Ơi P.V.T (73 thun) dŏ amăng phường Buôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lak ruă lao sui thun laih. Ñu juăt pơjrao tơlơi ruă kơsô̆ anai 2 wŏt amăng thun 2021 hăng 2024. Hơdôm hrơi giăm anai ñu juăt pơtuk na nao, ia khak găl, tơnap suă jua ăt gir gơgrun, ngă drơi jăn ƀu-ai buai sui hrơi. Lơm nao khăm ƀơi sang ia jrao pơjrao ruă kơsô̆ Dak Lak, ơi T. hơmâo ƀing ơi ia jrao lăi pơthâo lĕ ruă lao lok glăi hrŏm hăng hơdôm nam bruă bơbrah kơsô̆, ngă rơhaih amăng glông suă jua tơdơi kơ pơjrao ruă lao.

“Hlâo anun pơjrao ƀơi sang ia jrao, ơi ia jrao lăi pơjrao suaih laih, samơ̆ 2 blan tơdơi ƀuh pơtuk, nao pơčrang lăng, phĭn rup, khăm glăi dong anun ƀuh ruă glăi dong. Ăt ƀu thâo yua hơget ôh hăng kâo ăt mơñum jrao djop amăng 6 blan mơtăm”.

Tui ƀing ơi ia jrao pơjrao tơlơi ruă anai, ia jrao ngă pơdjai kman lao kơtang hloh amăng tong krah hơdră pơjrao, lơm anun drơi jăn mơnuih ruă hơmâo pran laih, yua anun lu mơnuih pơtah hơtai, pơmĭn ƀing gơñu suaih laih hăng lui mơñum jrao. Tơlơi anai ba truh kơ bruă kman lao aka ƀu pơjrao hĭ abih hăng amra ngă ruă lok glăi dong pơ anăp. Tơdah hrơi blan pơjrao brơi mơnuih ruă lao tui tơđar lĕ 6 blan, ruă lao amra ruă lok glăi dong 8 blan. Ơi ia jrao CKI Nông Thị Điểm-Khua anom bruă pơjrao ruă lao, sang ia jrao pơjrao ruă kơsô̆ tơring čar Dak Lak pơtă, bruă ruă lok nao lok rai amra ba truh tơlơi hŭi rơhyưt anun lĕ: amra ngă mơnuih ruă ƀu-ai dong tah, ngă pơgăng glăi jrao, hŭi rơhyưt ƀiă dong, anai lĕ bruă ngă kman lar hyu kơtang amăng mơnuih mơnam.

“Mơnuih ruă kiăng pơsit tong khŏm pơjrao suaih tơlơi ruă lao, lơm glăk pơjrao kiăng khăm glăi ƀiă biă mă ñu 3 wŏt amăng blan tal 2, tal 5 hăng tal 6. Pơčrang lăng ia khak hăng phĭn X quang. Tơdah pơjrao suaih mơ̆ mơnuih ruă ăt dŏ pơtuk, him lăng hơmâo tơlơi ruă pơkŏn dong, yua khăm djơ̆ anih kiăng tañ pơjrao brơi hơdôm tơlơi ruă anai”.

Ruă lao lĕ tơlơi ruă yua kman lao ngă. Lar hyu tui jơlan suă jua hăng amra lar hyu kơtang amăng mơnuih mơnam. Lơm mơnuih ruă pơtuk, phañ ƀudah hiăp bit, kman lao amra por hyu hăng ƀă ƀơi pô anai pô adih. Ƀing mơnuih ƀu-ai buai, ƀing dŏ hơdip ƀơi anih lu mơnuih, anih kơniă ƀudah hơmâo tơlơi ruă pơkŏn dong amuñ ƀă tơlơi ruă anai biă mă. Đơr hơr drơi jăn lêng kơ dưi ƀă kman lao soh samơ̆ juăt ƀuh hloh lĕ ruă lao ƀơi kơsô̆, juăt ƀuh rơbêh 80 %.

Ruă lao ră anai hơmâo laih ia jrao pơjrao suaih tơdah dưi ĕp ƀuh tañ hăng pơjrao brơi hmao tlôn, djơ̆ hơdră pơjrao mơng Ding jum ia jrao. Samơ̆ tui sit nik brơi ƀuh, lu mơnuih ruă lao tơdơi kơ pơjrao suaih hơdôm thun amra ƀuh lok glăi dong. Tui ơi ia jrao pơjrao tơlơi ruă anai, ba truh kơ bruă anai lĕ yua mơnuih ruă ƀu ngă tui djơ̆ hơdră pơjrao, mơñum jrao ƀu djop, ƀu djơ̆ mông ƀudah lui mơñum jrao lơm ƀuh plai ƀiă.

Tui jŭ yap mơng Sang ia jrao pơjrao kơsô̆ tơring čar Dak Lak, rĭm thun sang ia jrao hơmâo tŭ mă hăng pơjrao brơi rơbêh 300 čô mơnuih, amăng anun mrô mơnuih ruă lao lok glăi giăm 10%. Ƀing pô ruă anai lu hloh nao pơ sang ia jrao lơm ruă kraih laih hăng drơi jăn ƀu-ai buai dong tah anun lĕ ngă tơnap suă jua, pơtuk, ƀlĕ ia khak lu, kơtư̆ ƀơi tơda, đoh rơwang, duam, ƀu mơhao ƀong gơnam ƀudah ƀong ƀu jơman ôh, kiăng pơjrao sui hrơi.

