruă anun ñu hơmâo tơlơi bơkơnăl rơđah hiư̆m pă ?

-Ơi ia jrao Nam : Tơlơi ruă brah yơi yua kman virus Paramyxoviridae ngă rai. Virus anai juăt ngă kơ čơđai brah yơi, čơđai mơ̆ng 2 -12 thun, ƀing čơđai aka ƀu tlâ̆o pơgang vaccine djơ̆ hmơi, brah yơi rubella. Jơlan ñu ƀă tơlơi ruă lĕ tui jơlan suă jua, ƀong huă, jơlan ia bah. Tơlơi ruă ăt amra ƀă mơ̆ng gơnam čơđai djă ngui amăng anih hrăm, sang hră rông čơđai yua djơ̆ bah bah tơdruă mơ̆ng čơđai hơmâo tơlơi ruă brah yơi. Lơ̆m ƀă tơlơi ruă brah yơi lĕ, črăn blung a, čơđai duăm pơ-iă drơi, duăm hlor na nao amăng 2-3 hrơi. Ƀơi anŏ hơmâo čơđai duăm hlor mơ̆ng 5-7 hrơi, tui hluai tơlơi găng añrăng mơ̆ng pô čơđai hăng sit mơ̆n hơmâo čơđai duăm kraih. Dua dơ̆ng lĕ čơđai bơbrah prong ƀơi arăt ƀơi gŭ amăng tơngia, ƀơi yơi ƀudah juăt laiw bơbrah jơlan ƀlĕ ia bah, juăt bơbrah yơi hrup brah klăn ƀơi tơkuai ƀudah dua bơnah gŭ kang, bơbrah mơ̆ng gŭ amăng tơngia trun nao pơ kang anun yuăn pia quai bị,  ta lăi brah yơi.

-Ƀu ƀiă ôh ƀing amĭ ama hơmâo ană bă ruă brah yơi pơjrao hăng lu mơta ia jrao akha kyâo hmư̆ tui tơlơi arăng pơtô brơi…Ih ơi ia jrao hơmâo tơlơi pơtă pơtăn hơget mơ̆n kơ tơlơi anai ?

-Ơi ia jrao Nam: Hăng hơdră pơjrao mơñum ia jrao phrâo, ƀing gơmơi ƀu pơtrut mơnuih ruă arăng pơjrao hăng jrao akha kyâo kah hăng đat hăng hla, apŏn hăng ia jrao akha kyâo ƀudah pik mia ia jrao gah rơngiao klĭ ƀơi nam brah yơi anun ôh. Yua kơ juăt ñu tơlơi ruă brah yơi ñu bơbrah samơ̆ yua kơ jơlan arăt ia bah mơ̆ng gŭ amăng tơngia, ngă kơ ruă bơbrah rok trun, pơƀuh gah rơngiao klĭ. Yua kơ anun, bruă đat hla, apŏn hăng jrao akha kyâo kiăng pơhrŏ brah lĕ ƀu dưi ngă ôh. Hơmâo đơ đa amĭ ama čơđai yua ia jrao djơh hăng anun hă, ngă kơ ƀơi klĭ kliăng bơbrah anun ƀu rơnăk ôh, hŭi ngă rơka rơnah ƀơi klĭ kliăng dơ̆ng kơñ, ƀu thâo krăn ten brah yơi hă ƀudah brah klăn, hŭi pơjrao tơnap tap hloh. Yua kơ anun, ƀing amĭ ama čơđai hơmâo ană bă brah yơi lĕ anăm hyu apŏn, đăt hla ôh ƀơi nam brah yơi anun.

-Lơ̆m čơđai hơmâo tơlơi ruă brah yơi, ƀing amĭ ama kiăng wai lăng pơjrao ană bă hiư̆m lĕ, ơ ơi ia jrao?

-Ơi ia jrao Nam: Brah yơi lĕ sa tơlơi ruă juăt ngă hlor pơ-iă amăng drơi jăn mơ̆n. Yua kơ anun, hơdră pơjrao ñu kơnong brơi luh hlor đôč. Brơi čơđai buh sum ao rơpih hluai, mơñum ia lu, ơi ia jrao ăt brơi mơñum ia jrao pơgang kman, pơjrao tơlơi bơbrah kiăng kơ čơđai huăi duăm kơtang tui. Hrŏm hăng anun, ƀing amĭ ama krăp lăng tong ten  hŭi hơmâo ƀlĕ pơtah, yua ruă dlô mơ̆ng brah yơi ngă, tơdah ƀlĕ pơtah, ô lu hŭi bơbrah dlô amăng đing tơlang thung. Tơdah ƀuh hnun, ƀu h’ĭn pran jua lĕ khom ba nao pơ sang ia jrao pioh ơi ia jrao pơkă lăng hăng pơjrao brơi kiăng thâo hăng hmao kru.

-Tui anun, ơi ia jrao hơmâo pơtă pơtăn hơgĕt lĕ pioh pơhlom pơgang tơlơi ruă brah yơi?

-Ơi ia jrao Nam: Ră anai tơlơi ruă brah yơi hơmâo laih ia jrao vaccin pơgang kơ čơđai mơ̆ng 1 thun, anun amĭ ama čơđai brơi ană bă nao tlâ̆o pơgang  vaccine brah yơi-rubella. Lơ̆m čơđai nao tlâ̆o pơgang blung a, tơdơi kơ 15 hrơi amra dưi pơhlom pơgang truh 95%, tlâ̆o djop dua arăt jrum ia jrao vaccine pơgang lĕ, amra dưi pơgang kơ čơđai anun amăng 25 thun. Hrŏm hăng anun, lơ̆m djơ̆ hrơi pơblih bơyan adai, juăt hơmâo yơh tơlơi ruă brah yơi, anun juăt ƀă hyu, yua hnun tơdah thâo krăn čơđai brah yơi, ƀu brơi jĕ giăm hăng ƀing čơđai pơkŏn ôh, kiăng pơhlom tơlơi ruă brah yơi ƀă hyu, biă mă ñu čơđai gah yŭ kơ 12 blan, aka ƀu tlâ̆o jrao vaccine ƀudah čơđai hơmâo tơlơi ruă mơ̆ng hlâo.

-Hai, bơni kơ ih ơi ia jrao hŏ!