VOV4.Jarai -  Lăng tui, bơwih brơi tơlơi suaih pral lĕ sa amăng hơdôm tơlơi dưi phun mơng ană mơnuih. Hăng neh wa djuai ania ƀiă, kiăng pơhlôm tơlơi dưi phun anai, hơdôm hrơi rơgao, Ping gah hăng Kơnuk kơna hmâo laih lu tơlơi lăng ba tuh pơplai kơ anom mă yua gah bruă ia jrao să, plơi pla.

Tui hăng bôh tơhnal pel ĕp hmâo mă kơ tơlơi bơwih ƀong – mơnuih mơnam mơng 53 djuai ania ƀiă thun 2019, ră anai, abih bang kah hăng hơdôm bôh să kual neh wa djuai ania ƀiă hmâo sang ia jrao să, dưm dưm hăng 99,5%, dưm kơnar hăng bôh tơhnal pel ĕp thun 2015. Abih bang kah hăng hơdôm bôh sang ia jrao să kual djuai ania ƀiă dưi pơdŏng kơjăp ƀudah kơjăp ƀơ ƀiă; dưm dưm hăng mrô 99,6%, đĭ 0,8 puang amăng sa rơtuh pơhmu hăng thun 2015. Mrô să hmâo sang ia jrao să djơ̆ hăng tơhnal pơkă mơng lŏn ia kơ bruă ia jrao gưl să tui tơhnal pơkă mơng lŏn ia rơwang truh thun 2020 hmâo 83,5%, đĭ giăm truh dua wot pơhmu hăng thun 2015 (45,8%).

Kơtưn glông bruă ia jrao să lĕ sa bôh yôm phăn kơ bruă ia jrao mơ̆ Tơlơi pơtrun pơsit Ping gah 6 kơ bơwih brơi tơlơi suaih pral mơnuih ƀôn sang amăng rơnuk phrâo hmâo lăi nao laih. Kiăo tui anun, glông bruă ia jrao să khom wai lăng, lăng tui tơlơi suaih pral mơng rim sang anô̆, rim mơnuih ƀôn sang ƀơi să; hmâo djop bôh thâo pioh pơjrao, bơwih brơi tơlơi suaih pral blung a kơ mơnuih ƀôn sang, plai ƀiă bruă mơnuih ƀôn sang khom ba nao đih pơ̆ sang ia jrao kiăng hơkrŭ tơlơi rơgao hơnong ƀơi sang ia jrao. Tui anun, sang ia jrao să pô “dô̆ gak bah amăng war” jing anih blung a mơnuih ƀôn sang dưi tŭ mă lom duam ruă, klin ruă, glăk gơgrong bruă mă yôm phăn biă. Tơlơi pơmin lĕ ngă hiưm hơpă pioh djru mơnuih ƀôn sang tañ hloh, giăm hloh, yua anun amăng hơdôm hơdră bruă mơng Ping gah, Kơnuk kơna... leng kơ pơsit tơhnal yôm phăn mơng sang ia jrao să hăng tŭ ư hrom tơlơi pơmin kơ bruă mă mơng sang ia jrao să. Yă Trương Thị Kim Phượng, Khua Sang ia jrao să Quảng Lập, tơring glông Đơn Dương, tơring čar Lâm Đồng lăi pơthâo:

“Sang ia jrao să mơng hrơi dưi tuh pơplai kơ amăng lăm hăng gah rơngiao sang ia jrao lĕ klă biă. Bơ̆ măi mok mă yua dưi tuh pơplai glăi măi kompiutơr, kơƀang grê, kơtu, măi pel ĕp pơjrao tơlơi ruă kăh hăng măi suă jua, hơdôm măi gah jrao akha kyâu, apui pơčrang, măi pơkă kơnok ană nge. Hơdôm măi anai sang ia jrao să glăk mă yua ba glăi bôh tơhnal pioh djru brơi kơ mơnuih ƀôn sang”.

Tơlơi pơmin lĕ ngă hiưm hơpă pioh djru mơnuih ƀôn sang tañ hloh, giăm hloh, yua anun amăng hơdôm hơdră bruă Ping gah, Kơnuk kơna... leng kơ pơsit tơhnal yôm phăn mơng sang ia jrao să hăng tŭ ư hrom tơlơi pơmin kơ bruă mă mơng sang ia jrao să. Hơdôm hrơi rơgao ƀing ta hmâo pioh laih lu tơlơi lăng ba sang ia jrao să, khă hnun hai kiăng đĭ tui bruă mă mơng sang ia jrao să ăt kiăng đing nao hloh mơn yua kơ ră anai ăt dô̆ mơn lu tơhnal bruă pơđĭ kyar ia jrao să akă sit nik djơ̆ tui tơhnal ba tơbiă... Yua anun, ƀing ta khom hrưn đĭ kiăng ngă giong tơhnal pơkă bơwih brơi tơlơi suaih pral, kiăng mơnuih ƀôn sang jai hrơi jai dưi bơwih brơi tơlơi suaih pral ƀơi să klă hloh.