Ră anai Việt Nam ăt dong amăng grup hơdôm boh dêh čar hơmâo lu mơnuih ruă lao hăng ngă bơdjơ̆ sat nao tơlơi suaih pral, tơlơi bơwih ƀong huă mơng ruă lao lĕ prong hloh amăng rŏng lŏn tơnah. Yua anun, bruă pơjrao suaih brơi ruă lai mơng blung a amra huăi ngă tơlơi ruă anai ƀuh lok glăi, huăi rơngiă hrơi mông hăng prăk kak.

Kiăng pơgang tơlơi ruă anai, rĭm čô mơnuih kiăng răng kơđiăng pơgang drơi jăn pô, ƀong mơñum djop, tơpư̆ lư̆ drơi jăn lăp djơ̆. Anăm jê̆ giăm hăng mơnuih ruă tui jơlan suă jua; pơhlôm brơi anih dŏ agaih rơnăk; tlâ̆o vaccine pơgang lao (BCG) brơi čơđai nge. Lơm mưn hơdôm nam ruă him lăng ruă lao sui rơbêh 2 wŏt hrơi tơjuh (pơtuk ruă kông đok, pơtuk ƀlĕ ia khak, pơtuk ƀlĕ drah), laih dong đoh rơwang, ƀu mơhao ƀong gơnam, ƀu hơmâo pran; duam amăng yang hrơi tlam; ƀlĕ ia hâ̆u amăng mơmŏt; ruă ƀơi tơda, đa tơnap suă jua…kiăng nao khăm tañ pơ sang ia jrao pơjrao ruă lao, ruă kơsô̆.

Tơlơi ruă lao (pơtuk drah) tơdah tañ thâo hăng pơjrao hmao kru, kiăo tui tơlơi pơjrao mơ̆ng ơi ia jrao lĕ dưi suaih hlao mơtăm. Samơ̆, tơdah pơjrao kaih ƀudah ƀu kiăo tui sang ia jrao pơtô ba, tơlơi ruă anai amuñ ruă lok nao lok rai, ƀudah ba truh tơlơi ruă kơsô̆, tơdu arăt suă pran, suă pran ƀu ai, tui anun ngă glêh glar biă mă. Kiăng thâo hluh hloh kơ tơlơi ruă pơglăi tơdơi kơ pơjrao ruă lao, ƀing hyu mă tơlơi pơhing hơmâo pơhiăp tom ơi ia jrao CKI Nông Thị Điểm - Wai lăng anih pơjrao ruă Lao, Sang ia jrao ruă kơsô̆ tơring čar Dak Lăk. Ƀing ta hmư̆ hrŏm ƀơi yŭ anai.

- Ơ ơi ia jrao, tơdơi kơ pơjrao giong ruă lao, tơdah pô ruă kiăng suaih pral ta kơnang kơ tơlơi hơget, laih anun amun pơglăi tơlơi ruă pơkŏn mơn?

Ơi ia jrao Nông Thị Điểm: “Tui hluai kơ pô ruă nao pơ sang ia jrao tañ hă kaih mơn. Tơdah nao tañ lĕ kơsô̆ plai mơn răm rai, tui anun ta pơjrao ñu suaih hlao. Tơdah ta nao kaih, phin X quang phổ ƀuh kơsô̆ răm prong baih, amuñ hơmâo tơlơi ruă pơkŏn biă tơdơi anai. Anun abih bang ƀing ruă lơ̆m thâo laih ta ruă lao, kiăng pơjrao djơ̆ hăng djŏp tui hăng tơlơi ơi ia jrao pơtô ba”.

- Hơdôm tơlơi ruă pơglăi ƀơi kơsô̆ tơdơi kơ ruă lao amuñ hơmâo tơlơi ruă hơget thơ lok nao lok rai, ơ ơi ia jrao?

Ơi ia jrao Nông Thị Điểm: Hơdôm tơlơi ruă juăt lok nao lok rai kah hăng kơđông arăt kơsô̆. Yua dah tơdơi kơ pơjrao ruă lao, anun ngă răm kơsô̆, tơdu arăt suă jua, ngă răm čơđeh asar kơsô̆; ngă añip hĭ ƀudah wĕ wŏ jơlan suă jua...mơ̆ng anun yơh amuñ ngă ruă kă. Yua hnun,  mơnuih ruă kiăng nao khăm na nao mơtăm lơ̆m mưn pơtuk, ƀu anăm suă pran.

“Ră anai hơmâo hơdră hơget mơn djru ngă añrăng arăt suă jua djru brơi mơnuih ruă lao hơdip mơak, hơmâo pran jua hloh?

Ơi ia jrao Nông Thị Điểm: Sa lĕ tơƀuai ta kơđip kơƀueč kah hăng hrip amăng adung, giong anun djom bluh angin ƀơi tơƀuai. Dua lĕ ta suă pran amăng hlung, kah hăng hrip rơnang amăng adung, hlung ta prong pơtông; giong anun djom bluh rơnang tui amăng bah. 3 lĕ ta rơbat tơkai; 4 lĕ juă rơdêh tang wang hơnong ƀơi anih; 5 lĕ pơtơpư̆ tơkai tơngan rơnang, pơtŏp 20-30 mơnit rim hrơi tui tơlơi pơtô mơ̆ng ơi ia jrao.

- Hai bơni kơ ih ơi ia jrao hŏ!