Rơnuč thun phrâo rơgao, Ding jum ia jrao hmâo pơphun hăng kĭ pơkôl pơđĭ kyar Rơwang bruă tuh pơplai pơdŏng hăng pơđĭ kyar glông bruă ia jrao să. Rơwang bruă hmâo ngăn rơnoh rơbêh 126 klăk dolar Mi. Amăng anun ngăn rơnoh Sang prăk rŏng lŏn tơnah lĕ 80 klăk dolar Mi; prăk djru ƀu pioh glăi lĕ 25 klăk dolar Mi, dô̆ glăi lĕ prăk pơgôp hrom. Rơwang bruă dưi pok pơhai amăng 5 thun ƀơi 13 bôh tơring čar hmâo lu neh wa djuai ania ƀiă dô̆ hơdip mơda, anun lĕ: Hậu Giang, Bạc Liêu, Trà Vinh, Long An, Hà Giang, Bắc Kạn, Sơn La, Yên Bái, Hoà Bình, Quảng Bình, Quảng Ngãi, Quảng Trị hăng Ninh Thuận.

Kiăo tui anun, rơwang bruă amra pơdŏng phrâo 138 bôh sang ia jrao să hăng pơplih pơkra 325 bôh sang ia jrao să pơkon, pơplih pơkra glăi 12 bôh anom ia jrao tơring glông mơng 13 bôh tơring čar; djru măi mok kiăng yua hloh pioh djru pơđĭ tui anô̆ klă bruă mă; pơtô pơhrăm pơđĭ tui bôh thâo mơnuih mă bruă ia jrao kơ mơnuih mă bruă amăng sang ia jrao kơ bôh yôm: Lăi pơhing pơtô brơi gah tơlơi suaih pral; pơgang, pơđĭ tui tơlơi suaih pral mơnuih ƀôn sang pơkĕ hăng bơwih brơi tơlơi suaih pral blung a; pơgang, pơgăn klin; pel ĕp, thâo tañ, wai lăng sa dua mơda tơlơi ruă ƀu lar tưp. Ơi Nguyễn Xuân Long, Khua Khul pơ ala mơnuih ƀôn sang tơring glông Tiên Yên, tơring čar Quảng Ninh brơi thâo:

“Hăng bruă ia jrao să lĕ abih bang hơdôm bôh sang ia jrao dưi pơkra glăi hăng djop măi mok mă yua mơng sang ia jrao să hăng gah dlông. Hơdôm sang ia jrao leng kơ hmâo ơi ia jrao hăng mrô mơnuih ƀôn sang gum hrom pơgang gah ia jrao hmâo rơbêh kơ 95%. Pơđĭ kyar abih bang glông bruă ia jrao akha kyâu, abih bang sang ia jrao să leng kơ hmâo nai ia jrao gah akha kyâu”.

Tơhnal pơkă hrom mơng Rơwang bruă lĕ pơđĭ tui bruă mă hăng rơnoh bruă mă yua bơwih brơi mơng glông bruă ia jrao să ƀơi hơdôm bôh tơring čar rơwang bruă. Djru pơplih hơdôm bruă pơgang hlôm hlâo, bơwih brơi tơlơi suaih pral blung a, pơđĭ tui tơlơi suaih pral, pel ĕp pơjrao tơlơi ruă blung a; đing nao ƀing đah kơmơi ƀă ană čơđai muai, mơnuih tha rơma, mơnuih ƀôn sang ƀơi kual tơnap, djuai ania ƀiă djru pơhlôm tơlơi suaih pral, pơđĭ thun tha, hăng pơplih hloh anô̆ klă tơlơi hơdip mơnuih ƀôn sang.

Ta amra lăng ƀuh mơn, hơdôm bôh sang ia jrao să dưi tuh pơplai kơ gơnam mă yua, anom ia jrao, hăng mơnuih mă bruă pel ĕp pơjrao tơlơi ruă jai hrơi jai klă hloh lĕ tơlơi mơ-ak amăng mơnuih ƀôn sang ăt đĭ tui mơn. Bruă pơsir sang ia jrao abih bang mơnuih ƀôn sang ăt jai hrơi jai dưi klă hloh./.

            VOV4: Čih – Siu H’ Prăk: Pơblang